|
![](/i/favi32.png) Davlat univеrsitеti qayd raqami Tasdiqlayman o ‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
|
səhifə | 3/89 | tarix | 28.11.2023 | ölçüsü | 0,61 Mb. | | #133546 |
| Geosiyosat majmoa"Geosiyosat" ("Geosiyosat asoslari") so’zi garchi yunon tilidagi "geo" (er) va "politicos" (davlatni boshqarish san’ati) jumlalaridan olingan bo’lsada, o’zbek siyosiy lug’atiga nemis tilidagi "geopolitik" so’zidan kirib kelgan desak to’g’ri bo’lar. Qolaversa, bahs etayotganimiz geosiyosat nazariyasi ham avvalo nemis geosiyosiy maktabida tugal shakllanganligi barchaga ma’lum.
Geosiyosat asoslari davlatga turg’un, statik xoldagi hodisa sifatida emas, balki dinamik – o’zgaruvchan hodisa sifatida qaraydi. «Geosiyosat» so’zini asarlarida ishlatmasada, geosiyosat fanining «otasi» deb nemis olimi Fridrix Rattselni aytish mumkin. Olim siyosiy geografiyadan bahs etadi va o’zining 1897 yilda chop etilgan asosiy ishini ham «Siyosiy geografiya» («Politische Geographie») deb nomlagan. Garchi F.Rattsel siyosiy geografiya haqida sub’ektiv fikrlarini o’rtaga tashlasada, uning mulohazalari bevosita geosiyosiy ahamiyatga molik edi. Jumladan, olim davlatda geografik omillarning ustuvorligini va ularning o’zgarmasligi borasidagi fikrlarni yoqlamaydi. Uningcha, davlat doimo jo’shqinlikda hayot kechiruvchi «tirik organizmdir». F.Rattsel fikricha, geosiyosat siyosiy geografiyadan farqli tarzda, davlatning joylashishi, uning iqlimi va shakllari bilan birlamchi darajada qiziqmaydi.
Ilmiy doirada birinchi bo’lib "geosiyosat" atamasini shved olimi Rudolf Chellen (1864-1922) o’zining «Davlat hayotning bir shakli sifatida» («Der Staat als Lebensform», 1916) nomli asarida qo’llagan. Olim geosiyosatga quyidagicha ta’rif beradi, ya’ni «geosiyosat – bu borliqdagi davlatlarni geografik organizm, yoki makondagi fenomen sifatida o’rganuvchi fandir». Shuningdek, geosiyosat "... makonni fundamental asosda tadqiq qilish bo’lib, tadqiqot Er va undagi foydali qazilmalar bilan bog’liq. Bu esa o’z navbatida imperiyalarning tashkil topishini, mamlakatlarning yuzaga kelishini va davlatlar hududlarini o’rganish demakdir".1
Geosiyosatga o’ziga xos ta’rif o’z vaqtida «Zeitschrift feur Geopolitik» nomli nemischa jurnalda berilgan: Geosiyosat er va siyosiy jarayonlar o’rtasidagi munosabatlarni o’rganuvchi fandir. U geografik fundamentga ega. Shuningdek, geosiyosat borliqdagi siyosiy organizmlar va ularning tuzilishini o’rganuvchi fan – siyosiy geografiyaga asoslanadi. Geosiyosatning maqsadi siyosiy harakatlarni kerakli vositalar bilan ta’minlash va umuman siyosiy hayotga yo’nalishni ko’rsatadi. Bu jihatdan geosiyosatni amaliy siyosatni boshqarish haqidagi fan deyish mumkin. Geosiyosat –davlatning geografik aqlidir.2 Rus geosiyosatchisi N.Nartov fikricha geosiyosat asoslari oraliq fan bo’lib maxsus o’ziga xos tadqiqot maydoniga emas. Siyosatga, siyosiy hodisalarga ko’proq e’tiborini qaratsada, ularni geografik omillar, aspektlar asosida umumlashtiradi. O’z navbatida geosiyosat asoslari davlatning ichki, tashqi siyosatini tushuntirishda, asoslab berishda bir qator geografik omillardan keng foydalanadi: chegara tafsili, tabiiy va qazilmalar resurslarga boyligi, u joylashgan orol yoki quruqlikning qulayligi, iqlimi, relefi va boshqalar. Uzoq yillar davomida geosiyosat asoslarida hal etuvchi omil metropoliyaning geografik makonda kengayib borishi asosiy ahamiyat kasb etib kelgan edi. Vaqt o’tishi bilan bu omil o’z ahamiyatini davlatlar o’rtasidagi hamkorlikka, tenglikka asoslangan o’zaro hamkorlikka asoslangan munosabatlarga bo’shatib bera boshladi.
Ko’plab tadqiqotchilar geosiyosatga davlatning geostrategik qudratiga ta’sir o’tkazuvchi geografik, tarixiy, siyosiy, madaniy va boshqa omillarni o’rganuvchi fan sifatida qarashadi. Rus geosiyosatchisi V.Dergachev geosiyosat asoslari va siyosiy geografiyani o’zaro taqqoslar ekan siyosiy geografiya atrof-muhim, makondagi imkoniyatlar, xususiyatlarni siyosiy jarayonlar rivojiga ta’sirini o’rganuvchi fan sifatida olib qaraydi. K.Gadjiev fikricha geosiyosat asoslari jahon hamjamiyatining hozirgi holati, evolyutsiyasi, faoliyati, kundaltk turmush tarzi tamoyillari va qonuniyatlari, global va strategik yo’nalishlari, ob’ekti va tarkibini o’rganuvchi fan hisoblanadi. E.Pozdnyakov fikricha geosiyosat asoslarining asosiy e’tiborini davlat o’zining siyosiy, harbiy, iqtisodiy manfaatlarini hal etishda, shunga qaratilgan siyosatida geografik omillarga tayanib ish yuritishiga qaratishi lozim. Yu.Tixonravov fikricha geosiyosat asoslarini siyosatni geografik muhit tomonidan yaratilgan – joylashgan atrof-makon, iqlim, landshaft, foydali qazilmalar, ekologiya, demografiya, va sh.k siyosiy bo’lmagan tizim o’zaro ta’siri qonuniyatlarini o’rganuvchi fan sohasi sifatida olib qaraydi. Ba’zilari esa geosiyosatning jamiyatdagi, ma’lum bir mintaqa yoki davlatlardagi harbiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy omillarni tadqiq etuvchi fan ekanligini isbotlashga urinishadi.
Yuqorida qayd etib o’tilganidek SSSR da 80-yillarning oxirlarigacha geosiyosat asoslariga reaktsion, g’ayriilmiy, imperalistik davlatlarning mustamlakchilik siyosatini oqlaydigan, ularning turli geografik makonlar ustidan hukmronligini ta’min etishga xizmat qiladigan fan sifatida qaralgan. Sovet hukumatining ushbu fanga bunday munosabatda bo’lish sabablari nimada: birinchidan, geosiyosat asoslarining asosiy g’oyalari, nazariyalari, qoidalari marksizm-leninizm g’oyalariga, jamiyat rivojiga sinfiylik nuqtai-nazaridan qarash kabi nazariyalarga mutlaqo zid edi; ikkinchidan, fashistlar agreessiyasi natijasida million-million insonlar qirilib ketgan. «Buyuk Germaniya», «fashistlar uchun hududiy kenglik» kabi g’oyalarni da’vo qilgan fashizm mafkurasini oqlagan nemis geosiyosati badnom etilgan etilgan edi; uchnchidan, Sovet davlatining ichki va tashqi zo’ravonlik siyosati mohiyati fosh bo’lib qolish ehtimolining yuqoriligi; to’rtinchidan, Sovet davlati tashqi siyosat olib borishda har bir mintaqadagi iqtisodiy, geografik, demografik omillardan kelib chiqib emas, balki ideologik omillardan kelib chiqib yondashgan edi. Ushbu xolatlar ayniqsa «sovuq urush» davrida geosiyosat asoslariga, uning ob’ektiga xolisona murojat etish imkonini bermadi. Natijada qator xatolarga yo’l qo’yildi. Shulardan oxirgisi Afg’onistonning ichki ishlariga aralashish bo’ldi. Lekin Sovet davlatining amaliyotida, maxsus ilmiy tekshirish institutlarda geosiyosat bilan bog’liq jarayonlar kuzatildi. Sovet davlati hukm surgan butun davrda geosiyosat asoslari uning ajralmas atributi bo’lib qoldi. I.Stalin tarixga XX asrning eng yirik geosiyosatchisi bo’lib kirdi. Shuningdek sovet davlatining keyingi davrlardagi tashqi siyosatida quyidagi hatti-harakatlar geosiyosiy nuqtai nazardan turib amalga oshirilgan: birinchidan, 2-jahon urushidan keyin SSSR chegaralarida ittifoqdosh, mute davlatlarning vujudga keltirilishi; ikkinchidan, tashqi siyosatda sovet siyosatini kuch ishlatish yo’li orqali amalga oshrishni tamin etuvchi «Brejnev doktrinasi» ning vujudga kelishi; uchinchidan, Varshava shartnomasi ishtirokchilaridan tuzilgan ittifoqchi qo’shinoarning 1968 yilda Chexoslovakiyaga akslinqilobni bostirish shiori ostida kiritilishi.
Umuman geosiyoatga nisbatan berilgan ta’riflarni shartli ravishda uchta asosiy qismga ajratish mumkin. Bular:
1 - yo’nalish: geografiya va siyosat o’rtasidagi munosabatlarga katta e’tibor beriladi. Bu yo’nalishdagilar geografiyaga birlamchi omil sifatida qarab, uning siyosatga ko’proq ta’sir etishini uqtirishadi;
2 - yo’nalish: muayyan mintaqa yoki jahonda hokimiyat uchun siyosiy kuch markazlarining o’zaro kurashlariga kengroq e’tibor beriladi. Bu yo’nalishdagilar asosan davlatlararo raqobatga urg’u berib, fanning umumbashariy xususiyatlaridan bahs etadi;
3 - yo’nalish: xalqaro maydonda hokimiyat uchun kurashni geografik asosda tadqiq qilgan va qilayotgan geosiyosatshunos tadqiqotchilar fikrlari. Bu yo’nalishdagilar geosiyosiy kontseptsiyalarni davlatlar tashqi siyosatining ko’rinishi sifatida qabul qilishadi. Shu o’rinda aytish mumkinki, ikkinchi yo’nalishdagi tadqiqotchilar fikrlari uchun ushbu yo’nalishga oid olimlarning fikrlari genetik asos bo’lishi mumkin.
Qayd qilingan umumiy qarashlardan ko’rinib turibdiki, geosiyosat uslubiy va o’z ob’ekti jihatidan siyosiy geografiyadan farq qilsa-da, uning amaliyoti jamiyatdagi geografik omillar va siyosat bilan bevosita bog’langan. Aniqrog’i, geosiyosat o’z amaliyotida quyidagi ikki ko’rinishdagi geografik holatlarni, ya’ni doimiy va o’zgaruvchan geografik omillarni hisobga oladi.
Doimiy geografik omillarga davlat yoki mintaqaning hududiy joylashuvi, chegarasining shakli va ko’lami (nisbatan), iqlimi, relefi, flora va faunasi va shu kabilar kiradi. O’zgaruvchan geografik omillar esa mintaqa yoki davlatning aholisi, foydali qazilmalari, siyosiy madaniyati va ijtimoiy tuzilishlarini nazarda tutadi.
Umuman borliqdagi asosiy geosiyosiy omillar quyidagi ko’rinishlarda namoyon bo’ladi:
siyosiy (davlatning siyosiy tuzilishi va uning o’ziga xos xususiyatlari, davlatdagi ijtimoiy qatlamlar, davlatning chegaralari va h.);
geografik (borliqda joylashuv holati, tabiiy resurslari, fauna va flora dunyosi va h.);
iqtisodiy (aholining turmush darajasi, ishlab chiqaruvchi kuchlar qudrati va tuzilishi va h.);
madaniy (milliy an’analar, madaniy qadriyatlar, fan va ta’lim taraqqiyoti darajasi va h.);
demografik (aholi tarkibi va joylashuvi, aholi o’sish darajasi va h.);
harbiy (qurolli kuchlarining qudrati va harbiy tayyorgarligi, harbiy mutaxassislarni tayyorlash darajasi va b.);
ekologik (aholining davlatlar va mintaqalar tabiiy resurslarining chegaralanganligiga munosabati, xom-ashyo zahiralarining kamayishi va h.);
Geosiyosat o’z qamrovi jihatidan ko’pqirrali va juda kengdir. Zamonaviy geosiyosat mundarijasi jahon siyosati, hokimiyat muammosi va jamiyatdagi ustuvor mafkuralar omillari bilan bilvosita va bevosita bog’liq. Bu jihatdan geosiyosatga - geosiyosat jamiyatdagi boshqaruv muammolarini tadqiq etadigan fan deb ta’rif berish mumkin. Bundan tashqari, geosiyosat fan sifatida bir qator mustaqil fan va fan sohalarining xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan. Bular – geografiya, siyosatshunoslik, tarix, etnografiya, dinshunoslik, ekologiya, mafkuralar tarixi, sotsiologiya, harbiy bilimlar nazariyasi va amaliyoti, demografiya va h. Ko’rinib turibdiki, geosiyosat shunchaki bir fan emas, balki ko’plab fanlarga xos xususiyatlarni o’zida mujassamlashtirgan tarmoqlararo fan tizimidir.
Qayd qilingan mulohazalar asosida geosiyosatga quyidagi ta’rifni berish mumkin:
Dostları ilə paylaş: |
|
|