151
relyativizmə ("universal əhəmiyyət daşıyan əxlaq və hüquq mövcud
deyildir") meylli idilər. Bir çox sofistlər təsdiq edirdilər ki, hüquq
adlanan şey yalnız onu ifadə edir ki, yaranmış ənənəni və ya bu və ya
digər hökmdarın təsadüfi qərarını qəbul etməyə məcbursan. Hüquq
adlanan bir şey mövcud deyildir. Bizim hüquq adlandırdığımız real
olaraq həmişə güclülərə xidmət edir. Qüvvə hüququ yaradır. Həmçinin
demək olar ki, "hüquq" – odur ki, zəiflərdən ibarət əksəriyyət bununla
özünü müdafiə etməyə səy edir. Bəzi sofistlər deyirdilər ki, insan onu
"əxlaqi olaraq düzgün" adlandırır ki, o, bu insanın gizli olaraq can
atdığını ifadə edir. Belə ki, müxtəlif adamlara müxtəlif şeylər xoş gəlir
və buna görə də "yaxşı əxlaq" müxtəlif tərzdə müəyyənləşdirilə bilər.
Deməli, universal əhəmiyyətə malik olan düzgün əxlaq mövcud
deyildir. Yalnız müxtəlif eqoistik simpatiyalar və antipatiyalar
mövcuddur.
Amma sofistlər özlərinə olan hörməti tədricən itirdilər, özü də
yalnız bu relyativist mühakimələr ucbatından yox. Sofistlərin əvəzində
pul aldıqları iş adamlarda arqumentasiya irəli sürmək və diskussiya
aparmaq bacarığının aşılanmasından ibarət idi. Sofistlər təcrübəli
vəkillərin etdikləri kimi eyni mülahizənin lehinə və ya əleyhinə
arqumentasiya irəli sürmək sənətini öyrədirdilər. Belə ki, onların
şagirdləri (və ya hətta bir şagirdi) şəraitdən asılı olaraq bir halda konkret
bir müddəanın əsaslandırılmasında, digər halda isə onun təkzibində
maraqlı ola bilərdilər. Sofistlərdən qazanılmış qabiliyyətin məqsədi
mübahisəni və ya məhkəmə prosesini udmaq idi, düzgün və ya ədalətli
cavabın əldə edilməsi deyildi. Sofistlərin öyrətdikləri arqumentasiya
üsulları bu məqsədə nail olmaq üçün uyğunlaşdırılmalı idi. Elə buna
görə də, sofistlər rasional arqumentasiya sənətindən daha çox,
mübahisədə istifadə edilə biləcək hiyləgərlikləri öyrədirdilər. Son
nəticədə onlar kəskin söz oyunçularına, yəni bu sözün müasir
mənasında "sofistlərə" çevrildilər.
Ən məşhur sofistlər Qorgi, Frasimax və Protaqor idilər.
Qorgi
Həyatı. Qorgi (Gorgias, təqribən, 483-374 b.e.ə.) görkəmli
natiq kimi tanınmışdı.
Əsərləri. Onun əsərlərindən yalnız bəzi fraqmentlər bizə qədər
gəlib çatmışdır. Antik dövrün son illərinin skeptiklərindən Sekst
Empirik (Sextus Empiricus, II əsrin ikinci yarısı - III əsrin başlanğıcı)
Qorginin Təbiət haqqında və ya Mövcud olmayan haqqında adlı
əsərini xatırladır. Bundan başqa, Platon Qorgi adı altında bir dialoq
da yazmışdı.
152
Qorgi əvvəlcə naturfəlsəfə ilə məşğul olmuşdu, amma eleatların
təlimi ilə tanış olduqdan sonra ona skeptik olaraq yanaşmışdır. Yuxarıda
xatırlanan əsərdə, hərəkətlə və dəyişikliklə bağlı paradokslar barədə
düşünürkən (Axilles və tısbağa aporiyasına nəzər salın), o, həqiqətin
mümkünlüyünü inkar edir. Əgər varlıq yoxluqla ümumi heç nəyə malik
deyildirsə, əgər dəyişiklik və hərəkət yoxluğa aiddirsə, bütün hadisələr isə
hərəkətə və dəyişikliyə meyllidirsə, onda, bu arqumentasiyadan istifadə
edərək, biz hansısa bir hadisənin varlıq olduğunu deyə bilmərik. Sərt
şəkildə ifadə olunmuş icmallardan istifadə edilsə, Qorgi, demək olar ki,
bunları təsdiq edir: 1) heç nə mövcud deyildir; 2) əgər nəsə hətta
mövcuddursa, o, dərk oluna bilməz və 3) hətta əgər nəyisə dərk etmək
mümkündürsə, əgər hansısa bir bilik mövcuddursa, onda onu başqalarına
ötürmək mümkün deyildir.
Qorginin, həqiqətən də, belə düşündüyü və ya bu
müddəalardan yalnız ritorik məşqlərin çıxış nöqtəsi kimi istifadə
etməsi məsələsi diskussion xarakter daşıyır. Mümkündür ki, o, bu
müddəaların köməyi ilə göstərmək istəmişdir ki, ritorika adamları ən
absurd mülahizələrə inandıra bilər. Çox yəqin ki, varlıq, yoxluq və
dəyişiklik barədə eleat təfəkkür üslubundan, həmçinin bizim
dəyişiklikləri görmək qabiliyyətlərimizdən çıxış edərək, o, belə bir
nəticəyə gəlmişdir ki, fəlsəfə ziddiyyətlərlə doludur.
Əgər belə bir şərh doğrudursa, bu üç qısa müddəa fəlsəfənin
mənasızlaşdırardı. Nə qədər ki, həqiqi bilik qeyri-mümkün hesab
edilir, Qorgi ritorikanı sözlə inandırma sənəti kimi qəbul edir.
Rasional diskussiya və rasional inandırma şübhə altına alınır.
Qorgidən ötəri nitq sənəti, ritorika sözlə dilə tutmanın əsas
vasitəsi idi, sübutun axtarılması və rasional inandırma vasitəsi deyildi.
Qorgiyə görə, onun başlıca vəzifəsi dinləyiciləri onların baxışlarını və
mövqelərini dəyişdirməyə məcbur etməkdir. Sadələşdirərək demək
olar ki, o, dinləyicilərinə onların baxışlarını dəyişə bilən həqiqi biliyi
çatdırmağı çalışmamışdır. Onun üçün mühüm olan şey həqiqəti
yalandan, əsaslandırılmış mövqeni təsadüfi mövqedən fərqləndirmək
deyildi, auditoriyaya təsir göstərmə dərəcəsi idi. Ritorika onun
nəzərində danışıqda yerinə düşən və məqamında deyilən, danışıq
iştirakçıları tərəfindən səmimi olaraq etiraf olunan arqumentə
söykənməyən bir manipulyasiya alətinə çevrilmişdi.
Frasimax
Frasimax Sokratın müasiri idi. O, ehtimal ki, b.e.ə. təxminən
470-ci ildə anadan olmuşdur.