23
17-ci әsrdә artıq Osmanlı Dövlәtinin zәiflәmәyә başladığı, ölkәdә Şiә-Sünnü mübarizәsi
vә Cәlali üsyanlarının zirvәyә çatdığı müşahidә olunur.
Bu çağda Anadoluda Türkcә şeirlәr digәr әsrlәrә nisbәtlә artıq özünü tәsdiqlәdib vә Fars
tәsiri öncәki hökmranlığını itirib.
Səbki-Hindi
cәrәyanı Fars әdәbiyyatından Anadoluya sirayәt
edib vә görkәmli şairlәr yaranıb. Bu çağda Nәfi, Naili, Nişati, İsmәti, Şeyx Qalib kimi böyük
şairlәr yetişib. Bu çağda nәsr әsәrlәri yaradanların başında “
Səyahətnamə
” yazan Övliya Çәlәbi
ilә “
Kəşfüz Zünun, Cihannüma, Tuhfətül Kibar fi Әsfaril Bəhr, Düsturül Әməl, Mizanül Haq
”
kimi әsәrlәrin sahibi coğrafiya, astronomiya vә riyaziyyat sahәsinin görkәmli alimi Katib Çәlәbi
olub (Mengi, 2015:193-227).
18-ci әsr, Türk dünyasının әn böyük gücü olan Osmanlı Dövlәtinin artıq gerilәmә çağıdır.
Bu әsrin ilk rübündә
Lalə Dövrü
qısa bir müddәt ölkәdә sabit vә asudә bir atmosfәr yaratsa da
Patrona Xəlil
üsyanı ilә hәr bir şey tәrsinә dönüb. Padşah III-cü Əhmәd taxtdan salınıb, sәdrәzәm
Nәvşәhәrli İbrahim Paşa
qәtlә yetirilib, başladılan islahat hәrәkәtlәri dayanıb.
Nәdim bu çağın әn görkәmli şairidir. Şeyx Qalib dә hәm 17 hәm dә 18-ci әsrin şairidir. O
çağa kimi Mövlәvi şairlәri ilә bağlı mәlumatları bir araya toplayan Əsrar Dәdә, “
Təzkirəi Şuarayı
Mövləviyə
” adlı önәmli biyoqrafik әsәrini yaradıb. Bu çağın әn önәmli tarixçisi isә Naimadır.
Əsәri 1574-1659-cu illәr arasında yaranan hadisәlәr haqda mәlumat tәqdim edir (Eflatun,
2014:498-523).
19-cu әsr Türk dünyasında böyük fәlakәtlәrin yarandığı çağdır. Türküstan coğrafiyası
Rus işğalına mәruz qalıb. Qafqazya vә Azәrbaycan daxili çәkişmәlәrin burulğanına tutulub.
Xanlıqlar arasında yaranan hakimiyyәt mübarizәsi Rus işğalının daha asan şәkildә
gerçәklәşmәsinә sәbәb olub. 11-ci әsrdәn bәri Türklәri Anadoludan vә Yaxın Şәrqdәn qovub
çıxarmaq istәyәn xristian dünyası Osmanlı Dövlәtinә axırıncı zәrbәni vurmağa hazırlaşıb.
Bu çağda divan şeiri artıq qüdrәtini itirmәyә başlayıb vә yaranan yeni әdәbiyyat öz
hakimiyyәtini elan edib. Oğuzların Anadoluya daxil olduqları zaman güclәnәn dini-tәsәvvüfi şeiri
Osmanlı Dövlәtinin tәnәzzülә uğramağa başladığı dövrdә dә özünü göstәrib. 1861-ci ildә qurulan
“Əncümәni Şuara” şairlәrin bir araya gәldiyi tәşkilata çevrilib. Bu tәşkilatın yığıncaqlarında
Namık Kamal vә Ziya Paşa kimi görkәmli şairlәr dә iştirak edib. Bu dövrün şairlәri tәrkibi bәnd
(eyni vәzndә 8-20 misralıq bәndlәrin birlәşmәsindәn yaranan nәzm şәkli), tәrcii bәnd
(ümumiyyәtlә 5-7 bәnddәn ibarәtdir, ancaq 3-17 bәndә qәdәr dә ola bilirlәr), şәrqi vә tarixlә bağlı
olan bәndlәr yazılmağa başlanıb (Mengi, 2015:261-262).
Dostları ilə paylaş: