O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi Qarshi Davlat universiteti Zoologiya kafedrasi


Zararkunandalarga qarshi kurashda biologik faol moddalardan foydalanish



Yüklə 181,51 Kb.
səhifə4/4
tarix30.04.2018
ölçüsü181,51 Kb.
1   2   3   4

3.4. Zararkunandalarga qarshi kurashda biologik faol moddalardan foydalanish.
Hasharotlar gormonlari va ularning analoglari. Endokrin bezlar, yoki ichki sekrtsiya bezlari bevosita gemolimfaga hasharotlar moddaalmashuvi vva rivojlanishini boshqaradigan sekretlarni ajratadi. Bunday sekretlar umurtqalilar sekreti analogiyasi o’xshash gormonlar nomini oldi.

Ayrim normonlardan lichinkalik yoki yuvenil va lichinkalik ekdizon endilikda toza holda ajratilib, ularning kimyoviy strukturasi va fnuktsiyasi aniqlandi; boshqalari – faollashtiruvchi gormon, taxminiy diapauza gormonlari ular ko’rsatadigan samara xususiyatiga binoan ma‘lum; uchinchidiuretik sus metabolizmini boshqaradigan gormon, jinsiy qo’shilish takroriyligini boshqaradigan gormon va boshqalarning mavjudligi faqat taxmin qiladi.

Ko’pchilik tadqiqotchilar e‘tiborni ekdizonga nisbatan kimyoviy tarkibi oddiyroq bo’lgan va sintezlash sxemasi murakkab emasligi bilan farqlanadigan yuvenil gormonal o’ziga jalb qiladi.

Yog’larda yaxshi erishi yuvenil gormon va uning sintetik analoglaridan kontakt ta‘sirga ega bo’lgan preparatlar tayyorlashda foydalanish imkoniyatiniberadi.yuvenil gormon bu tanaga ta‘luqli sekret barcha hasharotlarning ma‘lum bir rivojlanish fazalaridan kuzatiladi. Umumiy qonuniylikni ko’ra gormonning yuqori dinamik titri hasharotlar preimaginal rivojlanish fazalarida, u sonining pasayishi metamorfoz o’tish davrida yangidan ko’payishi esa reproduktiv rivojlanish davrida kuzatiladi, shunga ko’ra uning asosiy funktsiyalariga quyidagilar kiradi:

To’qimalar va metamorfoz hamda reproduktiv rivojlanish (metamorfozdan keyin) jarayonlar kechikish davrini kuchaytirish ayniqsa urg’ochilar jinsiy bezlar va erkak hasharotlar qo’shimcha bezlari rivojlanishi diffentsia (tabaqalanish)si oldini oladi.

Yuvenil gormonlar va unga yaqin birikmalarni o’simliklar himoyasida qo’llash g’oyasi K. Vilyams va K. Slamenga (1965) tegishlidir. Ular YuG faolligiga xos moddalar ayrim ninabargli daraxtlar turlarida ham aniqlaganlar. Bubirikmalar tarkibi bilan YuG dan farqlanadigan, ammo ular fiziologik faolligi bilan YuG o’xshash bo’lganligi tufayli YuG analogi yoki yuveniodlar nomini oldilar. Hozirda bunday birikmalarning 1000 dan ortig’i ma‘lum.

Yuvenoidlarni o’simlik himoyasiga qo’llash bir qancha qiyinchiliklar bilan bog’liq. Hasharotlarga YuG jiddiy ta‘siri 2-3 kun davom etsa, ayrimlariga esa 12-24 sotagina xolos. Bundan tashqari hasharotlarning tabiiy sharoitda sinxron rivojlanishi kamdan-kam holda uchraydi.

O’simliklarda hasharot lichinkalarning turli yoshdagilari, hattoki turli rivojlanish fazalari kuzatiladi, vaholanki yuvenoidlarning faol ta‘siri 3-4 sutkadan oshmaydi. Bundan tashqari ultrabinafsha nurlar ta‘sirida 16 soatdan keyin ko’pchilik birikmalar yarim samaradorlik xususiyatini yo’qotadi. Yuvenoidlar tez ta‘sir qilish xususiyatiga ega emaslar. Natijada zararkunanda ekinga jididy zarar yetkazishi mumkin. Ayrim yuvenoidlar organizmga to’planmaydi. Issiqqonli hayvonlarga kam zaharli, shu munosabat bilan ular ustida tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. AQSHda chivinlarga va boshqa qonxo’r hasharotlarga qarshi altazit preparatini qo’llash tavsiya etilgan. Bu preparat zararli xasva va boshqa monovoltin hasharotlarga qarshi kurashda ham yuqori samara berdi. Gidropren, kinopren, tripren, epofenonan singari preparatlar sinovdan o’tkazilib oxirgisi ultrabinfsha va boshqa omillar ta‘siriga chidamliligi qayd qilindi.

Karbamidlar hosilasiga oid gormonga o’xshash, hasharot xitini sintezini sekinlashtiruvchi moddalar guruhi ham ma‘lum qiziqish uyg’otadi. Bu moddalar kutikula tarkibidagi xitin hosil bo’lishi uchun zarur atsetilglyukozamin ulanish jarayonini qirqadi. Natijada kutikulaning shakllanishi buziladi, jumladan endokutikula, hasharot, lichinka va g’umbaklari tullashi va metamorfozi davrida ular nobud bo’ladi. Hasharotlar voyaga yetganlariga bu moddalar ma‘lum kontsentratsiyalarida ta‘sir ettirilganda, ularning reproduktiv funktsiyalari o’zgarishi tufayli sterillanadi, qo’yilgan tuxumlarda embrion nobud bo’ladi.

Dimilin tuproq mikrorganizmlarni baliq, qush va issiqqonli hayvonlar uchun kam zaharli bo’lib, biotsenoz ozuqa zanjirida sezilarli darajada to’planmaydi. O’simlik barglarida 3 hafta va tuproqda 4 hafta, suvda esa 3-10 kun davomida saqlanadi. Dimilin ichidan ta‘sir etuvchi vosita bo’lib, ko’pchilik zararkunandalar: kolorado qo’ng’izi, olma kuyasi, olma qurti, amerika oq kapalagi va boshqalar lichinka va qurtlarga qarshi qo’llanilganda yuqori samara beradi. Bir vaqtning o’zida u entomofaglar va changlatuvchilarga, jumladan asalariga ham ta‘sir etadi.

Feromonlar. Hasharotlarning xarakterli xususiyatlaridan biri bo’lib, hayron qolarli nozik hid bilishidir. Bu xususiyat hasharotlar o’zaro informatsiya aloqasi, ya‘ni hasharotlarning o’ziga xos tilidir.

Hozirda turli vazifalarni bajaruvchi ko’pgina feromonlar ma‘lum. Bularga agregatsion feromonlar yoki to’plovchi feromonlar, hasharotlar ozuqa manbalaridan foydalanish yoki jinsiy chatishish joyini izlash xususiyatlari qandalalar, to’g’riqanotlilar va ayrim qo’ng’izlar (po’stloqxo’rlar)ning qobiliyatini aniqlanishi; xavotirlik yoki himoya qismini qo’zg’atadigan feromonlar (chaquvchi pardasimonqanotlilar, termitlar, o’simlik bitlari); ovqat izlash maqsadida chumolilar va termitlar ishlab chiqaradigan izferomonlari; jamoa bo’lib yashaydigan hasharotlar uyasida tabaqalarga nisbatini tartibga solib turuvchi feromonlar (arilar va boshqa pardasimonqanotlilar); jinsiy feromonlardir.

O’simliklarni zararkunandalardan himoya qilishda, ayniqsa hasharotlarning jinsiy feromonlari yoki jinsiy attaraktantlari muhim amaliy ahamiyatga ega.

Feromonlar to’g’risidagi fanning rivoji keyingi 40 yilga mansubdir. 1960 yili jinsiy feromonlar kimyoviy xususiyati faqat 2 tur hasharotlar tut va tengsiz ipak qurtlarida ma‘lum bo’lgan bo’lsayu, 1980 yilga kelib 700 turdagi hasharotlar feromonlari qayd qilinib, shulardan 220 tur hasharotlar feromonlarining kimyoviy tuzilishi o’rnatildi.

Urg’ochilar hosil qilgan feromonlar asosan erkaklarini jalb qiladi. Dastlab izlanishlarda har bir tur hosil qilgan feromon faqat shu tur ikkinchi jinsigina jalb qiladi, deb tasavvur qilingan bo’lsa, keyinchalik ajratilib va foydalanilgan.

Ko’pincha ixtisoslashgan feromonning ozroq qismini (10% gacha asosiy komponent) qolganlarini esa ikkilamchi tur asosiy komponent faolligini oshiruvchi (sinergizm) yoki boshqa turlar jalb qilinishini kamaytiruvchi (ingibatorlar)moddalar tashkil qiladi. Bunda ikkilamchi va asosiy yoki birlamchi moddalar nisbti aniq saqlangan holda feromonning ixtisosligi ta‘minlanadi. Ikilamchi moddalar asosiy komponentlar izomerlari ular izomerlari joylashgan o’rni, ular o’tmishdoshlari biosintezi yoki qarindoshlik strukturasi, funktsional guruhlari bilan farqlanadigan to’yingan strukturalar darajasidabo’lishi mumkin.

Turlarni ikkilamchi komponentlar yordamida izolyatsiya qilish ekologik nuqtai nazardan o’zini oqlab va nafaqat bir-biridan taksonomik uzoq turlar orasida, balki shu turning turli iqlimli mintaqalarda yashovchilari orasida ham amalga oshirsa bo’ladi.

Tungi kapalaklar va arrakashlar ajratgan feromonlar uzoqdan, ya‘ni erkak hasharotlarni talaygina masofadan jalb eta oladigan attraktantlardir.

Ko’pchilik kapalaklar erkaklari ham feromonlar ajratib, bu modda urg’ochilar jinsiy qo’shilish xususiyatini afrodiziaklar qo’zg’atadi. Ayrim qo’ng’izlar, jumladan, katta un mitasi erkak qo’ng’izi attraktant va bir yo’la urg’ochilar hidi reaktsiyasiga javoban boshqa erkaklarning faolligini susaytiruvchi antiafrodiziak chiqaradi.

Hozirda hasharotlar feromonlari o’simliklarni zararkunandalardan himoya qilishda keng qo’llanilib kelinmoqda. Ularni qo’llashning ikki yo’li belgilangan bo’lib, signalizatsiya va populyatsiyasi holati ustidan nazorat o’rnatish hamda zararkunandalarga qarshi kurash vositasi sifatida foydalanish.

Signalizatsiya va hasharot populyatsiya holati ustidan nazorat o’rnatish. Jinsiy feromon tuzoqlar o’simliklar karantini xizmatida keng foydalanib kelinmoqda. Ayniqsa sharq mevaxo’ri,kartoshka kuyasi, amerika oq kapalagi, o’rta yer dengizi meva pashshasi, kaliforniya qalqondori singari muhim karantin zararkunandalarini o’z vaqtida aniqlashda juda zarur vosita hisoblanadi.

Feromonlarni zararkunandalarga qarshi kurash vositasi sifatida qo’llash. Jinsiy attraktantlarini zararkunandalarga qarshi qirib yo’qotish vositasi sifatida qo’llash bo’yicha muvaffaqiyatli tajribalar ma‘lum.

Bunga erishish uchun erkak hasharotlar ommaviy tutilib, tabiatda “erkak vakuum” hosil qilinadi. Erkaklarni chalg’itish usuli yoki feromonlar insektitsidlituzoqlar sifatida qo’llaniladi.

“Erkak vakuum” hosil qilish printsipi jinsiy feromon tuzoqlarga erkak hasharotlarni jalbqilishga asoslangan. Buning natijasida urg’ochisining tabiiy populyatsiyasi jinsiy chatisha olmasligi tufayli zararkunanda populyatsiyasi jinsiy chatisha olmasligi tufayli zararkunanda tabiiy populyatsiyasi sonining kamayishiga olib keladi.

Buning uchun ma‘lum bir hududni to’liq egallash maqsadida birdaniga ko’p miqdordagi feromon tuzoqlar ta‘siridan foydalaniladi.

X U L O S A


Butguldoshlar oilasiga zarar keltiruvchi zararkunandalarning morfo-anatomik tuzilishidagi muhim belgilari shu sohaga oid bo’lgan adabiyotlar asosida o’rganildi.

- Butguldoshlar oilasiga zarar keltiruvchi zararkunandalar tur tarkibi G.Vanek ma‘lumotlari asosida aniqlandi.

- Aniqlangan turlar karam shirasi, karam oq kapalagi, sholg’om oq kapalagi, karam kuyasining bioekologiyasi Kasbi tumanida 2012-2013 yillarda olib borilgan kuzatuvlar natijasida va G.Vanek ma‘lumotlari bo’yicha bioekologik xususiyatlari o’rganildi.

- O’rganilgan zararkunanda turlarning Kasbi tumani sharoitida ekiladigan butguldoshlar oilasiga keltiradigan zarari kuzatuvlar natijasida aniqlandi.

- Butguldoshlar oilasiga zarar keltiruvchi zararkunandalarga qarshi kurash tadbirlari o’rganildi. Zararkunandalarga qarshi agrotexnik kurash tadbirlari ishlab chiqildi va zararkunandaning sonini kamaytirishda ishlatildi.

- Karam ishrasi, karam oq kapalagi, sholg’om oq kapalagi va karam kuyasi entomofaglari shu sohaga oid adabiyotlar va professor A.Hamroevning ma‘lumotlari bo’yicha aniqlandi.

- Bu entomofaglarning rivojlanishi, kupayish xususiyatlari prof.A.Hamroevning ma‘lumotlaridan kelib chiqqan holda atroflicha o’rganildi.

- Zararkunandalarga qarshi kurashda biologik faol moddalardan dimilinning 48 % suspentsiya kontsentratsiyasi bilan karam kuyasiga qarshi ishlov berildi va bu davrda zararkunandalarning faol harakatining susayishi kuzatildi.

- Dimilin sepilgandan so’ng ular halok bo’la boshladi. Natijada zararkunandaning keskin kamayishiga sabab bo’ldi.


Foydalanilgan adabiyotlar

1. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida. O’zbekiston -1997 y.

2. Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. 1998 y.

3. Karimov I.A. Inson, uning huquq va erkinliklari oliy qadriyat. 2006.

4. Karimov I.A. Yuksak ma‘naviyat yengilmas kuch. 2008 y.

5. Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. 2011.

6. Алимухаммедов С.Н. Хўжаев Ш.Т. Ғўза зараркунандалари ва уларга

қарши кураш.- Тошкент – “Меҳнат”, 1991.

7. Алимуҳаммедов С.Н. Адашкевич Б, Одилов З.К. Хўжаев Ш.Т.

Ғўзани биологик усулда ҳимоя қилиш.

8. Дала тажрибаларини ўтказиш услублари. – Тошкент: ЎзПИТИ, 2007-147.

9. Ванек Г. Корчагин Б.Н. Тер-Симонян К.Г. Атлаc болезней и

вредителей плодових, ягодних, овошних культур и

винограда. М. Агромиздат.1989.

9. Муродов С.А. Умумий энтомология курси. Т.Меҳнат. 1986.

10. Олимжонов Р.А. Энтомология – Тошкент “Ўқитувчи”, 1977.

11. Яхонтов В.В. Ўрта Осиё Қишлоқ хўжалиги зараркунандалари – Тошкент, Ўрта ва олий мактаб. 1962- 693.

12. Ҳасанов Б.О. Ҳамроев А.Ш. Эшматов О.Т. ва б. Ғўзани

зараркунанда, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя

қилиш. Тошкент “Университет”, 2002-379 б.

13. Ш.Т.Хўжаев, Э.А.Холмурадов. Энтомология, қишлоқ хўжалик

экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология аослари.

Тошкент “Фан” нашриёти-2009 й.

14. Яхонтов В.В. Ўрта Осиё қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ҳамда

маҳсулотларининг зараркунандалари ва уларга қарши

кураш – Тошкент: “Ўрта ва олий мактаб”, 1962, 693 б

15. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигида ишлатиш учун рухсат этилган пеститсидлар ва агрохимикатлар рўйхати.

16. Инсектитсид, акаритсид, биологик фаол моддалар ва фунгитсидларни синаш бўйича услубий кўрсатмалар. Тошкент , Давлат кимё комиссияси.

17.Хамроев А.Ш. Ўсимликларни биологик ҳимоялаш. Тошкент-2003.

18. Хамроев А.Ш, Азимов Ж. А. Ниёзов Т.Б. Соттибоев Қ.С. ва бошқ.

Боғ токзорларнинг зараркунандалари, касалликлари

ва уларга қарши кураш тизими. Т. «Фан». 1995 й.

19. Хамроев А.Ш. Бронштейн С.Г. Матчонов Н.М., Шарафутдинов Ш.А. ва бошқ. Ғўза ва бошқа қишлоқ хўжалик экинлари зараркунандалари ҳамда касалликларини кузатиш ва

уларга қарши курашга оид тавсиялар. Самарқанд-1988й.

20. Хамроев А.Ш, Ҳасанов Б.О., Очилов Р.О., Азимов Ж.А., ва бошқ.

Ғалла ва шолини зараркунанда, касалликлар ва бегона



ўтлардан ҳимоя қилиш. Тошкент. 1999 й.


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə