MaçKA’dan muhaciRLİK ÇikişI (Nisan 1916)



Yüklə 41,46 Kb.
tarix04.02.2018
ölçüsü41,46 Kb.
növüYazı

MAÇKA’DAN MUHACİRLİK ÇIKIŞI

(Nisan 1916)
Adnan DURMUŞ 19 Mayıs 2013 Pazar.

(Bu konuda yazılmış geniş bir makalenin özetidir.)


I – GİRİŞ
c:\users\alper\appdata\local\microsoft\windows\temporary internet files\content.word\resim.jpg

Fotoğraf 1. Muhacir çıkan köylü aile. (Karalâhana Com. arşivi).
Rus kaynaklarından temin edilmiş ve Karalâhana. Com. sitesinde yayımlanmış olan bu fotoğraf; bir Rus askerinin arkasından giden yaşlı kadın ve kocasının sefaletini gösteriyor. Bu sefalete yol açanlar, insanlık suçu işlediler. “Karadul örümceği” gibi, (günümüzde) Irak’ta bir milyondan fazla insanın öldürülmesine yol açtıkları halde insanlık suçu işlemedikleri anlayışında olup, vicdanları sızlamadı, yargılanmadılar. Geçmişte de yargılanmamışlardır.
Bu iki yaşlı insanın sırtlarındaki hırkalarıyla ve can korkusu ile yola düşmelerini açıklayacak ifade var mıdır? Öndeki yaşlı ve değneğinin yardımı ile yürüyen yaşlı erkeği, omzuna attığı çul, yorgan ya da keçesi ile takip etmeye çalışan kadın ve öndeki askerin durumu ile ilgili olarak yazılacak olanlar, bu makaleye sığamayacak kadar fazladır.
Türk Milletinin Anadolu’daki bilinen 3000 yıllık varlığını yok sayıp, onlara Orta Asya’yı bile çok gören bir zihniyet var olunca; Türk Milleti için canını dişine takıp savaşmaktan başka çözüm, kalmadı. Çörçil’in deyimi ile dünyanın büyük devletleri “savaş tanrısına” karşı yaptıkları savaşı kaybetti.
Yine Çörçil’in ifadesi ile “bir damla petrol, bir damla kan” anlayışıyla başlatılan I. Dünya Savaşı, milyonlarca insan ile birlikte Çörçil’i de sahneden sildi. Savaşa en hazırlıksız yakalanan, haksız yere toprakları paylaşılmak istenen Türk Milleti, bütün sıkıntıları göğüsledi ve varlığını devam ettirdi.
Bu makalede, (bir vefa duygusu ile) cephe gerisinde çekilen sıkıntıları incelemeye çalıştık.
II – MUHACİRLİK YILLARI (1916 – 1918)
Maçka, Rumi 8 – 11 Nisan 1916 tarihinde boşaltıldı. Boşaltılmak ile ilgili emir 8 Nisan 1332/ 1916 da verilmiştir. “Maçka’nın tahliye edilerek, naklolunamayan erzak ve levazımatın nakledilmesi”. 1 Bu emir Trabzon Valiliğinin, memurların “devlet mal ve evrakını boşaltması” için verdiği emirdir. 28. Alay, Zigana dağlarında mevzilendiği için halkın göç etmesi daha farklı tarihlerde olmuştur.
“Zigana istikametindeki düşmanın askerimiz tarafından durdurulduğu ve Maçka’da yeni bir müsademe olmadığı…”2 Bu yazı, Trabzon Valiliği tarafından Osmanlı Devleti Sadrazamlığına bilgi için yazılmıştır. Halkın muhacir çıkışı 19. Türkistan Alayının 19 Nisan 1916 tarihinde Maçka’yı işgali ile Haziran 1916 tarihleri arasında olmuştur. Sahil köyleri, Nisan başından itibaren herhangi bir resmi duyuruya ihtiyaç duymadan, savaşı kendilerine göre yorumlayıp aldıkları karara göre muhacirlik çıkışını başlatmıştır. Durumu tam değerlendiremeyen ya da biraz daha bekleyip sonucu görmeye çalışanların önemli bir kısmı muhacir çıkamayıp esir kalmışlardır. 1917 Yılında Rusların yaptığı nüfus sayımında, Trabzon’da 42,233 Müslüman’ın varlığı tespit edilmiştir.
Halka, muhacir çıkmaları için resmi duyuru yapılmadığından, Hamsiköy tarafına gidenleri görenler şaşkınlık içinde “nereye gittiklerini” sorup, muhacir çıktıklarını öğrenince de korku ve şaşkınlıkla ailelerinin yanına koştular. Bazı köylüleri de askerler bilgilendirmiştir. Devletin köylere “muhacir çıkmak üzere köyleri boşaltması gerektiğini bildirmemesinin birkaç sebebi olmuş olabilir.
1. İsteyenlerin muhacir çıkmasını uygun görmüştür.

2. Halkın panikle hareket etmemesini, dolayısıyla cephedeki asker ve milislerin kaçmasını ya da cephedeki düzenin bozulmamasını istemiştir.

3. Gelen Rus askerlerinin, halka iyi davranacağını beklemiştir.

Valilik; halkı Rûm ve Ermenilerin eline bıraktığını unutmuştur. 11 – 19 Nisan 1916 tarihleri arasında; Maçka’nın boşaltılan Müslüman evleri yağmalandı ve yakıldı. 24 Ağustos 1917 tarihinde Maçka’ya giden Rus Üsteğmen Mintslov, gördüğü durumu şöyle açıklamaktadır. “Ayın 24’ünde otomobille Cevizlik’e (MAÇKA) doğru yola çıktık. Burada bizi arazi reisi ve Kazak atları bekliyordu. Tercümeci ve Postamı dünden Livera metropolitinin yanına göndermiştim. Onlar, benim geleceğimi metropolit Krillos’a haber vermeliydiler.”

“Cevizlik, iki derenin arasında bulunmaktadır. Vaktiyle burası bir kasaba idi, şimdi ancak birkaç ev sağlam kalmıştı. Bu evlerde de komutanlar, şehir ittifak şubesi yerleşmişti. Geride kalan tüm evler yakılıp, yıkılmıştı.”3

Bu yakıp yıkma sonucu, biraz da Maçka’nın yönetimini eline geçiren metropolit Krillos’un isteği üzerine Maçka Hükümeti Livera > YAZLIK Köyüne taşınmıştır.

Yukarıdaki sebepler sonucu, muhacirlik konusundaki resmi açıklama, resmi makamların, evrak, askeri malzeme, yiyecek, silah ve mühimmat ambarlarının boşaltıldığının bildirmesi içindir. Silah ve mühimmatın Zigana Dağlarındaki Türk kuvvetlerine ulaştırılması, resmi evrakın ise önce Kürtün’e sonra duruma göre ikinci bir toplanma alanına ulaştırılması planlanmıştı. Bu sırada bazı evraklar ya Rusların eline geçti, ya da nakleden ekibin becerisine göre kurtarıldı ya da kayboldu. Bu konu, Torul Müstantiğinin (sorgu Hâkimi) oğlu Sadi Selçuk’un hayat hikâyesini yazdığı “Esaretin Acı Hatıraları ve 37. Kafkas Fırkasının Trabzon’u İstirdadı KURTULUŞ” adlı kitabında yazılmıştır.

Halk, ya sürekli bilgi edinmek için gayret gösterdi ya da muhacirliğe erken çıkanlardan “düşmanın nereye kadar geldiğini” öğrenerek, muhacir çıkmaya başladı. Osmanlı Devleti son nefesinde bile Rûm köylerine Müslüman Türk bekçiler görevlendirerek, zarar görmemelerini sağlamaya çalışmıştır.

Türk ordusunun, Zigana Dağlarındaki mevzilerinin arkasına kendilerini atabilenler, şanslıydı. Bilinmez akıbetlerine ümitle bakmaya çalışan bu insanlar, hangi felaketten kaçmış, hangi bedeli ödemek üzere nereye gitmekteydiler? Onların nefes almasına fırsat veremeyen Saltat (Jandarma) askerleri, sürekli “yürüyün” emrini veriyor. Düşene bakmanın sırası değil. “Düşman geliyor”. Papazlar ise bu çıkışı engellemeye çalışıyordu. “Gitmeyin, perişan olacaksınız. Biz sizi koruruz”. Ne yazık ki hiç te öyle olmadı.

Kaçabilenler aç kaldı, çok sıkıntı çekti ama canını kurtardı. Belki hastalık sonucu yolda ya da muhacir gidilen yerde öldü ama düşman tarafından işkence ile öldürülmekten kurtuldu. Bazıları yeni bir yerleşim yeri bulabildi. Teşkilat–ı Mahsusa, gönüllüler, Jandarmalar Trabzon’u, bu arada Değirmen dere Vadisindeki Maçka köylerinin bir kısmını boşaltıp Maçka’ya geldiler. 18 Nisan 1916 da Lazistan Müfrezesi birlikleri Mataracı mevkiinde cepheyi kurdu. Bu sırada Maçka’ya asker ve sivil 4631 insan, 802 hayvan, 18 makineli tüfek, 5 mantelli (koşulu) top ve 8 dağ topu ile gelinmişti. 4

20 – 24 Ay süren muhacirlik yıllarının sıkıntı içinde geçmemesi mümkün müydü? Bu bölgenin insanı ilk defa muhacir çıkıyordu. Türk Milleti, Osmanlının son on yılında hiçbir milletin yaşamadığı muhacirliği yaşıyordu ki “her hayat bir romandır”. Anadolu’nun orta kısmına toplanmaya çalışan bu insanlar, sanki orada rahat edebileceklerdi? Yukarıdaki iki yaşlı insan gibi bir kadın ve kocasını Rûm komşuları koruyacaktı, ama korumadılar. Ermeniler bu iki ihtiyar gibi, iki yaşlıyı Çeşmeler Köyünde kestiler. Rûm komşuları onları gömmekten başka bir iş yapmadı.

Esiroğlu Beldesinin civarındaki Öğütlü, Işıklar, Duralı, Armağan ve diğer köylerin halkı, muhacir çıkmak için Hozari > HIZARLI Köyünün üst tarafındaki “Tufa Boğazına” kadar çıkmışlardı. Burada iki Türk askeri onlara eşlik ediyordu. Askerin birisi, tüfeğinin ucuna astığı beyaz mendili kaldırarak, Rus askerinin halka ateş etmemesini sağlamak istemişti. Rus topçusu hemen, kafilenin gideceği yolu kesecek şekilde ateş ederek geri dönmelerini sağladı. Bu arada kaçabilenler, Geçit Köyünden, Lişer Yaylasından, Yerlice Köyüne giderek Türk cephesinin arkasına geçebilmişti. Bunlar, Sungurlu civarlarına kadar gitmişler. 5

Geri dönmek zorunda kalan halktan Çolakoğlu Hacı Ömer’in babası, amcası ve annesi Ermeni çeteciler tarafından Alaçam ormanına götürüldü ve alınlarından çivi ile ağaca çakılarak öldürüldüler. Hacı Ömer, küçük bir çocuktu. Saklanarak ölümden kurtuldu.

Ruslar, 1918 Şubatında geri çekilirken Hocaoğlu Yusuf, Ömer Kural, Mahmut Kural ve Ahmet Yavuz adlı gazileri esir olarak Rusya’da, Karadeniz sahilinde bir şehre götürdüler. Orada inşaat işinde çalıştırdılar. Gaziler, bir müddet sonra kaçıp Trabzon’a gelebildiler.



A – MUHACİRLİK ÇIKIŞI İLE NELERİ KAYBETTİK?

Yeteri kadar zaman olmadığından, çıkış, yolculuk güzergâhı, varılacak ve gidiş zamanı gibi bir organize yapılmadan, yolculuk, her şeyden önce korku ile başladı. Askerlerin olduğu mevzilere varılınca, daha derli toplu düşünülmeye başlandı. Muhacirlik çıkışını düzenleyecek Devlet teşkilatı da yoktu. Komutanların emirleri ve “Saltat” yani jandarma askerlerinin uygun gördükleri düzenlemeler vardı.

Bu durum, öncelikle can kaygısına düşmeye yol açtı. Sonra yiyecek bulmak telaşı ve nerede yerleşileceği kaygısının ortaya çıkmasına yol açtı. Hayvanları ellerinden alınınca, yiyecekleri, kimsesiz ailelerin çok sayıda çocuğu, paniğin doğmasını sağladı.

Karadeniz halkı, göçe alışkındı. Her baharda mezraya, Kiraz ayında (Haziran) yaylaya, üç ay kadar sonra tekrar mezraya ve kar yağmadan önce de köye dönüş gibi kurgulanmış bir göç programı ve göç yolu vardı. Ama bu durum, ona hiç benzemiyordu. Karadeniz erkeğinin gurbete alışkın olması paniğin bir miktar azalmasına yol açmıştı. Ancak, genç erkeklerin hepsi askere alınmıştı. Yaşlı ve hasta erkeklerin de kadın ve çocuklardan ayrı bir grup yapılmış olması, kendine güveni olan ve becerikli Karadeniz kadınlarının varlığıyla kısmen dengelendi.

Gidilen yerlerde, hoş karşılanmadılar. Yaşlı erkeklerin birçoğu, kalaycılık gibi mesleklerini yaparak geçimlerini sağlamaya çalıştı. Birçoğu yolda ya da gittikleri yerde öldü. İki yıl veya daha fazla süren muhacirlik yılları;

1 – Daha bireyci düşünmeye yol açtı ve yardım severlik duygusu kayboldu.

2 – Daha kanaatkâr oldular, az ile yetinmeyi bildiler. Giyimden, yiyecekten kısmaya çalışıp ya saklamak ya da satıp para biriktirmeyi önemsediler. Yaşlılar, bir zeytin tanesini ekmek ile birlikte iki lokma yapmaya başladılar. Azlığın ne demek olduğu gördüler ve “açlık insanı terbiye eder” demeye başladılar.

3 – Kültür değerlerinden çok şey kaybettiler. Bu kaybın başında sakladıkları kitap, tapu, ferman ya da her türlü yazılı belgenin kaybolması gelir. Geride bıraktıkları yazılı belgelerin bir kısmı yandı, yırtıldı, çürüdü ya da Ruslar tarafından toplanıp Rusya’ya götürüldü. Rusların topladığı üç gemi dolusu belge, mezar başlığı, kitabe v.d. den bir gemi dolusu malzeme, Karadeniz’e gömüldü. Diğer iki gemi dolusu malzeme ise Leningrad Kütüphanesinde saklanmaktadır.

Yemek kültürümüz, geleneklerimiz kayboldu. Görünüşte muhacirlik 2 – 5 yıl kadar sürdü. Ne yazık ki etkisi en az iki nesil boyunca devam etti. Fakirlik ve Osmanlı Devleti döneminde Anadolu’da yapılmayan yol başta olmak üzere sosyal ve ekonomik hayatın gereği olan bütün alt yapı yatırımları nın yapılmamış olması hayatı çok çekilmez yapmıştır. Genç Cumhuriyet döneminde ise demiryolu ve limanlara ağırlık verilmeye çalışıldı. Üretim pazarlanamadığından, mal ve hizmet üretiminde yurtta dengeli dağılım sağlanamadığından, yoksulluk ve sosyal sıkıntılar önlenemedi. Bütün bunlar, hayatın kalitesini azaltıp, sosyal ve ekonomik değerlerimizi aşındırdı ya da yok etti.

B – MUHACİR ÇIKAMAYANLARIN DURUMU

Mulaka Vadisi köylerinden Sındıran’da 70, Çeşmeler’de 2, Ormanüstü’de 3 kişinin dışında bütün köylüler muhacir çıktılar. Çeşmeler Köyündeki 2 yaşlı kadın ve kocasını, Ermeniler boğazlarını keserek öldürdüler. Ormanüstü Köyündeki 3 kişiden 1 kişiyi Rus Jandarması Trabzon’a götürürken Kutlugün Köyünün Karakaş mevkiinde öldü ya da öldürüldü. Diğer iki yaşlı ve sağır kadının varlığının farkına bile varmadılar. Sındıran’daki köylüler, mağaralara saklanarak, ot kökleri, az da olsa ektikleri patatesleri yiyerek iki yılı geçirdiler.

Maçka civarındaki köylerden Ocaklı Köyündeki 50 – 60 kişinin dışındakiler, muhacir çıkmıştı. Kalanlardan Eyüboğullarının bir kısmı İstanbul’a bir kısmı da Akmescit Köyüne göç ettiler. Diğer sülale lerin bir kısmı da Akmescit ve Akoluk Köylerine göç ettiler. Böylece diğer Türklerle birlikte daha kalabalık bir topluluk meydana getirdiler. Rusya’da ihtilal çıkmasaydı, bunların sonu ölüm olacaktı. Rus ordusu içindeki Türkler, onları korudu. Osmanoğlu Temel Bulut ta 40 kadar adamı ile Ermeni baskınlarına engel oldu.

Yeşilyurt’ta 704, Sevinç’te 743, Örnekalan’da 644, Mataracı’da 727, Akmescit’te 82 Türk, çoğunluk meydana getirdikleri, Trabzon’a yakın köyler olduklarından ve Rus ordusundaki Türkler tarafından korunduklarından kısmen de Türk çeteleri ya da keskin nişancı birkaç Türk sayesinde çok kayıp vermediler. Mataracı Köyünden Kürtoğlu ya da Kurtoğlu Ali, bir defa da 7 Rus askerini vurup diğerlerini kaçırttığı için kadınlara sarkıntılık ve ölmelerini önledi. Bir başka gün, iki Rus askerini vurarak götürdükleri bir kişiyi kurtardı. Yazık ki ölümden kurtardığı kişi, daha sonra Ali’yi öldürdü. Ali, vadi içinde olan köyün karşı yamacındaki taşlık yere gider, orada mevzilenir ve köyü beklerdi.

Hamsiköy ve Meryem Ana Vadilerindekiler, tamamına yakını muhacir çıkmıştı. Çıkamayanlar da ya öldürüldü ya da cephe sınırında oldukları için Trabzon’a taşındılar.

C – MÜSLÜMAN TÜRKLERİ KORUMAK İÇİN KURULAN DERNEK

Rus’ların Müslüman Türk nüfusunu, başta Ermeniler olmak üzere eşkıyalardan ve düşmanca davranışlardan korumak için Trabzon’da kurdurdukları bir dernek vardı. Merkezi Bakü’deki derneğin Adı, Cemiyet-i Hayriye-i İslâmiye Derneğidir. Başında Azerbaycanlı bir Süvari Albay vardır. Azerbaycan’lı 12 asker ile sayıları değişen siviller, Trabzon’da toplanan Müslüman Türklerin ihtiyaçlarını karşılamaya çalışmaktaydı. Ayrıca Ahıskalı Kinyaz Mahmud Bey’in de bu konuda önemli hizmetleri olmuştur. 6


D – MUHACİRLİK DÖNÜŞÜ
Muhacirlik dönüşü de gidiş kadar sıkıntılı oldu. Bu defa kovalayan düşman yoktu. Acele etmeye gerek bile yoktu. Ne var ki insanlarımız o dönemin olumsuz sonuçlarından bir an önce kurtulmak, hayata yeni bir başlangıç yapmak istiyorlardı. Köylerine döndüğünde nasıl bir köy ve ev bulacaklarını hayal ediyordu. Bu da onlara daha sıkıntılı anlar yaşatıyor, heyecan veriyordu. Geliş yolculuğu da her aileye göre farklı oldu. Parası olanlar, Samsun – Trabzon arasında çalışan “muhacir vapuruna” bilet alabildi. Bazılarının bilet parasını, kurulan dernekler aracılığıyla halk ödedi. Parası olmayanların önemli kısmı, yaya ya da atlarıyla yolculuğa başlamıştı. En acısı da yokluk ve kimsesizlik ile sağlık şartlarının yetersizliğinin birçoklarını, erken yaşlarda hayattan koparmış olmasıydı.

Geriye dönüp bakılınca vatansızlık, devletsizlik garipliklerin en belalısıdır. Devlet var ama etkili değil. Vatan var ama yakılıp yıkılmış. Yeni bir başlangıç için cesaret ve güzel duygular verecek olan, yok. Muhacirlik sonrası dönenler yıkık ya da yanmış evlerini buldular. Giderken bakır eşyalarını köye yakın ormana gizleyenler oldu. Bu alet ve eşyalar, onların hazineleriydi. Gelip almak birçoğuna nasip olmadı. Bu sebeple köye geri dönenler ormanlarda eşya ararlardı. Bir yandan da yıkık evlerini yapmak, en kısa zamanda bir damın altına girmeye gayret ettiler. Ot bağlamış tarlaları yeniden ekime hazırlamak ta zorlu bir işti. Her şeye rağmen hayata yeni bir başlangıç yapmaya çalışan insanlar, devletten ya da devlet çarkı içindeki görevlilerden güler yüz, yardımcı bir el, görmediler.



III – MUHACİRLİĞİN MEYDANA GETİRDİĞİ SOSYAL VE EKONOMİK ETKİLER

Muhacirlik, binlerce yıl, göçebe yaşamış olan Türk Milletine zor gelmemeliydi. “Buna alışkınız, kültürümüzde, mayamızda vardır” diye düşünülebilir. Pers Kralı Darius, İstanbul Boğazını geçerek günümüzdeki Bulgaristan ve Romanya topraklarında, İskit Türklerinin üzerine gitmekteydi. Arabaları ile göç eden İskitlerin Kralına “ya savaşmasını ya da teslim olup, efendisinin ayağına gelmesini” yazdı. İskit Kralı “biz göç ederiz. Yıkılacak şehirlerimiz, tahrip olacak kalelerimiz yoktur” demişti. Bunun için muhacirliğin üzerimizde tahribatı olmamalıydı. Ama oldu.

Muhacirliğin, 2500 – 3000 Yıldan beri yarı göçebe yaşayan halkımız üzerinde öyle bir tesiri oldu ki en az iki nesil boyunca unutulmadı.

1 – Kültürel Etkisi:

A – İlkbaharda mezraya, yazın yaylaya, sonbahar da önce mezraya sonra köye dönen insanımız, köyü ile ilişiğini hiç kesmezdi. Muhacir çıkarken, ne zaman dönüleceği bilinmeden, sonu bilinmezliğe doğru yola çıkılmıştı. Duygularında bir yıkım meydana geldi.

B – Mezra ve yaylaya çıkış hoş bir duygu, şenlik, tatlı bir telaşla olurdu. Muhacirlik ise düşmanın önünden kaçış olarak başladı. Bu kaçış planlı olmadı. İneklerin başına süslü takıları (purunca) takılmadı. Can kaygısı ile başlayan yolculuk, gündüz değil, Gece yarısı hayvanlar da insanlar gibi ürkek, korkak yola çıktılar. Şafak vakti, Türk askeri mevzilerini geçinceye kadar durmadan yüründü. Sırtında ve Omuzundaki iki kızından küçük olanı düşüp ölen Emine’nin kızının öldüğünü ve mezara konulduğunu görmesine fırsat bile verilmemişti. 7

C – O güne kadar köyünün olduğu yöreden dışarı çıkmamış kadın ve çocuklar, yadırgadıkları, bambaşka kültüre sahip insanlar ve yerler gördüler. Ör. Kaz sürüsünü, otlağa götürenleri hiç görme mişlerdi. Aç kalmak, giyecek ve barınacak yer bulamamak korkusu yaşadılar. İki nesil bu duyguyu yaşadı. Meyve, ürün, başta olmak üzere her şeylerinin bir kısmını saklamayı adet haline getirdiler. Herkes, kendi çaresini üretmesini öğrendi. II. Dünya Savaşına girmedik ama halk, girmiş gibi yaşadı.



2 – Ekonomik Etkisi:

A – Varlıkları ellerinden gidince, büyük bir boşluk yaşadılar. Hayvanları vardı ama bir kısmı düşmanın eline kaldı, çoğunu askerimiz kesip yemek zorunda kalmıştı. Giyecekleri, yiyecekleri vardı ama taşıyamadılar. Ekonomik sıkıntılar sonucu, çok az da olsa çocuklarını bir torbaya koyup, yol kenarına bırakmak zorunda kalanlar oldu.

B – Gittikleri yerde, yardım sever insanlar bulmadılar. Haysiyetli, hırsızlığın haram olduğunu bilen insanlar, çalmak zorunda kaldılar. Özellikle, devletin denetimindeki değirmenleri soymak için birçok yollar buldular. Ne kendileri ne de gittikleri köylerin insanları rahat edebildi. En büyük sıkıntı işsizlikti. Savaş yıllarında kim, ne işi yapabilecekti? Yarının ne getireceği bilinmez iken karnını doyurmaktan başka kim, ne düşünebilirdi?

C – Geride bıraktıkları ev diğer yapıları yakıldı ve soyuldu. Giderken evdeki bakır ev eşyaları ile tarım aletlerini gizlediler ya da ormana bıraktılar. Gidenlerin birçoğu geri gelemedi. Erkek çocukları ya da kendileri öldü, yaşlandı, hastalandı ve geri gelemediler. Bazıları gittikleri yerde veya başka yerlerde yerleştiler. Geri gelenler, ormanlarda bakır ev eşyası aradılar. Seneler sonra antika sahan, tas ya da bakır eşyalar bulanlar oldu. Oysa onlar, eşyalarını ne heves ve zorluklarla kazanmışlardı.



Allah’ın (C.C)o günleri bir daha göstermemesi herkesin duasıdır.

1 BOA DH. ŞFR. Dosya 516 gömlek 115 8 Ni 1332 / 21 Nisan 1916 tarihli yazı.

2 BOA DH. ŞFR. Dosya 517 gömlek 56 11 Ni 1332 / 24 Nisan 1916 tarihli yazı.

3 Dr. Enver Uzun, Rus İşgal Komutanı S. P. Mintslov’un Trabzon Günlüğü, Trabzon 2008 s. 71 - 72

4 T.C. Genel Kurmay Başkanlığı I. Dünya Harbinde Türk Harbi, Kafkas Cephesi Kafkas Cephesi 3. Ordu Harekâtı, Ankara Genel Kurmay Basımevi 1993 c. 2 s. 201

5 Bilgi veren Nizamettin Veisoğlu 84 yaşında. Esiroğlu Beldesinde emekli esnaf.

6 Sadi Selçuk “Esaretin Acı Hatıraları” Konya Ülkü matbaasında 1955.


7 Muhacir çıkanlardan 1891 doğumlu Yunusoğlu (Yonuz) Emine’nin (anneannem) anlattıklarından. 1973 Yılında 82 yaşında öldü.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə