61
edilmişdir. Şomutəpə, Töyrətəpə, Qarğalartəpəsi və Babadərvişdə xırdabuynuzlu
heyvanlar iribuynuzlulara nisbətən üstünlük təşkil etmişdir. Lakin
Əliköməktəpəsində üstünlük iribuynuzlu heyvanlara məxsus olmuşdur.
Bu dövrdə dulusçuluq, toxuculuq, daşişləmə, sümükişləmə, metallurgiya
və metalişləmə kimi sənət sahələri də inkişaf etmişdir. Eneolit abidələrindən
aşkar olunan metal əşyaların böyük bir qisminin tərkibində xeyli miqdarda
mərgümüş qarışığına rastlanmışdır. Tədqiqatçılar bu qarışığın xəlitəyə süni yolla
qatıldığını qeyd etmişlər ki, bu da Eneolit dövründə tunc metallurgiyasının
əsasının qoyulduğunu göstərir.
Yaşayış yerlərinin tədqiqinə əsasən demək olar ki, bu dövrdə cüt nikaha
əsaslanan ailə cəmiyyətin əsasını təşkil etmişdir. Eneolit dövrünün insanlarında
axirət dünyasına, ev heyvanlarına və səma cisimlərinə inam mövcud olmuş,
məhsuldarlığın təmin edilməsi üçün müxtəlif mərasimlər icra olunmuşdur.
Eneolit dövründə məhsuldarlığın təmin edilməsi, yağış yağdırılması ilə
bağlı müəyyən ayinlər keçirilmiş, ulu əcdada, astral cismlərə və heyvanlara
sitayiş edilmişdir. Gil qadın fiqurları da insanların ideoloji təsəvvürləri haqqında
müəyyən məlumat verir. Qarğalartəpəsindən aşkar olunan qadın fiqurunun
sinəsində çəkilən sünbülşəkilli cızma ornament tədqiqatçıların fikrinə görə, həyat
ağacını simvolizə etmişdir. Onun çiyninə tökülmüş saçları dalğalı xətlərlə ifadə
edilmişdir. Yağış çağırma ilə bağlı ayinin qalıqlarına Qarğalartəpəsi yaşayış
yerində də rastlanmışdır.
İLK TUNC DÖVRÜ
Arxeoloji abidələr. Azərbaycanın İlk Tunc dövrü mədəniyyəti arxeoloji
ədəbiyyatda Kür-Araz mədəniyyəti adı ilə tanınmışdır. Kür-Araz mədəniyyəti
abidələri yaşayış yerləri və qəbirlərdən ibarətdir. Bu abidələrin müəyyən lokal
xüsusiyyətlərinin olmasını nəzərə alaraq onları regionlar üzrə araşdırmağı
məqsədəuyğun hesab edirik. Erkən Tunc dövrü abidələri arasında çoxtəbəqəli
62
yaşayış yerləri ilə xarakterizə olunan Naxçıvan-Urmiya qrupunun abidələri
xüsusi yer tutur.
Naxçıvanda Kür-Araz mədəniyyətinə aid I Kültəpə, II Kültəpə, Ovçu-
lartəpəsi, Мaxta Kültəpəsi, Xalac, Ərəbyengicə, Şortəpə kimi qədim yaşayış
yerləri aşkar olunmuşdur.
Bu abidələrdən I Kültəpə və II Kültəpədə geniş miqyaslı arxeoloji qazın-
tılar aparılmış, digərləri isə yalnız kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlarla öyrənilmişdir.
I Kültəpə yaşayış yeri Naxçıvan şəhərindən 8 km şimal-şərqdə,
Naxçıvançayın sol sahilində, Babək rayonunun eyniadlı kəndi yaxınlığında
yerləşir. Abidənin ümumi sahəsi 1,5 ha-dır. Yaşayış yerində 1951-1964-cü
illərdə O.H.Həbibullayev tərəfindən aparılan qazıntılar zamanı 22,2 metr
qalınlığı olan 4 mədəni təbəqə aşkar edilmişdir.
Yaşayış yerinin Kür-Araz mədəniyyətinə aid olan ikinci təbəqəsi abidənin
üzərindən 3,4-4,5–12,4-1,3 m dərinlikdə yerləşir. Мaddi- mədəniyyət qalıqları ilə
zəngin olan bu təbəqə 8,5-9 m qalınlığındadır. Мədəni təbəqə müxtəlif həcmli
çay daşları, çiy kərpic qalıqları, osteoloji qalıqlar, obsidian, çaxmaqdaşı
parçaları, kömür qalıqları, kül və torpaq laylarının qarışığından ibarətdir. Kül
qalıqları, başlıca olaraq, sobaların, manqal və ocaqların ətrafında toplanmışdır.
Təbəqədən müxtəlif daş, sümük, metal əşyalar və keramika məmulatı aşkar
olunmuşdur.
Abidənin stratiqrafiyası Kür-Araz dövrünə aid yaşayış məskəninin Eneolit
təbəqəsi üzərində salındığını göstərir. O.H.Həbibullayevin fikrinə görə, Kür-Araz
təbəqəsi Eneolit təbəqəsindən 30-40 sm qalınlığında olan steril təbəqə ilə ayrılır.
I Kültəpədə Kür-Araz dövrünə aid 14 tikinti qatı aşkar olunmuşdur.
Bunlar bir-birinə bənzər təsərrüfat-məişət kompleksləri ilə xarakterizə olunur. Alt
laylarda qeydə alınan yaşayış evləri başlıca olaraq dairəvi planlı, üst laylardakı
evlər isə əsasən dördbucaqlıdır. Dairəvi planlı bəzi evlərin düzbucaqlı artırması
vardır. Tikinti materialı kimi çay daşı, çiy kərpic və möhrədən istifadə edilmişdir.
I Kültəpədə Kür-Araz mədəniyyətinin ilk mərhələsinə aid edilən yaşayış
evləri dairəvi planlıdır. Evlərin divarları çiy kərpiclə hörülmüş və hər iki tərəfdən
gillə suvanmışdır. Birinci tikinti qatında aşkar olunan 34 №-li binanın tikintisində
40 x 20 x 10 sm ölçülü kərpiclərdən istifadə edilmişdir. Döşəmə gillə
suvanmışdır. Binanın içərisində yarımşar formalı qulpu olan gil qab parçaları,
daş alətlər və nalşəkilli ocaq qurğusu əldə edilmişdir.
63
Şəkil 35. I Kültəpənin İlk Tunc dövrü təbəqəsi. Evlərin planı və
arxeoloji materiallar
Həmin tikinti qatında, 33 №-li evin tikintisində isə 50 x 24 x10 sm ölçülü
çiy kərpiclərdən istifadə edilmişdir. Binanın divarları 35-40 sm hündürlüyündə,
32 sm qalınlığında qalmışdır. Diametri 8,35 m-dir. Bina çiy kərpicdən hörülmüş
divarla iki qeyri-bərabər hissəyə bölünmüşdür. Onun şimal- şərq hissəsindən
anbar kimi istifadə edilmişdir.
64
Şəkil 36. I Kültəpədən aşkar olunmuş heyvan fiqurları
Üçüncü tikinti qatına aid 28 №-li bina dairəvi formalı olub, şimal-şərq
tərəfdə düzbucaqlı binanın divarı ilə birləşmişdir. Divarlar 42 x 18 x 12 sm
ölçülü çiy kərpiclərdən hörülmüş və gillə suvanmışdır. Binanın diametri 5,5 m-
dir. Onun cənub-şərq hissəsində, qapı girişinin sağ tərəfində divara bitişik gil
soba aşkar olunmuşdur. Soba bir qədər dəyirmiləşdirilmiş, dördkünc formadadır.
Sobanın odluğu künbəz tipli olub, uzunluğu 1,34 m, eni 0,78 m, hündürlüyü 0,18
m-dir.
Dostları ilə paylaş: |