bir tekis k e c h m a s a , u holda se zu v c h i e l e m e n t l a r h a r
birining q a n c h a lik q o ‘zg‘alganligiga q arab, rang sezgilari
har xii n a m o y o n b o l a d i .
Hozirgi z a m o n psixologiyasida ranglarni sezish yolg‘iz
t o ‘r p ardasid agi ja r a y o n la r bilangina e m a s , balki miya
p o ‘stlog‘ida yuzag a keladigan boshqa ja ra y o n la r bilan harn
b o g lliq ekanligi a n iqla n g an . Z a m o n a v iy m a'lu m o tla rg a
binoan, tay oq ch alard a ko‘rish purpuri degan maxsus m odda
borligi isbotlangan. K o ‘zga yorug‘lik t a ’sir etganda ko‘rish
purpuri kimyoviy y o ‘l bilan parchalanib, tarkibiy qismlarga
b o ‘linadi va m a z k u r jarayon k o ‘rish nervini q o ‘zg‘atib,
yorug‘lik sezgisi hosil qiladi, q o ro n g ‘ilikda esa purpur o ‘z
funksional holatini qayta tiklaydi.
D)
Ko ‘rish sezgilarida
yuz
berodigan maxsus hodisalar:
1 .R a n g k o n tra st (kuchsizlanish tufayli).
2. S h a p k o 'rlik .
3. Rang ajrata olmaslik (traxoma) — kunduzi va tunda
yuradigan h a y v o n la r shular ju m lasidand ir.
Eshitish sezgilari
Eshitish sezgilarining vazifasi tovushlarni eshitishdan
iborat. Bular m u siq a va tu rli-tu m a n sh ovqinlar b o lis h i
m um kin. O d a td a , tovushlar oddiy va m urakkab turlarga
ajratiladi, u larn in g birinchisi tonlar, ikkinchisi esa bir necha
to n d a n tashkil topganlaridir. T o n la rd a n biri asosiy ton
hisoblanadi va to v u s h balandligini, k u c h in i belgilaydi,
boshqalari q o ‘shiluvchi tovushlar sanalib, ular obertonlar
dcyiladi. M u siqa asboblaridan taralayotgan tovushlarning
o'ziga xosligi fan tilida tembr deb a taladi. H a tto nutq
tovushlari h a m o h a n g li tovushlar (unli tovushlar) yoki
shovqin to v u s h la rd a n (undosh tovushlar) tashkil topgan
b o lad i.
Eshitish sezgilari organi quloq b o l i b , tashqi quloq
(quloq suprasi bilan eshituv yo'lidan iborat), o ‘rta quloq
(nog‘ora parda va unga yopishgan uchta suyakcha: bolg‘acha,
sandon va u z a n g id a n tashkil topgan), ichki quloq (quloq
labirinti o ‘zaro birlashgan uchta b o'lak d an tuzilgan). Tashqi
218
www.ziyouz.com kutubxonasi
q u lo q h a v o t o 'lq in la r in i y i g 'u v c h i k a rn a y v a z if a s i n i
bajaradi. N o g'ora parda va u n g a yopishgan suyakchalar h avo
t o ‘lqinlarini ichki quloqqa uzatadi. 0 ‘rta quloq m axsus y o ‘l
orqali o g ‘iz va burun b o ‘shlig‘i bilan tutashgan b o l a d i . Ichki
quloq nin g yuqori qismi u c h ta yarim doira ka na lda n, o ‘rta
qism i k a m e ra d a n va pastki q ism i c h ig 'a n o q d a n ta s h k il
topgandir.
Ichki quloqning uchala b o 4limi endolimfa nom li m axsus
s u y u q l i k d a n ib o ra td ir . I c h k i q u l o q n i n g a s o s i y q i s m i
c h ig 'a n o q d a n iborat b o i i b , lining ichida kortiy o r g a n i
m avjud, u gum baz shakliga ega, asosida esa m e m b r a n a
joylashgan. M em brana uzunligi qisqarib boruvchi elastik
t o la la r d a n iborat b o ‘lib, u l a r ta r a n g to rtilg a n t u r l a r g a
0
‘xshaydi, lining yuqori q ism id a maxsus ta y o q c h a s im o n
hujayralar mavjud va ular kortiy dugalari deb yuritiladi.
M e m b ra n a n in g tolalari e n d o lim fa g a ingichka qillari b o r
maxsus hujayralar y o rd am id a kortiy dugalari orqali m iy a
katta yarimsharlari p o ‘stlog‘ining b o la g ig a joylashgand ir.
Eshitish sezgilariningfizik sabablari. Havo t o ‘lqinlarining
harakati tufayli tovush c h iq a ru v ch i jism lar t e b r a n g a n id a
eshitish sezgilari hosil bo'lad i. Agarda musiqaviy t o v u s h la r
havo toMqinlarining tekis ritmik harakatlari natijasida vujudga
kelsa, shovqinlar ularning n o te k is harakatlaridan tu g ‘iladi.
Hid bilish sezgilari
Hid bilish sezgilariga hidlarni his qilish kiradi va ularning
organi b u ru n kovagining y u q o r i to m o n i h iso b la n ib , bu
yerda hid bilish hujayralari h a m d a sezuvchi nerv ta r m o q la ri
joylashgan, ular shilliq p a rd alarda botib turadi.
Hidli m oddalar sezuvchi nervni q o ‘zg‘aydi, hid bilish
markazi bosh miya yarim sharlari orq a yuzasining pastki
qism ida mavjud deb taxm in qilinadi. Hidli m o d d a la r h id
bilish h u jay ralariga gaz h o l a t i d a t a ’sir e tib , k im y o v i y
reaksiyalar y o l i bilan ularni q o ‘zgkatadi (ularning b a rc h a s i
bug ‘lanadi va eriydi). O datda, gaz holatidagi hidli m o d d a l a r
havo bilan nafas olish jarayonida burun kovagiga kirib keladi,
natijada aks ettirish holati hosil bo'ladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
T a ’m bilish sezgilari shirin, achchiq, n o rd o n , s h o ‘r
singari mazalarni his qilish bilan tavsiflanadi. Ular m uayyan
tu rk u m g a kiritilgan va kiritilmagan xilma-xil turlarga ega
b o i i b , narsa va m o d d a la rn in g nomlari bilan yuritiladi:
n o n n in g mazasi, q o v u n n in g mazasi kabilar.
T a ’m bilish sezgilari tilning yuzasi va tan g ia y n in g
y u m sh o q qismida tashkil topgan. Tilning shilliq pardasida
m axsus t a ’m bilish s o ‘rg‘ichlari mavjud b o i i b , ularning
tark ibid a tayoqsim on hujayraiardan tuzilgan maxsus t a ’m
bilish „ k u r ta k la r i“ ( , , s o ‘g ‘o n l a r i ‘k) b o l a d i . 0 ‘ziga xos
xususiyatlari, sifatlari b ilan tafovutlanuvchi t a 'm bilish
s o ‘g ‘onlari til yuzasida b ir tekis taqsimlanmaganligi uchun
u n in g o rq a qismi a c h c h i q m azani, uchi shirin m azani,
chetlari esa nord o n m az a n i aniq sezadi, lekin uning o ‘rtasi
t a ’m mazasini t o li q seza olmaydi. T a ’m bilish so‘g‘onlarining
hujayrali qismlarida m axsu s sezuvchan nervlarning chekka
uchlari joylashgan, u la r ta 'm bilish organidagi q o ‘zg‘alishni
b o s h miyaga uzatib t u ra d i, uning markazlari hid bilish
markazlariga yaqin joyd ad ir.
T a ’m bilish sezgilari moddalarning kimyoviy xossalari
t a ’sirida hosil b o l a d i va s o ‘g‘onlar erigan m o d d ala r t a ’siri
ostida q o kzg‘aladi.
H id va t a ’m bilish sezgilari o ‘zaro ch a m b a rc h a s bog”-
langan b o i i b , kimyoviy m oddalarning ta ’sir etishi natijasida
yuzaga keladi. A m m o ularning bittasi kontakt, ikkinchisi
distant sezgilar toifasiga kiradi.
Teri sezgilari
Teri sezgilari tarkibi tuyush va harorat turlaridan iborat
b o i i b , ularning b u n d a y nomlanishining sababi — rctsep-
torla rning teri va o rg an iz m n ing tashqi shilliq pardalarida
joylashganligidir.
T uyush sezgilari ikki xil axborotni qabul qilish imko-
niyatiga ega b o i i b , u larn in g birinchisi tegish va tarqalishni
t u y u s h , ikkinchisi esa silliq yoki g ‘a d ir - b u d u m i tuyush
bilan ifodalanadi. O d atd a, tana a'zosiga narsalaming tegishini
220
www.ziyouz.com kutubxonasi
Dostları ilə paylaş: |