61
Radiatsiyaning odam organizmiga ta’siri kam miqdordan boshlanadi. U
jarayonni o‘sib boishi bilan tanada sezilish darajasi boshlanadi. Bu atom darajasida
quyidagicha kechadi, radioaktiv zarrachalar juda katta tezlikda uchib chiqadi va
to‘qima atomlari elektronini uradi, natijada elektronlar musbat zaryadlanadi.
Radiatsiyaning
qora
ishi mohiyati shunda. Uning oqibati falokatga olib keladi.
Erkin elektron va ionlashgan atom murakkab reaksiyaga kirishadi. Uning
natijasida erkin radikallar hosil bo‘ladi. Masalan, organizmning taxminan 80 % qismi
suvdan (H
2
O) tashkil topadi. U radiatsiyaning ta’sirida parchalanadi va H va OH
radikallarga ajraydi. Bular potologik faol zarrachalar, ular muhim biologik
birikmalar-DNK molekulalari, oqsillar, fermentlar, yog‘lardir. Natijada, organizmda
zararlangan molekulalar va toksinlar, to‘qima almashinuvi ma’lum vaqtdan so‘ng
zararlangan to‘qimalar o‘ladi yoki ularning funksiyasi jiddiy buziladi.
DNKni zararlanishi va to‘qima genlarini buzilishi sababli to‘qimalar ajralishi
buziladi. Bu radiatsiya ta’sirining eng xavfli oqibatidir. Kuchli doza bilan
nurlanganda zararlangan to‘qimalar shunchalik ko‘p bo‘ladiki uning oqibatida butun
organizm ishlamasligi mumkin. To‘qimalar ajralishi faol kechadigan quyidagi
qismlar radiatsiyani og‘ir qabul qiladi:
•
suyak to‘qimasi (ilik);
•
o‘pka;
•
qorin shilliq pardasi;
•
ichaklar;
•
jinsiy a’zolar.
3.1-jadval. Nurlanishning organism to‘qimalariga ionlashtiruvchi ta’siri
Dostları ilə paylaş: