Sotsiologiya fanining yuzaga kelishi va taraqqiy etishi. Reja Antik dunyo sotsiologiyasi



Yüklə 56,52 Kb.
tarix04.11.2017
ölçüsü56,52 Kb.

Aim.uz

Sotsiologiya fanining yuzaga kelishi va taraqqiy etishi.

Reja

  1. Antik dunyo sotsiologiyasi.

  2. Sharq mutafakkirlarining sotsiologik qarashlari.

  3. Garbiy yevropa sotsiologiya maktabi.

  4. XX asr sotsiologiyasi.

5.Sotsiologik maktablar va ularning asosiy bosqichlari.

Tayanch iboralar:

Pozitivizm, tushunuvchan sotsiologiya, omma, elita, ijtimoiy institutlar, so’fiylik, xanafiya, mitraizm, zardushtiylik.

2.1. Sotsiologiyani fan sifatida oldingi ma'ruzamizda tasavvur etgan edik. Endi shu tasavvurlarimizni yanada boyitish maqsadida, uning vujudga kelishi va tarixiy rivojlanish bosqichlarini o’rganishimiz lozim bo’ladi.

Sotsiologiya fan sifatida qachon vujudga keldi?

Eng avvalo shuni unutmasligimiz kerakki, sotsiologiya bu – jamiyat to’grisidagi fan. Ijtimoiy munosabatlarni, jamiyatning turli sohalardagi o’ziga xos jixatlarini, umumiy va xususiy qonuniyatlarini, jarayonlarini o’rganadi. Ijtimoiy xayot rivojlanishi qonuniyatlarini o’rganishga qaratilgan ta'limotlar, qarashlar, eramizdan avvalgi IV asrdayoq yunon faylasuflari Aflotun (er.avv. 427-347 yy) ning «Qonunlar», «Davlat to’grisida», Arastu (er.avv 384-322) ning «Siyosat to’grisida», «Metafizika», «Etika», Protagor (er.avv. 490-420 yy) «Haqiqat» kabi asarlarida keng yoritilgan. Antik dunyo sotsiologiyasi xususida gap ketar ekan biz, 3 ta davr to’grisida ma'lumotga ega bo’lishimiz darkor.

Bular:


  1. Eng qadimgi grek sotsiologiya maktabi.

  2. Grek demokratiyasi ravnaqi davri.

3.Antik dunyoning «oltin davri».

Eng avvalo, qadimgi grek sotsiologiyasi hakida fikr yuritsak, XII asrda yashab ijod etgan Gomer va VI asrgacha amal qilgan Milet maktabi vakillarining qarashlarini keltirib o’tishimiz mumkin. Bu maktab vakillarining falsafiy qarashlari sizga falsafa kursidan yaxshi tanish. Shunday bo’lsa-da, biz ularga alohida-alohida to’xtalib o’tmoqchimiz.



FALES – uning fikricha, jamiyat va tabiatning asosini dastlabki tarkibiy modda hisoblangan suv omili tashkil etadi. Barcha o’zgarishlar suv va suyuqliklar tufayli ro’y berishini ta'kidlaydi. Tabiatdagi barcha narsalar suv ishtirokida yuzaga kelganligi sababli ularning hammasida jon bor. Uning ana shu goyasi tabiat va jamiyatga insoniy yondashuvning shakllanishiga xizmat kilgan.Uning ijtimoiy karashlari bevosita Sotsiologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo’shdi.

ANAKSIMEN – u olamni asosini havo tashkil etadi deb hisoblaydi. Uning fikricha havoning tabiatda yigilishi va siqilishi natijasida suv, tuproq, tosh va olovdan iborat zaruriy qismlar yuzaga keladi. Anaksimen nazarida xavo-dunyoni urab turgan nafas bulib, jamiki narsalarga uz ta'sirini utkazib turadi deb xisoblaydi.

PIFAGOR – uning fikricha, olam abadiy bo’lib, insondagi rux boshqa narsalarga kuchib yuradi. Ana shu ta'limot uning g’oyasini vujudga kelishiga sabab bo’lgan. Olamning asosi son va raqamlardan iborat ekanligi xam Pifagorning asosiy falsafiy g’oyalaridan xisoblanadi.

Grek demokratiyasi ravnaqi bosqichiga to’xtalib o’tsak. Bu bosqichga Geraklit, Parmenid, Zenon, Empedokl, Anaksagor, Protagor, Georgiylarni kiritish mumkin.



GERAKLIT – uning fikricha, xamma narsalar tabiatda faqat bitta narsadan yaralgan va shu birlamchi narsaga albatta qaytadi. Bu asosni u «olov» deb xisoblaydi. Geraklit «Ko’p bilimlilik kishini aqlli, donishmand qilavermaydi. Agar ko’p bilim olish kishini oqil qilganida Gesiod va Pifagor xam aqlli donishmand bo’lishar edi», 1- deb yozadi.

EMPEDOKL – u barcha narsa va hodisalarni, ilm va ma'rifatning vazifalarini asoslab berdi. u ilm olishdan maqsad, o’zligini tanish, jamiyat va tabiat haqida teran fikr yuritishdir deb ta'kidlaydi.

ANAKSIGOR - insonning ilm-ma'rifatga intilishidan maqsad – atrof muhitni o’rab turgan borliq hamda kosmos mohiyatini anglashdan iborat deb hisoblaydi. Antik dunyoning «oltin davri» da Sokrat, Levkipp, Demokrit, Platon va Aristotellarni kirtish mumkin.

SUQROT – uning qarashlarida qanday qilib yaxshi yashash, kamolotga erishish uchun san'at asarlarini bilish zarurligi o’rin olgan. Inson faoliyati uning yaxshilik, savob, oriyat, insof haqidagi tushunchalari mazmunidan iborat. U juda ko’p nazariya va ta'limotlar yaratgan. Ammo bizgacha ulardan juda kami etib kelgan. Uning asosiy asarlarini uning shogirdlari yozib olishgan.

PLATON - u ko’proq inson va inson mavqei to’g’risida fikr yuritgan. Uning ta'kidlashicha, tugri fikr qilish malakasiga ega bulish deganda biror bir hayotiy voqea taxlili vaqtida masalaning avval yaxshilik tomonida ro’y berganligini tushuntirishga intilishdir. U ko’proq ideal davlat tuzish haqida fikrlar bildirgan. Uning ezgulik asosiga qurilgan ideal davlat tuzumi quyidagi fazilatlarga ega bo’lishi lozim:

1.Donishmandlik.



  1. Jasorat.

  2. Har ishda me'yorni saqlash.

  3. Adolat.

ARISTOTEL - u jamiyatning ijtimoiy tarkibi masalalarini organish bilan shugullangan. U yana komil inson, komil fuqaro haqida oz qarashlarii ifoda etgan. Aristotel antik dunyo sotsiologiyasi tarixining eng mazmundor davri bo’lishiga grek maktabiga mantiqiy yakun yasagan. U yaratgan ta'limot xam Prezidentimiz I.A.Karimov ilgari surgan milliy istiqlol g’oyasi konsepsiyasida ta'kidlab o’tilgani kabi «o’zi mansab bo’lgan jamiyatni birlashtirishga xizmat qildi» 2. Antik dunyo sotsiologiyasi vakillarining ilk ta'limotlari keyingi davr vakillari uchun asosiy turtki bo’lib xizmat qilgan.

2.2. Sharq mutafakkirlarining sotsiologik qarashlari o’sha davr allomalari ijtimoiy hayotning turli sohalarini ilmiy asosda tadqiq qilganlar va o’zlarining ijtimoiy qarashlarini o’z asarlarida yozib qoldirganlar. Zardushtiylikning asosi bo’lgan «Avesto» miloddan avvalgi VII asrda qadimgi Xorazmda yaratilgan bo’lib, uning ma'nosi qonun – qoidalar demakdir. Unda asosan yaxshilik va yomonlik, ezgulik va yovuzlik o’rtasidagi kurashlar aks ettirilgan. Bu kuchlar urtasidagi kurash, ijtimoiy jarayonlarni yondashuv orqali hal etish uchun turli oqimlar vujudga kelgan. Xususan: mitraizm oqimidir. «Mitraizm – Xudo Mitraga sajda qilish bilan bog’lik bo’lgan din» 3

Bu oqim Yevropa va Rim imperiyasidan tortib axamoniylar, kushoniylar amal qilgan davrlarda xam o’z ta'sirini ko’rsatib kelgan.

Sharq sotsiologiyasida Xitoy mutafakkirlarining qarashlari muxim axamiyat kasb etadi. Xitoyda bizga ma'lumki kuchli imperiyalar tarkib topgan. Diniy mutaasiblik va kosmologiya g’oyalari Xitoy hukmdorlarini azaldan osmoniy hukmdor mavqesiga yuksalish orzulari yulida xizmat qilib kelgan. Kosmologik g’oyalar asta sekinlik bilan imperiyaning har bir jabhasida ma'lum bir ramziy belgilar tarzida ifodalangan. Masalan, tamg’alarda uch gorizantal chiziq, ya'ni osmon, er va insondan iborat bulgan chiziqlardir. Uning asarlarida kuproq kosmologiya masalalari urin olgan. U kishilar o’rtasidagi munosabatlar tizimini besh ko’rinishga ajratadi:



  1. Ota va farzand.

  2. Er va xotin.

  3. Aka – ukalar.

  4. Turli oilalar.

5. Hukmdor va fuqarolararo munosabatlar.

Nima xayoliga kelsa shuni qilishga emas, balki jamiyat tomonidan belgilab qo’yilgan, ijtimoiy tabaqa mohiyatidan kelib chiquvchi majburiyatlarni bajarishga mas'uldir. U juda ko’p davlat boshqaruvi yuzasidan nazariyalar yaratgan. Afsuski, o’sha davrda hech bir hukmdor uning xizmatidan foydalanmagan.

Movaraunnahr hududida yashagan mutafakkirlarning ijtimoiy qarashlari ham e'tiborga molikdir. Ayniqsa, Abu Mansur al-Moturidiyning xizmatlari beqiyos. Keyinchalik Moturidiya maktabi asoschisi Abu Mansur al-Moturudiy o’z asarlarida din, jamiyat, jamoa, ijtimoiy munosabatlar va shaxs haqida ta'limotlar yaratgan. Inson shaxsi va mavqei masalasi, uni turli ijtimoiy-siyosiy, diniy tazyiqlardan himoya qiluvchi konsepsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu konsepsiya murosaviy muvozanat konsepsiyasi deb atalib, unda islomni anglash, ijtimoiy-siyosiy muxit, xalq turmushi, mintalitet va insoniy yondashuvlar sintezi deb baxolashimiz mumkin. U jamoa va jamiyatni moxiyatan asoslab berishga xarakat qiladi. Al Moturidiy axloqiy tanlov, ixtiyor erkinligi xaqida fikr yuritib, ularni jamoaga, guruxga qarshi bo’lmasligi va shaxs davlatning va aksincha shaxs oldidagi mas'uliyatni alohida e'tirof etadi. U jamoatchilik fikri bilan jiddiy shug’ullangan. Umumiy fikrga kishilarni ongli ravishda yondashishlarini da'vat etadi. Jamoatchilik fikr yuzasidan fikr bildirib, islomiy e'tiqodi ham, hayotiy – axloqiy soxalarida hyam, mafkuraviy siyosatda xam insonlarning yakdillikka erishishlarida nomoyon bo’lishini ta'kidlaydi. U murosaviy muvozanat konsepsiyasini ishlab chiqqan. Bu konsepsiyada asosan jamiyatdagi ijtimoiy fikr barqarorligi ham tazyiq va kuch vositasida emas, balki o’zaro hamjixatlik, hamkorlik negizida amal qilish g’oyasi ilgari surilgan. Ana shu konsepsiya Al Moturidiyning sunniylik mazhabining Movoraunnahrda keng yoyilishiga hissa qo’shdi.

Islom dini, sunniylik, so’fiylik, shia mazxablariga biz keyingi ma'ruzalarimizda batafsil to’xtalib o’tamiz.

Markaziy Osiyoning buyuk mutafakkiri Abu Nasr Forobiy o’zining «Fozil shahar ahli qarashlari haqida kitob», «Siyosat al-Madaniya» kabi asarlarida olijanob jamiyat, adolatli tuzum, odil hukmdorlar haqida o’z fikr mulohazalarini bayon qilgan. U o’zi yashagan davrning ijtimoiy4 tizimini, uning ziddiyatlari va bu ziddiyatlarning kelib chiqishidagi muammolarni nazariy jihatdan tahlil qilishga o’ringan. Davlat va jamiyat masalasida davlatni ijtimoiy tuzumini boshqaruvchi tashkilot deb, uni muvaffaqiyatli boshqaruv esa ko’p jihatdan davlat boshlig’i, hokimning xarakteriga, fazilatlariga bog’liq deb bilgan.

«Fozillar shahrining birinchi boshlig’i, - deb ta'kidlagan Forobiy, shu shahar aholisiga imomlik qiluvchi oqil kishi bo’lib, u tabiatan un ikkita xislat – fazilatni o’zida birlashtirgan bo’lishi zarur». U madaniy jamiyat va madaniy shahar shunday bo’ladiki, shu mamlakatning aholisi ijtimoiy jixatlarini shaxsiy kuzatishlari, ilmiy jixatdan namunali, har bir odam kasb hunarda ozod, hamma barobar bo’ladi, kishilar o’rtasida farq bo’lmaydi, har kim o’zi istagan yoki tanlagan kasb-hunar bilan shug’ullanadi. Odamlar chin ma'nosida ozod bo’ladilar – degan fikrlari Forobiyning jamiyat hayotini chuqur tahlil qilganligidan dalolat beradi. Forobiy olamni anglashda vorisiylik omilini ham aloxida ta'kidlab o’tadi. Uning fikricha, inson barcha haqiqatlarni o’zini qisqa umri davomida anglashga, tabiat va jamiyatning barcha sir-asrorlarini tushunib, idrok eta olishga qodir emas. Shuning uchun u uzidan oldingi allomalarning fikr-xulosalarini hech ikkilanmay o’zlashtirish lozim deb ta'kidlaydi. Forobiy bo’lardan tashqari ijtimoiy fikr masalalariga ham katta axamiyat beradi.

Abu Rayxon Beruniy o’zining «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Mineralogiya», «Hindiston» kabi asarlarida ijtimoiy xayot masalalari yoritilgan. «Mineralogiya» asarining muqaddimasida inson va uning ijtimoiy ahvoli, erdagi burchi, oliyjanobligi, shuningdek jamiyat xayoti, ijtimoiy adolat tugrisidagi qimmatli fikrlarni bayon etgan.

Beruniy tom ma'noda o’z davri etnosotsiologi ham edi. «Etnosotsiologiya – etnos – millat, logos - ta'limot».5

«Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida turli xalqlar: forslar, yunonlar, yaxudiylar, arablar, turklar tug’risida, «Hindiston» kitobida esa hind jamiyatining ichki tuzilishi haqida ma'lumotlar yozib qoldirgan. Beruniy xindlarning bayramlari, nikoh masalasini o’rgangan. Beruniy sotsilogiyasidagi muhim soha ijtimoiy tabaqalashuv haqida ham fikr yuritib, «Tillarning turlicha bulishiga sabab bo’lgan odamlarning guruhlarga ajralib ketishi, bir-biridan uzoq turishi, ularning har birida turli hohishlarni ifodalash uchun zarur bo’lgan so’zlarga ehtiyoj tug’ilishidir. Uzoq zamonlar utishi bilan haligi iboralar ko’payib, yodda saqlanishi va takrorlanishi natijasida tarkib topib, tartibga tushgan»2. Beruniy ilmiy ijodida, jamiyat hayotini o’rganishda ilmiy kuzatish, taqqoslash, tavsiflash kabi Sotsiologiyaning emperik usullaridan keng va oqilona foydalangan.

Zahiriddin Muhammad Bobur xam «Boburnoma» asarida o’z davri ijtimoiy hayoti voqeligini, inson shaxsi xususiyatlarini, yaxshi va yomon tomonlarini, Andijon-Hindistonga qadar bo’lgan ulkan hududda yashagan xalqlarning ijtimoiy jixatlarini shaxsiy kuzatishlari, ilmiy tadqiqotlari asosida o’rgangan va yozib qoldirgan.

Forobiyning shogirdi Ibn Sino (980-1037) ham ijtimoiy hayotni o’rganish va tadqiq qilishga harakat qilgan. Uning aksariyat asarlari ahloqiy qarashlardan iborat bo’lgan. U o’z asarlarida bir qancha ahloqiy fazilatlarga ta'rif beradi. chunonchi, iffat, himmat, adolat, saxiylik, qanoat, sadoqat va boshqalar shular jumlasidandir. Alloma tasavvuf falsafasi va tasavvufiy axloqshunoslikka doir asarlar ham yozgan. U shuning uchun ham «Shayx-ur-Rais» ya'ni shayxlarning raisi degan nom olgani bejiz emas. Ibn Sino tabiat va jamiyat haqida fikr yurita turib, o’z-o’zini idora qilish, mustaqil boshqarish xususiyatining ishga tushishi va harakatlanishi deb ta'kidlaydi. Jamiyat a'zolarining erkin yashashlari uchun o’sha jamiyat, davlat va odamlar birgalikda faoliyat ko’rsatishi shartligini asoslaydi. Yanada oddiyroq qilib aytganda, dunyo kamoloti uchun jamiyatdagi yashaydigan odamlar erkin faoliyat qilishlari lozim. Ana shundagina ijtimoiy xayot o’z o’rniga tushishi mumkin. Jamiyat hodisalarini o’rganish, ijtimoiy jarayonlar, ijtimoiy guruhlar muammolari ham Ibn Sinoning diqqat markazida turgan. «Ibn Sino dunyoning abadiyligi har bir yuz beruvchi narsaning albatta bir kun kelib yaratilishi mumkinligi bilan izohlanishini, dunyoda gayritabiiy narsalarning yo’qligini ham ta'kidlaydi».1

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Ibn Sino sotsiologiya tegrasida ancha samarali ishlar olib borgan. Buyuk vatandoshimiz savob va jazo masalasida ham mohiyatan tasavvufiy yo’nalishda fikr yuritadi. U yana inson taqdiri masalasi bilan ham qiziqqan.

Temuriylar davri ilm – fan va madaniyat taraqqiyotining oltin davri sifatida hanuzgacha jahonni hayratga solib kelmoqda. Bu davrda ko’plab qomusiy olimlar, shoirlar va san'atkorlar etishib chiqdi. Ular orasida ulug’ o’zbek shoiri Alisher Navoiy (1441-1501) alohida ajralib turadi. Uning asarlaridagi badiat bilan birgalikda falsafiy-ijtimoiy qarashlar xanuzgacha o’z ahamiyatini yuqotgan emas. Navoiy o’z asarlarida inson qadr-qimmati, nomus oriyat va insoniy g’urur tushunchalari, inson erki, tafakkur tarzi kabilarga ahamiyat berib o’tadi. Shuningdek, jamiyatdagi ziyolilarga juda kup narsalar bog’liq ekanligi, uning «Agar mamlakat harob bo’lsa, shohdan xafa bo’lma, bu ziyolilarning, ilm-ahlining gunohidir».6 degan fikri ahamiyatlidir. U asarlarida adolat, ijtimoiy adolat prinsiplari haqida to’xtalib adolat mezonlarini buzilishi, jamiyat ijtimoiy hayotiga katta salbiy ta'sir ko’rsatishini o’qtirib o’tadi. Alisher Navoiy ijtimoiy guruh va tabaqalarga tavsif beradi va ularning qaysi biri yaxshi yoki yomon, qaysi biri insoniylikka, xalqqa, mamlakatga foydali yoki zararli ekanligini bayon etadi. Ulug’ mutafakkir jamiyatdagi yuzdan ortiq ijtimoiy tabaqa xususiyatlarini aniqlab, ularning mamlakat ijtimoiy tizimdagi o’rni va faoliyat imkoniyatlarini ravshan ifodalab beradi. Bu sotsiologik tavsiflashdan maqsad, ularning ijtimoiy foydalilik darajalarini oshirish ekanligini sezib olish qiyin emas. Navoiy jamiyatning miqdor va sifat jixatidan bo’linganligini ijobiy hodisa ekanligini asoslab beradi.

Musulmon sharqi mintaqasida turkiy tilda ijod qilgan Yusuf Xos Hojib ham inson, inson erki, tafakkuri, yashash tarzi, siyosatga oid ko’plab qimmatli fikrlar bildirgan. «Qo’tadgu bilig» asarida axloq, siyosatshunoslikka doir ma'lumotlar bor. Bu asarni turkiy xalqlarning axloqiy, ijtimoiy qomusi deb atashimiz mumkin. Kitobda ezgulik va yovuzlik, halollik va haromlik singari tushunchalar obrazli qilib, misralarda, maqollarda ochib berilgan.

U jamiyatning ezgu odami haqida fikr bildirdi. «Uning barcha qilmish va yo’riqlari xalqqa foyda va manfaat beradi. Ezgu odam o’z manfaatini ko’zlamaydi, boshqalar manfaatini o’ylaydi».7 Haqiqatdan ham ezgu maqsadlarni ko’zlagan insonlar jamiyat, davlat rivojlanishiga ijobiy turtki beradi. Yusuf Xos Hojib til va dil birligini xam talqin etadi. Jamiyat – aql – zakovot orqali rivojlanadi deb ta'kidlaydi. U ham jamiyat va tabiat to’g’risidagi bahslarni kuzatib boradi. U ko’proq jamiyatning rivojlanishi fan, ta'lim sohalariga bog’liq ekanligini bildirib, fan va ta'lim sotsiologiyasini asoslab yaratib beradi. UsSotsiologiyani falsafa fani kabi donishmandlik fani deb e'tirof etadi. U ijtimoiy tabaqalarni xususiyatlarini, mavjud ijtimoiy tuzum, ma'naviy-moddiy hayot jarayonlarini keng tadqiq qiladi. Davlat tuzumi qurilishi haqida ham batafsil ma'lumotlar beradi.

Xulosa qilib aytganimizda «Sharq sotsiologiya maktabi rang-barang ta'limotlar guldastasidan iborat bo’lib, bugungi kunda hayotimizga tobora mustahkam o’rin olayotgan milliy istiqlol g’oyasi uchun falsafiy, diniy va dunyoviy poydevorlar vazifasini o’taydi. Milliy istiqlol g’oyasi uchun xam mazkur ta'limotlar nazariy asos sifatida xizmat qiladi».8

Sotsiologiyaning vujudga kelishiga doir bosqichlarini o’rganish bizni sotsiologik tafakkur qilish madaniyatiga o’rgatadi.

Biz yuqorida ko’rib o’tgan Markaziy Osiyo mutafakkirlari yaratgan, ming yillar avval qo’llanilgan ijtimoiy hayot jarayonlarini o’rganish usullaridan voqif bo’ldik. Sharq va G’arb mutafakkirlari qarashlaridagi asosiy farq shundaki, yangi davr Ovrupa fani ijtimoiy tadqiqot shakli. O’rta asr Sharqi ijtimoiy hayotidan tubdan farq qiluvchi, yangi ijtimoiy munosabatlar mazmuniga, o’ziga xos tomonlariga ega bo’lgan jamiyat tuzumini o’rganishga qaratilgan. Biz endi bevosita G’arbiy Yevropa sotsiologiya maktablari xususida kengroq to’xtalib o’tamiz.

2.3. Ijtimoiy – iqtisodiy, madaniy yuksalishga erishayotgan G’arbiy Yevropa hayoti ijtimoiy-iqtisodiy jixatdan tanazzulga, o’rta asr tuyg’unligidan chiqa olmagan sharq mamlakatlariga nisbatan ilmiy bilimlar rivojlanishiga yangi muhit va qulay sharoit yaratib berdi. Buning oqibatida jamiyat hayotini tobora sistemali, mukammal o’rganishga qaratilgan sotsiologiya fan sifatida shakllandi va yanada rivojlana boshladi. XIX asrda Garbiy Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy-siyosiy ahvol notinch edi. Fransiya, Angliya mamlakatlari ijtimoiy munosabatlarda keskin ziddiyatlar vujudga kelgan edi. Sotsial inqiloblar G’arbiy Yevropani larzaga sola boshladi. Shunday sharoitda O.Kant, G.Spenser, E.Dyurkgeym, M.Veber, Z.Freydlar kabi sotsiologiya asoschilari jamiyat taraqqiyotini islohotlar asosida olib borish zarurligi to’g’risidagi fikrlarni ilgari surdilar.

Fransuz faylasufi Ogyust Kont (1798 - 1857). Uning «Pozitiv falsafa kursi» asarining uchinchi tomi bevosita «Sotsiologiya» ga bag’ishlangan. U birinchi bor jamiyat hayotini o’rganish vazifasini bajaradigan «Sotsiologiya» tushunchasini qo’llagan. O. Kont uz t'minotini pozitiv, ya'ni ilmiy asoslangan falsafa deb baxoladi. Dastlab pozitiv bilim matematika, fizika, astronomiya, ximiya, keyinchalik biologiya soxasida qo’llanildi. Keyinchalik sotsiologiyada qo’llanilishi esa – uning eng yuqori darajaga erishganligini bildiradi. «Pozitiv usul» ilmiy kuzatishlar, eksperiment va taqqoslash usullari yordamida to’plagan emperik ma'lumotlarni nazariy tahlil qilishni ifodalaydi. O.Kont sotsiologiyani ikki qismga ajratib ko’rsatadi: sotsial statistika va sotsial dinamika. Sotsial statistikada ijtimoiy tuzumlarning shart-sharoitlari va funksional qonuniyatlari o’rganilishini ko’rsatadi. Unda ijtimoiy institutlar oila, davlat, din kabilar tadqiq etiladi. Sotsial dinamikada esa O.Kant ijtimoiy progress rivojlanishini nazarda tutib, u jamiyatning ma'naviy va aqliy rivoji insoniyat taraqqiyotining hal qiluvchi omili deb, qaraydi. Bu tamoyil hozirgi zamon sotsiologiyasi tarkibida ham o’z mazmunini, ilmiy qimmatini saqlab qolgan. O.Kantning sotsiologiya sohasidaga xizmati shundaki, u dasturlar va metodlarni aniqlab olgan. Uning fikricha, sotsiologiyaning predmeti ijtimoiy hodisalarning mohiyatidir». 9

Sotsiologiya fan sifatida tarkib topishida – mehnat taqsimoti va kooperasiya qonunining ochilishi sabab bo’ldi. Aynan shu konun ham o.Kant tomonidan ilmiy asoslab berildi. Kantning jamiyatni yaxlit organizmi sifatida tushunishi, mehnatning ijtimoiy adolat asosida taqsimlanishi, guruh va qatlamlar manfaatlarini moslashtirishda davlat va shaxslarning o’rni tug’risidagi fikrlari am diqqatga sazovordir.

Klassik sotsiologiyaning yirik nomoyondalaridan biri, fransuz sotsiologi E.Dyurkgeym (1858-1917). U o’zining «Sotsiologik usul qoidasi» asarida sotsiologiyani sotsial real ma'lumot sifatidagi predmetni ta'riflab beradi. Dyurkgeym fikricha, sotsiologiya sotsial ma'lumotlarni bilishga asoslanmog’i kerak. Uningcha, sotsial ma'lumotlarni ob’ektiv real ravishda e'tirof etmoq sotsiologiya usulini asosiy talabidir.

«Sotsiologiya – deb yozadi E.Dyurkgeym, - qanchalik ixtisoslashgan bo’lsa, falsafiy mushohada uchun shunchalik boy, o’ziga xos ma'lumotlar etkazib beradi».2

Dyurkgeym O.Kantning pozitiv yo’nalishidan farqli o’laroq u sotsializasiya nazariyasi bilan shug’ullanadi.

«Dastavval har bir sotsial jarayonni muhim ichki sotsial tuzilishini tashkil etadigan muhitni topish kerak» - deydi u. Sotsiologiya sohasida uning fikricha, o’ziga xos xususiyatlar bilan farq qiladigan faktlar mavjud ekanligini ta'kidlaydi. Dyurkgeym sotsiologiya fanini rivojlantirishga sezilarli ta'sir ko’rsatsada, mohiyat e'tibori bilan pozitivizm chegaralaridan to’liq chiqib keta olmadi. Dyurkgeymning qarashlarini asosini «sotsiologizm» g’oyasi tashkil etadi. U jamiyat evolyusiyasini o’rganib, ijtimoiy aloqalarning ikki asosiy turlarini ajratadi:


  1. Mexanik hamjixatlik.

2.Organik hamjixatlik.

Mexanik hamjixatlikda – arxaik jamiyat alohida individlarni o’ziga butunlay buysundirmoqchi bo’ldi. Bunda diniy ishonch, urf-odatlar orqali ijtimoiy onggi singdirildi

Organik hamjixatlikda – ijtimoiy aloqada ijtimoiy individlarning iqtisodiy o’zaro aloqalari va mehnat taqsimoti orqali ta'minladi.

Mana shu ikkita ijtimoiy aloqalar E.Dyurkgeymning «sotsiologizm» g’oyasini ifoda etadi.

Nemis faylasufi M. Veber. (1864-1920).

M.Veber qadriyatni hukmlar doim shaxsiy va sub’ektiv xususiyatga ega deb hisoblaydi. Ular axloqiy, siyosiy yoki boshqa qarashlar bilan bog’liqdir. M.Veber sotsial bilishning asosiy quroli «ideal tip» xisoblaydi.

Ideal tiplar – bu sotsial tarixiy reallikni taqqoslash orqali bilish tug’risidagi tushuncha. Uningcha, barcha sotsial ma'lumot sotsial tip bilan tushuntirilmog’i lozim.

Veberning sotsiologiyasida – tarix, xuquq nazariyasi, iqtisod va dinning ko’p jihatlari qamrab olgan.

Veberning stratifikasiya mavzusiga yondashuvi asosiy o’rin tutadi. Uningcha, sinflarga bo’linish faqatgina ishlab chiqarish vositalariga ega bo’lish yoki bo’lmaslik emas, balki mulk bilan bevosita bog’lik bo’lmagan iqtisodiy farqlar bilan ham belgilanadi. Bu omillarga birinchi o’rinda, insonning biror ishni bajara olish-olmasligini belgilovchi mahorat va malaka kiradi.

Stratifikasiyaning yana ikki muhim jihatini ajratadi. Biriga u status (mavqe) deb, ikkinchisiga – partiya deb nom beradi.

Veberning stratifikasiya haqidagi asarlari shuni ko’rsatadiki, inson hayotiga, sinfiy mansublikdan tashqari, boshqa stratifikasiya turlari ham katta ta'sir o’tkazadi. Ko’pchilik sotsiologlar bunday yondashuvga qushiladilar, chunki Veber sxemasi stratifikasiya tahlili uchun mos va takomillashgandir.

Sotsiologiya M.Veber ta'kidlashicha, ijtimoiy fanlar orasida shunday o’rin tutishi lozimki, uning asosiy vazifasi – insonning ijtimoiy hulqi mohiyati va ahamiyatini tushunish, jamiyat rivojiga sabab bo’ladigan qonunlar echimini ko’rsatib berishdan iborat bo’ladi». 1

M.Veber xulq va ijtimoiy harakatlarni asosiy turlarini ajratib, asoslashga harakat qilgan.

Z.Freyd. (1856-1939). U o’zining sotsiologik qarashlarini, nazariyalarini o’z asarlarida bayon etib kelgan. Uning fikricha, odamning psihologik taraqqiyoti kuchli zuriqishlar bilan kechadi. Bola o’zining intilishlarini tiyib turishga harakat qiladi, biroq uning ongi ostida ular kuchli motiv sifatida mavjud bo’ladi. Bolaning ilk rivojlanishi bir necha tipik bosqichlaridan o’tadi. U 4-5 yoshga, bolalar kattalarning va ota-onalarning doimiy ishtirokisiz ham kengroq ijtimoiy olamga chiqa boshlaydigan davrga alohida e'tibor qaratadi. Bu davrni Freyd shakllangan bosqichi, deb ataydi. Uning fikricha, bolalarga ota-onalarga nisbatan shakllangan mehr so’zsiz, yuqorida ko’rsatilgan ma'noda e'rotik harakterga ega. O’g’il bolalar hadeb onalarning ko’ylaklari etagidan turib yuraverish mumkinligini tezda anglab oladilar. Freydning


qizlar rivoji haqidagi tasavvurlari kamroq tadqiq qilingan. Bu masalada u, o’gil bolalardagiga nisbatan teskari jarayon yuz beradi deb hisoblaydi. Freydning ushbu qarashlari keng ko’lamda tanqid qilindi.

Z. Freyd psixologiyaning rivojiga juda kuchli ta'sir o’tkazadi. U XX asrning eng yirik mutafakkirlaridan biri edi. U inson xulq-atvorining akademik tadqiqotchisigina bo’lib qolmay, nevrozlarni davolash amaliyoti bilan ham shugullanar edi. Psixoanaliz deb ataladigan u kashf etgan terapiya usulining mohiyati-bemorning o’z hayoti, ayniqsa, ilk davrlar haqida erkin so’zlab berishini Freyd, bizning hulq-atvorimizni ongsizlik boshqarishi, katta odam hulq-atvori ko’p jixatdan uning bolaligida paydo bo’lgan istaklar ta'sirida shakllanadi, degan xulosaga keladi. Ilk bolalikdagi tajribaning ko’p qismi ongli xotirasidan uchib ketadi, lekin u insonning o’zini o’zi anglashi uchun tayanch bo’lib xizmat qiladi.

Xulosa qilib, Freyd nazariyasi insonni o’z-o’zini ongli idora qilish, har bir ishda me'yorga qat'iy rioya qilish, har bir ishda me'yorga qat'iy rioya qilish, aql va instinkt bahsida to’gri yo’l tanlashga undashga o’rgatish orqali o’zini ahamiyatini yuqotmagan.

Sotsiologiyaning noklassik tili nemis sotsiologi T.Zimmel (1858-1918).

«Sotsiologiya, - G.Zimmelning fikricha – xususiy ijtimoiy fanlarning bilish nazariyasidir».2

U jamiyatning umumsotsiologik qonunlarini rad etib, shunday firklarni yozadi: «Ijtimoiy rivojlanish qonunlari to’g’risida so’z bo’lishi mumkin emas. Albatta, har qanday ijtimoiy unsur xarakati tabiiy qonunlarga bo’ysunadi; ammo, umumiy jamiyat qonuni yo’q; bunda, barcha tabiatdagidek, qonunlar ustidan hukmronlik qiladigan qonun yo’q. Shuning uchun, biz har qanday ikki bir xil ijtimoiy sharoitda mutlaqo boshqa-boshqa hodisalarni keltirib chiqaradigan kuchni bila olmaymiz».1

2.4. XX asr 20 - yillaridan boshlab jahon sotsiologiyasining markaziy G’arbiy yevropadan AQSh ga kuchdi. Yevropada sinfiy kurashning kuchayuvi natijasida AQSh da mavjud ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlarni hal etishga qaratilgan emperik tadqiqotlarning katta hajmda to’planganligi AQSh da sotsiologiyaning fan sifatida jadal rivojlanishiga sabab bo’ldi.AQSh da sotsiologiya o’zining ilk o’rganishidan boshlab emperik amaliy fan sifatida shakllandi. Emperik sotsiologik tadqiqotlarga ehtiyoj ijtimoiy tarixiy talabdir. Jamiyat hayotini to’gri boshqarish eng avvalo ilmiy sotsiologik tadqiqotlarga tayanmogi lozim. 1960 yillarda AQSh nazariy sotsiologiyasi fenomenologik yo’nalishining kuchayganligi bilan xarakterlanadi. Fenomenologik sotsiologiyaning yo’nalishi A.Shnets nomi bilan bogliq. O’z mohiyatiga ko’ra, fenomenologik sotsiologiya antipozitiv yunalishda bo’ldi. O’tkazilgan emperik sotsiologik tadqiqotlar va ishlab chiqilgan turli xususiy-amaliy sotsiologik nazariyalar muayyan metodologiyaga asoslangan edi. AQSh sotsiologiyasida uzoq vaqt «bixeoviorizm metodologiya» sifatida hukmron bo’ldi. Bixeoviorizm – inglizcha so’zdan olingan bo’lib, xulq ma'nosini anglatadi.10

Bunga ko’ra, sotsiologiya inson xulqi to’g’risidagi fandir: Bixeoviorizm asoschilari E.Torndayk, D.Uotson, B.Skinnerlap hisoblanadi. Ularning fikriga ko’ra, inson xulqi ko’p jixatdan boshqariladigan ruxiy jarayondir. Shuning uchun, bixeviorizm namoyondalari sotsiologiya, ijtimoiy psixologiya kabi fanlarning asosiy vazifasi inson xulqini boshqarishdan iborat bo’lmog’i lozim, deb hisoblaydilar. Bixeviorizm sotsiologiyaning emperik usullariga katta ahamiyat beradi. Bu metodologiya asoschilari sotsiologiyada ayniqsa, kuzatish va eksperiment usullari muhim o’rin tutishini ta'kidlaydilar. Emperik ma'lumotlarni qayta ishlashda esa miqdoriy, matematik va statistik usullar ko’proq ahamiyatli ekanligini ko’rsatdilar.

Sotsiologiya fani rivojida bixeviorizm katta ahamiyat kasb etadi. Inson xulqining chuqur ichki yashirin, botiniy dunyosini o’rganishga sezilarli ta'sir ko’rsatdi.

Bixeviorizm metodologiyasidan tashqari yana Parsons va Mertonlarning tarkibiy – funksional taxlil maktabi metodologiyasi ham muhim ahamiyat kasb etdi.

Sistemali funksional yondashishlar g’oyasini amerikalik olim Parsons o’zining sotsial harakat nazariyasida ishlab chiqqan. U sistema tushunchasini ijtimoiy yaxlitlikning turli darajasidagi harakatning natijasi sifatida ishlab chiqishga intiladi. Shaxsning, madaniyatning va jamiyatning sistemali sifatlari institutsionallash jarayonida nomoyon bo’ladi. Ayni shu institutsionalizasiya o’zaro harakatning uyushgan modelining ko’rinishi bo’lib, u sotsial strukturani tashkil etadi.

Bu metodni yanada takomillashtirib rivojlantirgan olim bu R.Mertondir. U «disfunksiya» tushunchalarini joriy etadi va buning natijasida sotsial tahlili yanada chuqurlashib bordi.

Yangi umumiy yondashish yaratish uchun sistema – funksional maktablar sotsiologiyaning barcha yutuqlarini qaytadan tahlil qilib chiqadilar, chunki harakatning umumiy analitik nazariy sistemasini yaratish sotsial voqelikni barcha turli-tumanligini qamrab olishlikni taqazo etadi.

Shuningdek, ayni vaqtda, sistemalik va struktor yondashishlar vujudga keldi. T.Parsons va R.Merton va boshqalar sotsial harakatning sub’ekti aspektlarni metodning elementi sifatida talqin qiladilar.

Merton funksiyalari va disfunksyailarni ajratib ko’rsatadi. Uning ko’rsatishicha, antropologlar tadqiqot doirasiga tushgan kichik madaniyatlar, yirik industrial jamiyatlarga qaraganda tirmuncha integrasiyalashgan hisoblanib, sotsiologiyaning asosiy o’rganish ob’ekti hisoblanadi. Merton fikricha, har qanday hodisani sotsiologik jihatdan tushuntirishning ma'lum qismi ijtimoiy institutlar va kishilik faoliyatining yashirin funksiyalarini ochishdan iboratdir.
2.5. XX asr Sotsiologiyasida biz juda ko’p G’arb mutafakkirlarining g’oya va nazariyalari bilan batafsil tanishib chiqdik. Xususan bixeviorizm, fenomenologiya, emperik kabi maktablar, bulardan tashqari yana biz realistik yunalishlar vakillari (U.Autveyn, R.Bxaskor, N.Elmas) larni nazariyalarni ko’rib chiqishimiz lozim. Umumsotsiologik fundamental metod roliga fenomenologiya va realistik yondashuvlar da'vogarlik qilayaptilar. Ayniqsa, realiktik yondashuvlar tarafdorlari keyingi yillarda ko’payib bormoqda. Realistik yondashuvning mohiyati qo’yidagicha sotsiologiya fanining ob’ekti bo’lib, rang-barang omillar xizmat qiladilar, ularni esa bir-birlaridan farqlash zarur. Masalan, insonning harakatlari, intilishlari, rejalari va boshqa omillardir. Buning uchun esa reallik, haqiqiylik va emperiklikni ajratib olish kerak.

Frankfurt maktabi vakillaridan biri G.Markuze o’zining asosiy g’oyalarini shaxs, uning xususiyatlariga qaratadi.

Shaxs konkret sotsial munosabatlar sub'ekti sifatida namoyon bo’lishi inobatga olinadigan bo’lsa, shaxsning asosiy sotsial sifatlari, xususiyatlari konkret sotsial guruhlar, jamoalar faoliyat va munosabatlaridan tarkib topadi. Shu sababli shaxsning indivudialligi, uning shaxslararo munosabatlari sifatida mavjud bo’lishidir.

Jamiyatda shaxs sotsial tarixiy qadriyat sifatida ko’rinishi va uning elementlari esa doimo rivojlanishi, o’zaro ta'sirida bo’lib, sistema tashkil etishi mumkin. Jamiyat va shaxs maqsadlari orasidagi boglovchi u yoki bu bu sotsial sistema bo’lishi mumkin. Shaxsning jamiyatga, sotsial jamoalarning turli tiplariga madaniyat elementlari sotsial norma va qadriyatlarni o’zlashtirish orqali sodir bo’ladigan jarayon bu shaxsni ijtimoiylashuvi deb ataladi.



Xullas, bugungi mavzuimizga yakun yasaydigan bo’lsak, Sharq va G’arb mutaffakkirlarining g’oyalari, nazariyalari bugungi demokratik tamoyillarga asoslangan turmush tarzimiz mamlakatimizning dunyoviy davlat sifatida qaror topishida katta rol o’ynaydi. Milliy istiqlol g’oyasida ilgari surilgan maqsadlarni amalga oshirishimizda bu nazariyalar ayniqsa sharq mutafakkirlarining yaratgan nazariyalarini to’liq va ongli ravishda idrok etishimiz lozim.



1 Sotsiologiya o’quv qo’llanma .Т. 2002 й 27- бет

2 Milliy istiqlol g’oyasi: асосий тушунча ва тамойиллар Т. 200 й. 16-бет

3 Xolbekov. У. Idirov. Sotsiologiya lo’g’at. Т. 2000 й 27- бет

4K.Yunusov.Sotsiologiya o’quv qo’llanma.. А. 1997 й 20-бет.

5 K.Yunusov. Sotsiologiya o’quv qo’llanma.. А. 1997 й

6 Sotsiologiya. O’quv qo’llanma .Т 2002y . 39 -bet

7 K.Yunusov. Sotsiologiya o’quv qo’llanma. А. 1997 y 125-bet

8 Milliy istiqlol g’oyasi : asosiy tushuncha va tamoyillar. Т 2000 й 16-бет

9 Sotsiologiya o’quv qo’llanma. Т. 2001 й 47-бет

10 E.Giddens Sotsiologiya o’quv qo’llanma. Т. 2002 й 183-бет

Aim.uz




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə