Andijon mashinasozlik instituti



Yüklə 410,5 Kb.
səhifə3/6
tarix31.12.2021
ölçüsü410,5 Kb.
#81135
1   2   3   4   5   6
54114fbd44e9e
Birinchi Prezintatsiyam Matematika Nazariyasi
Moddiy resurslar


Inson resurlari






Jamiyatda xo’jalik yuritishning va mulkchilik shakllari turlichadir, lekin ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo’lgan soxalarda ishlab chiqarishni tashkil etishda qatnashadigan unsurlar (elementlar, iqtisodiy kategoriyalar) bir xil bo’ladi. Ular tarkibini quyidagi unsurlar tashkil etadi.

Ya’ni:
1. Mehnat (ishchi kuchi);

2. Mehnat predmeti;

3. Mehnat qurollari

4. Mehnat vositalari.

Bu to’rtta unsurni ishlab chiqarish omillari deb ataladi. Biz ularni xar biriga aloxida tushuncha va ta’rif berib utamiz.

Mehnat (ishchi kuchi) iqtisodiy kategoriya bo’lib, mehnatga layoqatli bo’lgan xar bir sub’ektning maqsadlar yo’lidagi jismoniy va aqliy qobiliyatining majmuasidir. Masalan, O‘zbeqiston Respublikasida hozirgi kunda 30 mln 115 ming axoli bo’ladigan bo’lsa, uning 51,6 foizi mehnatga yaroqli bo’lgan qishilardir. Qolganlari esa qariyalar, yoshlar va nogironlar hisoblanadi.

Qishilar mehnati yo’naltirilgan va mehnat ta’sir qiladigan narsalarga mehnat ashyolari deb ataladi. Masalan, yer va undagi maxsulotlar, xomashyolar, metallar, suv, har xil materiallar va xokazo.

Inson mehnati bilan mehnat predmetiga va tabiatga ta’sir qiladigan narsalarga mehnat qurollari deyiladi. Ya’ni, har xil turdagi mashinalar, asbob-uskunalar, qurollar, stanoklar va xokazolar. Misol, inson o’z mehnatini mehnat quroli bo’lgan arraga biriktirib, o’rmon xomashyosini qirqishi mumkin, eshik yasashi mumkin va xokazo.

Bevosita ishlab chiqarishga qatnashmaydigan, lekin unga ko’maklashadigan narsalar mehnat vositalari deb ataladi.

Masalan, ko’priklar, kanallar, temir yo’llar va xokazolar. Lekin hozirgi zamon iqtisodchi olimlari ishlab chiqarish omllarini turli tomonlarini o’rganib chiqib, ularning zamonaviy va qulay bo’lgan tarkibini tuzib chiqdilar.
yer;

mehnat;

kapital;

tadbirkorlik qobiliyati;

axborotlar;

ekologiya.

Korib turganimizdek bu yerda tadbirkorlik qobilyati, axborotlar va ekalogiya degan tushunchalar mavjud.

3-rasm. Ishlab chiqarish omillari.



Yer ishlab chiqarishning tabiiy omilidir. U inson faoliyatining natijasi emas, balki tabiat in’omidir.

Qishloq xo’jaligi ishlab chiqaruvchisi uchun yer ishlab chiqarishning asosiy va bosh vositasi hisoblanib, u bir qator xususiyatlarga ega:

yer tabiiy va sun’iy hosildorlikka ega bo’lishi mumkin;

yer - tabiatning in’omi, u erkin asosda takror ishlab chiqarilishi mumkin emas;

insonning yer hosildorligiga ta’siri cheksiz bo’lishi mumkin emas, chunki qaytimning kamayib borish qonuni bu sohada ham amalda bo’ladi.

Ishlab chiqarish samaradorligi ko’p jihatdan ishlab chiqarish jarayonida foydalaniluvchi asbob - uskunalar, mashinalar, inshootlar umumiyligini ifoda etuvchi kapital sifatiga bog’liqdir.

Insonning bilimi, ko’nikmalari, sog’lig’i ham iqtisodiyotda inson kapitali sifatida baholanadi.

Axborotlar ishlab chiqarishni to’g’ri tashkil etish va boshqarish borasidagi bilimlar tizimini ifoda etadi. Rivojlangan bozor munosabatlari sharoitida axborotlar muhim o’rin tuta boradi.

Ishlab chiqarishning ekologik omili iqtisodiy o’sishni harakatlantiruvchi yoki cheklovchi kuch sifatida ta’sir ko’rsatadi.

Ishlab chiqarish omillari tizimida tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyati muhim o’rin tutadi. Tadbirkorlik qobiliyatiga ishlab chiqarish omillarini eng samarali qorishtirish omili sifatida qaraladi. Tadbirkor milliy iqtisodiyot tarmoq ishlab chiqarish korxonalarida yoki xizmat ko’rsatish muassasalarining ma’lum bir yo’nalishi bo’yicha o’z iqtisodiy faoliyatini samarali tashkil etuvchi inson - shaxsdir. O’zbeqiston Respublikasining " Tadbirkorlik faoliyatining kafolatlari to’g’risida" gi qonuniga muvofiq: "Tadbirkorlik - mulkchilik sub’ektlarining foyda olish maqsadida tavakkal qilib va mulqiy javobgarlik asosida, qabul qilingan qonunlar doirasida tashabbus bilan iqtisodiy faoliyat ko’rsatishdir." Tadbirkor va tadbirkorlik faoliyatini mohiyatini chuqurroq ochib berish uchun Prezidentimizning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli: "... hamdo’stlikdagi boshqa davlatlarning fan - texnika taraqqiyoti yutuqlaridan, yangiliklaridan, texnologiyalari, telekommunikasiyalar va kosmik aloqa vositalaridan bahramand bo’lish, zarur xom-ashyo va tayyor mahsulotni, shu jumladan xalq is’temol mollarini jahon narxlaridan past narxlarda sotib olish, shuningdek, o’z mahsulotini sotish uchun keng ko’lamdagi bozorning mavjudligidan oqilona foydalanish lozim"

(I. A. Karimov "O’zbeqiston buyuk kelajak sari" T. "O’zbeqiston" 1998y. 27-b.) Milliy iqtisodiyotda tadbirkorlik faoliyatini har tomonlama qo’llab quvvatlash va rivojlantirish bo’yicha islohotlarni amalga oshirish mamlakatimizni iqtisodiy jihatdan ravnaq toptirishda asosiy o’rin tutishini tushunib yetish lozim.

Ijtimoiy jihatdan yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti munosabatlarini qaror toptirish jarayonida insonlarning tadbirkorlik qobiliyatlari va ko’nikmalari eng asosiy omillardan biri hisoblanadi. “Bir necha o’n yillar davomida respublikada ssenariysi uzoq Markazda to’qilgan qarorlar amalga oshirildi, “kompaniyalar” o’tkazildi. O’zbeqistonning chinakam manfaatlari o’ziga xos sharoiti va imkoniyatlari pisand qilinmadi. Natijada xalq xo’jaligining nuqsonli, bir tomonlama xom-ashyo tuzilmasi shakllandi. Respublika ayrim xom - ashyo turlarini yoqilg’i asbob - uskunalar va texnologiyalarnigina emas, balki hayotiy muhim oziq - ovqat mahsulotlarini, xalq is’temoli mollarini chetdan keltirishga majbur. (I. A. Karimov "O’zbeqiston buyuk kelajak sari" T. "O’zbeqiston" 1998y. 36-b.) bo’lgan bo’lsalar, iqtisodiyotni erkinlashtirish asnosida tadbirkorlar uchun tadbirkorlik faoliyatiga keng yo’l ochildi.

Endi oltita omilni birikish jarayonlarini tushuntiramiz. Shu oltala omilni birikishi tufayli ishlab chiqarish tashkil etiladi. Bunda inson omili va uning kobiliyati asosiy omil xisoblanadi. Ishlab chiqarish jarayonini quyidagi yig’indilarni natijasi deb qaraladi.

Ya’ni,

I/ch=A+V+S+D+E+F.

Bunda: I/ch – ishlab chiqarish,

A – yer,

V – kapital,

S – inson mehnati (ishchi kuchi),

D – tadbirkorlik qobilyati,

E – axborotlar,

F – ekalogiya.



Ko’rib turganimizdek qachonki yuqoridagi omillarning barchasi birgalikda ishlab chiqarishga jalb qilingandagina, samara va yuqori foydaga erishish mumkin.

Ma’lumki qishilarni extiyojlari ko’p qirrali bo’lib, u cheksizdir bu extiyojni ta’minlab borish, ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish soxalarining rivojlanish darajasiga bog‘liq bo’ladi. Shuning uchun ham ishlab chiqarish o’zini maqsadiga va mazmuniga ega bo’ladi. Ishlab chiqarish tufayli moddiy va ma’naviy ne’matlar ishlab chiqariladi, lekin u cheklangan iqtisodiy resurslar bilan bajariladi. Resurslar cheklanganligi sababli ulardan tejab-tergab foydalanishdan maqsad undan unumli foydalanishga erishishni ta’minlab, kishilarni kundalik va undan keyingi moddiy va ma’naviy extiyojlarni qondirib borish asosiy maqsad xisoblanadi. Ishlab chiqarishni maqsadi va mazmuni ham shundan iborat bo’lmog’i lozim. Ishlab chiqarishni zaminida inson mehnati yotadi. Mehnat tufayli ishlab chiqarish vujudga keltiriladi, mehnat tufayli maxsulotlar ishlab chiqariladi, xizmatlar ko’rsatiladi. Shu sababli iqtisodchilar ta’kidlab o’tganlaridek, mehnat kishilar hayotining asosi xisoblanadi umuman olganda inson mehnati bilan tabiatga ta’sir ko’rsatadi, uni ya’ni tabiat moddalari o’zgarishi uchun mehnat bilan yangi texnika, texnologiyalar yaratadi, bu yo’lda o’zini ilmini, malakasini ham, oshirib boradi.

3.Ishlab chiqarish va istemolni o’zaro bog’liqligi.
Iste’molchi va korxona bozor munosabatlarining asosiy agentlari bo’lib hisoblanadi. ular bozorda talab va taklifni vujudga keltiradilar, muvozanat narxining qaror topishida faol ishtirok etadilar. ushbu holatda, zamonaviy iqtisodiyot iste’molchiga bozor iqtisodiyotining eng oliy bo’g’ini sifatida murojaat etadi, chunki u o’z pul mablag’lari bilan, ishlab chiqaruvchi tomonidan chiqarilgan tovarlarga "ha" yoki "yo’q" deya ovoz beradi. Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlarda iste’mol xarajatlari YaMMning 3/4 qismini tashkil etadi. Bu esa iste’molchilar hatti- harakati iqtisodiy rivojlanishni ta’min etishda eng muhim omil bo’lib hisoblanishidan darak beradi.

Odatda istemolchi hatti - harakati quyidagilar bilan izohlanadi:

Foydali, oqilona hatti - harakat, yani o’z daromadidan ko’radigan navflilikni oshirish.

Iste’molchining tovar afzalligini ajratishida o’rtacha tipdagi iste’mol bozoridagi taklif etiladigan tovarlar va xizmatlarga nisbatan aniq - ravshan fikrga ega bo’ladi deb, hisoblashimiz mumkin. Biz faraz qilamizki, haridorlar harid qilishi mumkin bo’lgan har bir keyingi birlik mahsulotdan pirovard natijada qanday foyda ko’rishlarini aniq tasavvur qiladilar.

Byudjetdagi (oila daromadidagi) cheklanish.

Narxlar. Tovarlarni ishlab chiqarish iqtisodiy resurslar sarfini talab etadi va shuning uchun ular ma’lum narxga ega bo’ladi. Daromadi cheklangan haridor cheklangan miqdorda tovar harid qiladi. Shuning uchun muqobil mahsulotlar orasidan o’z ehtiyojlarini maqbul tarzda qondiradigan tovarlarni tanlab olish zaruri bo’ladi.

Iste’molchi xulqi chegaraviy foydalilik va farqsizlik egri chiziqlari nuqtai nazaridan ko’rib chiqiladi.

Chegaraviy foydalilik deyilganda, iste’mol qilishning bir birlikka o’sishida tovar umumiy foydaliligining o’sishi tushuniladi. Shu bilan bir qatorda iste’mol qilinayotgan tovar miqdori o’sib borishi bilan, har bir qo’shimcha tovar birligining chegaraviy foydaliligi kamayib boradi.

Iste’molchi imkon darajasida, cheklangan daromadlariga shunday tovarlar guruhini xarid qilishga intiladiki, toki unga o’z ehtiyojlarini eng yuqori darajada qondirish imkonini bersin.

Har bir farqsizlik egri chizig’i iste’molchi uchun bir xil navflikka ega bo’lgan, mahsulotlarning har - xil to’plamlarini grafik tarzda aks ettiradi.


S













15













10













5













0

5

10

15

§


Farqsizlik egri chizig’i
Befarqlik egri chizig’ining barcha nuqtalarida bir xil darajadagi foydalilik ta’minlangani uchun F mahsulotni iste’mol hajmining o’sishi hisobiga olinadigan umumiyfoydalilikning kamayishi S mahsulot iste’molining kamayishini muvozanatga keltirishi zarur.

mahsulotlarga bo’lgan talab hajmining ko’p yoki oz bo’lishi oila (uy xo’jaligi)ning moliyaviy imkoniyatlariga, ya’ni oila byudjetiga bog’liq. Oila byudjeti yoki oila imkoniyati deb, eng yuqori miqdorda mahsulotlar sotib olish mumkin bo’lgan mablag’larga aytiladi, agar oila daromadi pasaysa unda egri chiziq pasayadi, agar oila byudjeti o’zgarmasdan tovarlar bahosi ko’tarilsa ham byudjet egri chizig’i ham pasayadi va aksincha.

Agar mahsulotlar narxi va iste’molchilar daromadi bir xilda oshsa yoki pasaysa byudjet egri chizig’i o’zgarmaydi.

byudjet egri chizig’i har bir oilaning nima olishga qodirligini ko’rsatsa, befarqlik egri chizig’i har bir oilaning nima olishga xohishi borligini ko’rsatadi.

Agar biz ikki turdagi F (oziq-ovqat) va S (kiyim bosh) tovar mavjud, deb faraz qilsak va uni xarid qiluvchi xaridorning daromadi 40 dollar deb qabul qilsak; oziq-ovqat mahsulotining bir birligi bir dollar, kiyim-bosh bir donasining bahosi 2 dollar bo’lsa va 40 dollar daromadning hammasi kiyim harid qilish uchun sarflansa, u holda xaridor eng ko’pi bilan 20 birlik A turdagi tovardan harid qilishi mumkin. Buni quyidagi jadval va chizma ma’lumotlaridan ko’rish mumkin. V, S va D variantdagi tovarlar to’plami 40 dollar daromadni sarf qilish imkoniyatlarini ko’rsatadi.
Tovar tanlov va budjet chizig’i


Tovarlar to’plami (variantlar)

Oziq-ovqatlar (F)

Kiyim-bosh (S)

Umumiy harajatlar (dollar)

A

B

C

D

E

0

10

20

30

40

20

15

10

5

0

40

40

40

40

40


Jadval ma’lumotlarini umumlashtirib, grafik tarzda byudjet chizig’ini hosil qilish mumkin.





S

A










Kiyimlar

20




B










15







C







10










D






5













E




0

10

20

30

40




Oziq-ovqatlar.

Agar oilaning talabini xohlagan mutanosiblikdagi tovarlar qondirsa, unda oilaning bunday tovarga bo’lgan talabi befarq bo’lib hisoblanadi.

Mavzuga doir testlar:
1. Ishlab chiqarish jarayoni nima?

A) Ishlab chiqarish vositalarini iste'mol qilinishi;

B) Moddiy va ma'naviy ne'matlarni yaratishga qaratilgan maqsadga

muvofiq faoliyat;

S) Mehnat predmetlaridan foydalanish jarayoni;

D) Ishchi kuchidan samarali foydalanish jarayoni;

E) Hamma javoblar to`g`ri;

2. Ishlab chiqarishning shaxsiy omili nima?

A) Ish kuchi;

B) Ishlab chiqarish vositalari;

S) Mehnat qurollari;

D) Kapital;

E) Yer;

3. Ishlab chiqarish omillarining birikish usulini ko`rsating?

A) Mehnat mahsuli ishlab chiqaruvchiga ta'luqli bo`ladi;

B) Ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqaruvchining mulki hisoblanadi;

S) Mehnat resurslari bilan ishlab chiqarish vositalari o`rtasida

mulkiy tafovut bo`lmaydi;

D) Ishlab chiqarish vositalari yagona shaxs mulki hisoblanadi;

E) Mehnat mahsuli ishlab chiqaruvchiga tegishli bo`lmaydi;

4. Ishchi kuchi tushunchasining mazmunini aniqlang:

A) Moddiy ne'matlar yaratishda qatnashuvchi shaxs;

B) Bilim va malakaga ega bo`lgan kishi;

S) Ishlab chiqarishda ishtirok etuvchi shaxs;

D) O`z ehtiyojini qondira oladigan kishi;

E) Insonning mehnat qilishga bo`lgan aqliy va jismoniy qobiliyatlari yig`indisi;

5. Ijtimoiy ishlab chiqarish nima?

A) Ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarish jarayoni;

B) Iste'mol buyumlarini ishlab chiqarish;

S) Ishchi kuchini ishlab chiqarish;

D) Jamiyat miqyosida amalga oshiriladigan ishlab chiqarish jarayoni;

E) Ijtimoiy munosabatlarni ishlab chiqarish jarayoni;

6.Ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig’i:

A)Ishlab chiqarish ko’zda tutilgan ikkita tovarning miqdoriy nisbatini;

B) ikkita tovarning eng yaxshi kombinasiyasini;

S)resurslarning berilgan miqdorida tovarlarninng muqobil kombina-siyasini;

D) ishlab chiqarish omillari unumdorligining kamayib borish qonunning harakatga kelish vaqtini ko’rsatadi.

7. Quyidagilarning qaysi biri ishlab chiqarishning moddiy omili hisoblanadi?

A) ishchi kuchi;

B) tabiiy omillar;

S) xom ashyo, materiallar, bino va inshootlar, asbob va uskunalar;

D) tadbirkorlik faoliyati.

8. Iqtisodiy faoliyat turlaridan qaysi birining natijasi bo’lib moddiy-ashyoviy qo’rinishdagi natijalar olinadi?

A) ayirboshlashda;

B) ishlab chiqarishda;

S) taqsimotda;

D) iste‘molda.

9. Mehnat unumdorligi qanday aniqlanadi?

A) vaqt birligida yaratilgan mahsulot hajmi bilan:

B) qancha resurs sarflab qanday natija olinganligi bilan;

S) sarf-xarajatlarning qoplanganligi bilan;

D) foydaning ko’pligi bilan.

10. Quyidagilarning qaysi biri ishlab chiqarishning moddiy omili hisoblanmaydi?

A) bino va inshootlar, mashina, asbobva uskunalar;

B) ishchi kuchi;

C) transport vositalari;

D) xomashyo va materiallar.

11. Ishlab chiqarish omillari qaysi qatorda to’liq berilgan?

A) yer, kapital;

B) tabiat, ishchi kuchi, kapital, tadbirkorlik qobiliyati, axborot (informatsiya);

C) yer, tadbirkorlik, ishchi kuchi;

D) ishchi kuchi, kapital, axborot (informatsiya), tabiat.

Tayanch iboralar:
Ishlab chiqarish imkoniyatlari egri chizig’i - iqtisodiyotda to’la bandlik va ishlab chiqarishning boshqa omillaridan to’la foydalanilgan sharoitda ikkita mahsulotni ishlab chiqarishning har xil kombinasiyalarini ko’rsatuvchi egri chiziq.

Ishchi kuchi - insonning jismoniy va aqliy qobiliyatlari yig’indisi va mehnat qilishga layoqati bo’lib, har qanday jamiyat ishlab chiqarishining asosiy sharti hisoblanadi. Aholining jismoniy va aqliy mehnatga layoqatli qismi ishchi kuchini tashkil etadi.

Ishlab chiqarish xarajatlari - ma’lum bir mahsulot yoki xizmat turini ishlab chiqarishga korxona tomonidan sarflangan moddiy sarflar. Doimiy, o’zgaruvchan va yalpi xarajatlar farqlanadi.

Inson kapitali - insonlar tomonidan o’z umrlari davomida to’plangan bilim, ko’nikma, sog’liq va hayotiy tajriba.

Ishlab chiqarish jarayoni- kishilarning maqsadni ko`zlab amalga oshiriladigan faoliyati bo`lib, iste'mol uchun zarur bo`lgan moddiy va ma'naviy ne'matlarni yaratishga qaratilgan jarayon.

Ishchi kuchi - insonning mehnat qilishga bo`lgan aqliy va jismoniy qobiliyatlari yig`indisi.

Ijtimoiy ishlab chiqarish - o`zaro bog`langan va aloqada bo`lgan barcha individual ishlab chiqarishlarning yig`indisi.

Yalpi milliy mahsulot - bu ma'lum vaqt davomida yaratilgan va bevosita iste'molchilarga borib yetadigan barcha tayyor mahsulot va ko`rsatilgan xizmatlarning bozor bahosidagi qiymati.

Ishlab chiqarishning umumiy samarasi - bu ishlab chiqarishga sarf qilingan resurslar xarajatlari bilan hosil qilingan daromadlar o’rtasidagi nisbatdan iboratdir;

Mehnat unumdorligi - mahsulot va xizmatlarga yoki ular birligini yaratish uchun sarflangan ish vaqtidir;

Zaruriy mahsulot – bu ishlab chiqaruvchi sub‘ektlarning (ishchi, xizmatchi, dehqon, fermer va h.k) zaruriy ish vaqtida yaratgan va ularni ishchi kuchini qayta tiklash uchun zarur bo’lgan mahsulotlardan iboratdir;

Qo’shimcha mahsulot - bu ishlab chiqaruvchi sub‘ektlarning qo’shimcha ish vaqtida yaratilgan mahsulotidir. U sof mahsulotining zaruriy mahsulotdan oshiqcha qismi bo’lib, tadbirkorlarga, mulkdorlarga va davlatga tegishli bo’ladi;

Ishlab chiqarish funksiyasi - bu ishlab chiqarish omillari bilan uning samaralari o’rtasidagi bog’liqlikdan iborat;

Qo’shilgan kapital - bu ishlab chiqarishda band bo’lgan kapital miqdoriga yangi qo’shimcha ravishda qo’shilgan kapital yoki kapital miqdorining o’sgan qismidir;

O’rtacha mahsulot - ishlab chiqarishga jalb qilingan mehnat resursi va kapitalning bitta birligiga to’g’ri keladigan mahsulot miqdoridan iborat;

So’nggi qo’shilgan mahsulot - so’nggi qo’shilgan omil (kapital yoki ishchi kuchi) evaziga ko’paygan (o’sgan) mahsulotni bildiradi.


Yüklə 410,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə