3.2. Nurlanish ta’sirining biologik oqibatlari
Ionlashtiruvchi ta’sirning biologik ta’sirining murakkabligi shundaki nurning
ko‘rinmasligi va sezgi organlarimizga sezilmasligidadir. Shuning uchun ham u xavfli.
Chunki ta’sirning ma’lum vaqtdan so‘ng aniqlanishi ma’lum darajada kechikadi,
ta’sirning oqibatini og‘irlashishiga ta’sir qiladi. Optik diapazonlardagi nurlardan
farqli radioto‘lqinlar to‘qimalarni qizdiradi va issiqlik sifatida bildiradi.
Ionlashtiruvchi dozada ham organizlarimiz bildirmasligi mumkin. Kosmanavtlarda
ionlashtiruvchi nurlanishni ko‘zini yumganda bildiradi. Unda ko‘zda yonish, uchqun
sifatida ko‘rinadi. Bu ionlashish jarayonini belgisidir. Shunday qilib nurlanish
energiyasi obyektni nurlantirishga sarflanadi, obyektda yutiladi. Quyida (3.2-jadval)
turli xil ekvivalent dozalarda biologik ta’siri ko‘rsatilgan.
64
3.2-jadval. Nurlanish bir martalik effektiv dozasining biologik ta’siri
Ekvivalent
doza, ber
Biologik effekt
5-10
Alohida sezilishlar
10-25
Katta yoshdagilar uchun sezilarli ta’siri bilinmaydi, ona qornidagi
embrion bosh miyasini zararlashi mumkin.
25-50
Vaqtinchalik erkaklik stirellashuvi. Qon tarkibi o‘zgarishi mumkin.
50-100
Qon tarkibida o‘zgarish. Immunitetni buzilishi.
100-200
Immunitet etishmovchiligi
200-400
Ish qobiliyatini yo‘qotish. Invalidlashish.
400-500
Suyak to‘qimalarini(ilik) og‘ir zararlanishi. 50% lik o‘lim.
600 -1000
Ichak shilliq moddalarini og‘ir zararlanishi. 3-12 kunda 100% o‘lim.
1000-10000
Koma holati. 1-2 soatda o‘lim.
N>10000
Nurdan o‘lim.
Chegaraviy doza.
“Radiatsion xavfsizlik normalari” (Rossiya) da chegaraviy
doza belgilangan. Unga itoat etish nurlanishdan biologik effekt ta’siri bilan klinik
oqibatlar bo‘lmasligini ta’minlaydi.
Nurlanishning odam organizmiga ta’siri uning xususiyatlariga va dozasiga
bog‘liq holda turli xil oqibatlarga olib keladi. Quyida turlicha ekvivalent dozadagi
nurlanishning bir martalik effektiv dozasi (3.3-jadval) keltirilgan.
3.3-jadval. Radiatsiyaning chegaraviy dozalari to‘g‘risida ma’lumot
Me’yorlanadigan miqdor
Chegaraviy doza
xodimlar*
(A guruxi)
aholi
Effektiv doza
Har qanday 5 yillik uchun
o‘rtacha 20 mZv, ammo
yiliga 50 mZv/yil dan ko‘p
emas.
1 mZv/yil har qanday 5
yilga, ammo 5 mZv/yil
dan ko‘p emas.
Ko‘z gavxarida,
terida**,
qo‘l va ayoqlar panja va
yuzalarida yillik ekvivalent
doza
150 mZv
500 mZv
500 mZv
15 mZv
50mZv
50mZv
|