32
Azərbaycanın Eneolit dövrünə aid abidələrinin müəyyən hissəsi Şomutəpə
mədəniyyətinə aid edilmişdir. Bu abidələrin bir qrupu Kür çayının orta axarında
Gəncə-Qazax düzənliyində, xüsusilə Ağstafa və Həsənsu çaylarının hövzəsində
yerləşir. Başlanğıcını dağlardan götürən Həsənsu Yuxarı Göyçəli kəndi
yaxınlığında düzənliyə çıxaraq vaxtilə müxtəlif şaxələrə ayrılmış, əkinçiliyin
inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Bu hövzənin əkinçilik üçün əlverişli
olması Şomutəpə, Töyrətəpə, Cinnitəpə, Arzamas təpəsi və digər yaşayış
yerlərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ağstafaçay və Həsənsu vadisində həyat
Eneolit dövründə kəsilmiş və yalnız Son Tunc dövründə bərpa olunmuşdur. Bu
qrupun geniş öyrənilmiş abidələrindən biri Şomutəpə yaşayış yeridir.
Azərbaycanın şimalında formalaşan Eneolit mədəniyyəti bu abidənin adı ilə
bağlıdır. Ağstafaçay dəmir yol stansiyasının şərqində yerləşən yaşayış yerində
1961-1964-cü illərdə 400 kv.m sahədə tədqiqat aparılmışdır. Şomutəpənin
məişət-təsərrüfat tikintiləri eyni tikinti qatına aiddir. Araşdırmalar göstərir ki,
uçub tökülən binalar tez-tez təmir olunmuşdur.
Şomutəpə sakinləri bir sıra çiy kərpicdən tikilmiş dairəvi formalı evlərdə
yaşamışlar. Evlərin divarları bəzən silindrik olmuş, bəzən isə yuxarıya doğru
yığılmışdır. Tavan döşəməyə basdırılan xüsusi dirəklə saxlanmışdır. Evlərin bir,
bəzən isə iki girişi olmuşdur. Evləri qızdırmaq üçün istifadə edilən ocaqlar
divarların dibində yerləşdirilmişdir. Yaşayış binalarının diametri ən çox 3,7 m
olmuşdur. Ocaqlar bəzən də həyətdə olmuşdur. Şomutəpənin təsərrüfat binaları
da yaşayış evləri kimi dairəvi planlı olmuşdur. Yaşayış evlərinə bitişik olan
təsərrüfat binaları bir həyətin ətrafında yerləşmişdir. Bir sözlə, Şomutəpə yaşayış
yeri müəyyən ailələrə məxsus olan ayrıca təsərrüfat-məişət komplekslərinin
məcmuyundan
ibarət olmuşdur. Diametri 3 m olan binalardan yalnız biri
yarımqazma tipli olmuşdur. Onun içərisinə girmək üçün xüsusi pilləkən
düzəldilmişdir. Şomutəpə yaşayış yerindən taxıl dənləri, daşdan və sümükdən
hazırlanmış əmək alətləri, o cümlədən dən daşları, oraq dişləri, sümükdən oraq
çərçivəsi, toxalar, sümükdən hazırlanmış qadın fiquru aşkar olunmuşdur.
Keramika məmulatı qum qarışıq gildən hazırlanmış, bəzən qırmızı boya ilə
örtülmüşdür. Şomutəpədə dördkünc formalı dulus kürəsinin qalıqlarına, bəzi
evlərin həyətində isə təsərrüfat quyularına rastlanmışdır.
33
Şəkil 18. Şomutəpə, Töyrətəpə və Babadərviş yaşayış yerlərinin maddi-mədəniyyət
nümunələri. 1-4, 7, 9-11, 13 - sümük alətlər; 8 – qadın fiquru; 5, 6, 12, 14-20 -
daş əmək alətləri; 21 – oraq; 22-24 – keramika
Töyrətəpə yaşayış yeri Şomutəpədən 2 km şimal-şərqdə yerləşir. Yaşayış
yerində 1961, 1962, 1964 və 1965-ci illərdə 100 kv.m sahədə qazıntı
aparılmışdır. Qazıntı zamanı beş tikinti qatı aşkar olunmuşdur. Töyrətəpənin ən
alt təbəqəsi olan beşinci tikinti qatında dairəvi formalı yarımqazma tipli binanın
qalıqları, həmçinin dairəvi formalı bir sıra kərpicdən tikilmiş bina qalıqlarına
rastlanmışdır. Töyrətəpənin digər tikinti qatlarında aşkar olunan bina qalıqları da
dairəvi formalıdır. Üçüncü tikinti qatındakı binalardan birinin divarları kərpicləri
34
köndələn qoymaqla yaradılan, içəriyə və xaricə doğru çıxıntılı olan plyastrlarla
möhkəmləndirilmişdir. İkinci tikinti qatındakı divarların biri yalnız içəriyə doğru
çıxan plyastrlarla
Şəkil 19. Qarğalartəpəsi yaşayış yerindəki tikinti qalıqlarının planı
möhkəmləndirilmişdir. Ocaqlar divarların dibində qurulmuşdur. Evlərin
içərisində döşəməyə basdırılmış təsərrüfat küplərinə də rastlanmışdır.
Töyrətəpənin ikinci və birinci tikinti qatlarında həm də dördkünc bina qalıqları
aşkar olunmuşdur. İkinci tikinti qatında olan dairəvi və dördkünc formalı
binaların bəziləri (4 №-li bina) iki sıra çiy kərpicdən tikilmişdir. Töyrətəpədən
daşdan və sümükdən hazırlanmış əmək alətləri, o cümlədən dən daşları, oraq
dişləri sümük toxalar, sümükdən və çaxmaqdaşından hazırlanmış
yarımfabrikatlar, daşdan insan fiquru əldə edilmişdir.
Bu qrupun tədqiq edilmiş abidələrindən biri də Qarğalartəpəsi yaşayış
yeridir. Yaşayış yeri dairəvi formalı evlər, onlara birləşik təsərrüfat tikintiləri və
kiçik həyətlərdən ibarət olmuşdur. Evlər bir sıra çiy kərpicdən tikilmişdir.
Dairəvi formalı evlərin tavanı döşəmənin mərkəzinə yerləşdirilən dayaq sütunu
ilə saxlanmışdır. Evlərin döşəməsi bənövşəyi-qırmızı rənglə boyanmış, onların
üzərinə qamışdan, yaxud müxtəlif bitkilərdən toxunmuş həsir salınmışdır.
Ocaqlar divarın dibində olmuş, bəzi evlərin içərisində döşəməyə təsərrüfat
küpləri basdırılmışdır. İkinci tikinti qatında aşkar olunan dördkünc formalı ocaq
35
giriş qapısının qarşısında divarın dibində yerləşdirilmişdir. Üçüncü tikinti qatında
aşkar olunan binaların biri xaricdən
Şəkil 20. Qarğalartəpəsindən aşkar olunan qadın fiquru
və daxildən gil məhlulu ilə suvanmış və əhənglə ağardılmışdır. Binanın döşəməsi
də ağardılmışdır. Binaların içərisində dən daşları, buynuzdan hazırlanmış toxalar,
oraq dişləri, keramika nümunələri aşkar olunmuşdur. Qarğalartəpəsindən
həmçinin xeyli yerüstü material da toplanmışdır. Onlar arasında gil qadın fiquru,
qırmızı və qəhvəyi zolaqlarla naxışlanmış boyalı keramika, yapma naxışlı, habelə
məməcikşəkilli çıxıntısı olan keramika nümunələrinə də rastlanır.
Dostları ilə paylaş: |