Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3, Summer 2012, p. 2701-2709, ankara-turkey



Yüklə 109,41 Kb.

tarix17.11.2018
ölçüsü109,41 Kb.


Turkish Studies - 

International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic

 

Volume 7/3, Summer 2012, p. 2701-2709, ANKARA-TURKEY 

 

 



 

 

EPİKÜRİZM VE BÂKÎ’NİN BİR GAZELİ ÜZERİNE 

 

Ali YILDIRIM

*

 

 

ÖZET 

Sakın mey dirsem ey zâhid mey-i engûrı fehm itme 

Hüner esrâr-ı ma



nâ anlamakdur lafz-ı muğlakdan  

Adını  Epikür’ün  düşünce  sisteminden  alan  Epikürizm;  erdemler, 

insanın  mutluluğunu  sağladıkları  ölçüde  değerlidirler,  düşüncesiyle 

hareket  eder.  Diğer  bir  ifadeyle,  tamamen  maddeci  ve  hazcı  anlayışa 

sahip  bir  felsefe  görüşüdür.  Epikür’e  göre  insanın  ruhu  da  bedeni  ile 

birlikte ebedi olarak yok olacaktır. O hâlde sonu hiçlik olan bu âlemde 

yaşayabileceğimiz  bütün  hazları  yaşamalıyız.  Öyle  ki  bu  konuda  bir 

sınırlandırmaya da gerek yoktur. Yani bizi alacağımız hazlar konusunda 

hiçbir  şeyin  sınırlandırmasına  izin  vermemeliyiz.  Bazı  yönlerden, 

hazcılığı  ön  plana  çıkaran  Hedonizmle  birlikte  de  kullanılmıştır. 

Batılılaşma  hareketi  ile  birlikte  bizim  kültürel  değerlerimiz  de,  Batı 

kökenli  terimler  ve  kavramlarla  ifade  edilmeye  başlanmıştır.  Edebiyat, 

kültür,  sanat,  inanç  vb.  alanlarla  ile  ilgili,  birbiriyle  öyle  veya  böyle 

benzeşen  terimlerin  rahatlıkla  bizim  dilimizde  de  kullanılabildiği 

gözlenmiştir.  Bu  itibarla  edebiyatımızda  dışa  dönük  mizaca  sahip  olan 

Bâkî,  Şeyhülislâm  Yahyâ  ve  Nedîm  gibi  şairlerimiz  epiküryen  olarak 

adlandırılmışlardır.   Bu  çalışmada,  Bâkî’nin  ne  derece  epiküryen  olup 

olamayacağı ve onun bu anlayışına mesnet teşkil edebileceği düşünülen 

bir  gazelinin  tahlili  üzerinde  durulmaktadır.  Bâkî’nin  bu  gazeli  veya 

benzer  gazellerdeki  bu  üslubunun  sembolik  değeri  üzerine  düşünceler 

ortaya konmaktadır. Bir üst dil olan şiir dilinin sembolik tarafı dikkate 

alınmadığı  sürece,  metni  anlama  ve  çözümleme  noktasında  eksiklikler 

olacaktır. 

Anahtar  Kelimeler:  Epikürizm,  Epiküryen,  Şiir  dili,  Bâkî, 

Sembolik anlatım 



 

A STUDY OF EPICURISM AND A GHAZEL OF BAKI’S 

 

ABSTRACT 

Epicurism  which  has  its  name  from  Epicure’s  thought  system 

regards  values  as  valuable  when  they  provide  man  with  pleasure.  In 

other  words  Epicurism  is  a  philosophical  thought  which  is  completely 

materialistic and pleasure based. According to Epicuros man’s soul will 

eternally be annihilitated with his body so we should take all pleasure 

during our lives which end in any way. We should not have boundaries 

                                                 

*

 Prof. Dr., Fırat Ü. Ġnsani ve Sos. Bil. Fak. Türk Dili ve Ed. Böl. El-mek: ayildirim@firat.edu.tr   




2702                                                                              

Ali YILDIRIM

 

 



Turkish Studies

 

International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 



Volume 7/3, Summer, 2012 

 in  taking  pleasure.  Epicurism  has  also   been  regarded  as  Hedonism 

which  emphasizes pleasure. 

Our cultural values were defined with western terms and concepts 

as a result of the Westernization Movement. Also  it was observed that 

 many  literal,  cultural,  artistic  and  theological  terms  in  western 

languages were used in our language. In this regard some poets such as 

Baki, 


Yahya, 

Nedim 


were 

regarded 

as 

Epicurians 



 Because of their being extrovert. In this study Baki and a ghazel of his 

were  examined  from  the  point  of  Epicurism.  As   lon  as  the  poetic 

language as a superior language  is  omitted with its symbolic side there 

will be some lacks of text understanding and solution. 



Key  Words:  Epicurism,  Epicurean,  Poetic  language,  Baki, 

Symbolical expression. 

 

BatılılaĢma  hareketi  ile  birlikte,  hukuk,  siyaset,  ekonomi,  kültür  ve  sosyal  hayatımızla 



ilgili  pek  çok  düĢünce  ve  anlayıĢı,  yine  çoğunlukla  Batılıların  dillerinden  aldığımız  kavram  ve 

terimlerle  ifade  etmeye  baĢladığımız  görülmektedir.  Üstelik  bizim  kültürümüze  ait  değerleri,  bu 

kelimelerle  ifade  etmek  daha  bilimsel,  daha  cazibeli  addedilmiĢ  ve  hemen  hepimiz  bu  türden 

kelime  ve  kavramları  zaman  zaman  kullanmıĢızdır.  ġüphesiz  insanlığın  pek  çok  noktada  ortak 

paydalarının  olması  kaçınılmazdır.  Ancak  insan  topluluklarının  oluĢturduğu  kültürlerin 

benzerlikleri  kadar,  farklılıkları  da  söz  konusudur.  Bu  açılardan  baktığımızda  bir  topluluk  veya 

kültür  için  doğru  olanın,  diğerleri  için  yanlıĢ  olabildiği  de  anlaĢılmaktadır.  Zaten  kültürel 

farklılıklardan bahsetmek de bunlara dayanmaktadır.  

Diğer alanlarda olduğu gibi, edebiyat alanında da son dönemlerde Batı kaynaklı kelime 

ve  terimler  bilimsel  dilde  daha  fazla  kullanılır  olmaya  baĢlanmıĢtır.  Belki  bu  terimlerden 

bazılarının bizim edebiyat ve kültürümüzde karĢılığı da bulunmamaktadır. Nitekim Batı metotları 

ve  düĢünce  sistemlerinin  bir  kısmı,  onlara  has  özellik  göstermektedir.  Panteizm,  monoteizm, 

hümanizm,  epikürizm,  realizm,  rasyonalizm,  romantizm,  profan,  gnostik,  agnostik,  fenomen, 

arketip  vs.  gibi  terimler  bizde  de  kullanılmıĢ  ve  kullanılmaktadır.  Bunların  dilimizde  mutlaka 

anlaĢılan  birer  karĢılıkları  vardır;  ancak  bu  kelimelerin  kavram  alanlarının  tam  karĢılanıp 

karĢılanmadığı belirsiz gözükmektedir. 

Kaynaklarımızda  bazı  Ģair ve  edebiyatçılarımızın  düĢünce  ve  his  dünyasını ifade  etmek 

üzere  kullanılan  kelimelerden  biri  de  epikürizm  düĢüncesine  mensup  anlamına  gelen 



epikürist/epiküryen  ibaresidir.  “Yunanlı  filozof  Epikür  (Epikuros)  (MÖ.  341-270)‟e  izâfeten 

adlandırılan epikürizm, zevk ve lezzet mesleği olarak da bilinmektedir. Buna göre ruh maddedir, 

ölüm olayıyla beden gibi dağılır. O halde insan hayattayken her türlü zevki tatmalıdır; çünkü bu 

mesleğin düsturu „elemden sakın‟ sözüdür. Epikürizm, dini bâtıl bir itikat sayar. Bu anlayıĢa göre 

kadere lakayd kalınmalıdır” (Bolay 1990: 79).  

Epikür‟ün  ahlak  anlayıĢına  göre  mutluluk,  erdem  peĢinde  koĢmakla  değil,  gündelik  ve 

yalın kaygıların ötesinde sükûn ve huzurla temin edilir. Epikürist ahlak öğretisinde iki temel ilke 

söz konusudur. Bunlardan biri ataraksia (ruh dinginliği), diğeri ise apathos (ilgisizlik)‟tir. 

Epikür‟e  göre,  insanın  mutlu  olması  için  yersiz  ve  temelsiz  korkulardan  kurtulması 

gerekir ki, bunu da ancak doğaya dayanarak yapabilir. Bu doğal dünya görüĢünü de Demokritos‟un 

atomculuğunda bulmuĢtur. Ona göre asıl gerçek, maddî nitelikte olan atomlardır. Epikür, bu doğa 

tasarımına  Aristo‟nun  rastlantı  kavramını  da  sokmaktadır.  Epikür‟ün    Demokritos'a  dayanarak 

geliĢtirdiği  doğalcı  varlık  anlayıĢını  Ģöyle  özetleyebiliriz:  Zorunlu  yasalara  göre  iĢleyen  bir 



Epikürizm ve Bâkî’nin Bir Gazeli Üzerine 

 

 

 

 

 

        2703

 

Turkish Studies 



International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 

Volume 7/3, Summer, 2012 

mekanizma olan doğaya, tanrılar karıĢmazlar. KarıĢmaları, salt mutluluklarını  bozar.  Ruh, maddî 

yapılı  bir  bileĢimdir;  ölümle  bu  bileĢim  dağılır.  Bundan  dolayı,  mutluluğumuzun  en  büyük 

engellerinden biri olan ölüm korkusunun yeri ve anlamı yoktur. Seçim ve irade özgürlüğü vardır; 

insan, nedensiz olarak da seçebilir.  

Epikür‟ün ahlak öğretisinde, Hedoizm‟e dayanan izler de vardır. Yani o, bir nevi hazcıdır. 

Ona göre her canlının doğal amacı, hazza ulaĢmaktır. Erdemler, insanın mutluluğunu sağladıkları 

ölçüde  değerlidirler.  Toplum  konusunda  bireyci  olan  Epikür,  Ģöyle  der:  “Amaç,  tek  kiĢinin 

mutluluğu  olduğuna  göre;  toplum  bunun  için  kurulmuĢ,  buna  göre  düzenlenmiĢ  olmalıdır”  (UlaĢ 

2002: 472). 

Türk Edebiyatı‟nın en büyük Ģairlerinden biri olan Bâkî‟nin mizacı ve Ģairliği için zaman 

zaman kullanılan terimlerden biri de epiküryen/epikürist kelimesidir. Bu yorumlara göre Bâkî; ye, 

iç,  eğlen,  hayatın  tadını  çıkar  düĢüncesindedir;  ancak  bu  düĢünceyi  hafifletmek  amacıyla  olsa 

gerek, bu bilgilerin hemen devamında, Bâkî‟nin bunda aĢırıya kaçmadığı da vurgulanmaktadır. 

Bazı  kaynaklara  göz  attığımızda  bu  ve  benzeri  düĢüncelerin,  adeta  birbirinin  devamı 

mahiyetinde kullanıldığını görürüz: 

 “Bâkî‟nin Ģiiri, yaĢamından, içinde bulunduğu ruh durumundan ayrı düĢünülemez. 

ġeyhülislamlık  konusundaki  tutkusu  bilinmeden,  kasidelerindeki  övgü  ve  Kanuni 

Mersiyesi'nde  dile  getirdiği  üzüntü  açıklanamaz.  Zevke  ve  eğlenceye  düĢkünlüğü,  böyle 

epiküryen  (hayatın  yalnız  haz  veren  yönlerini  yakalamayı  amaç  edinmiĢ)  bir  yaĢam 

anlayıĢının gazellerine egemen olmasını doğurur. Dünya nimetlerinden hiçbirini kaçırmak 

istemez;  fakat  hiçbirine  de  lüzumundan  fazla  kendini  kaptırmaz”  (  www.  Forumex.net. 

17.11.2007). 

 “Bâkî,  rind  bir  Ģairdir.  Zevke,  eğlenceye  düĢkün  yaradılıĢı  ve  rind  yaĢama  isteği 

Ģiirlerine  de  yansımıĢtır.  Bâkî,  dünyayı  kısa,  geçici  bir  hayal  âlemi  olarak  görür.  Ġnsanın 

ömrü  kısadır.  Bunu  elden  geldiği  kadar  rahat,  zevk  ve  eğlence  içinde  geçirmelidir. 

Epiküryen felsefe denilen ve  Ġran edebiyatında Hayyam‟ın bütün rübailerinde anlattığı bu 

hayat  görüĢüne  göre  insanın  kısacık  ömrünü  iyi  değerlendirmesi,  hayatını  yaĢaması 

gereklidir. Gam, keder, üzüntü bir yana bırakılmalıdır. Bâkî‟nin Ģiiri bu düĢünceyi anlatan 

beyitlerle doludur” (Ġpekten 1998: 43). 

 “Bâkî,  zevk  ve  safaya,  eğlenceye  düĢkün  rint  bir  Ģairimizdir.  Ona  göre,  insan 

ömrü „gül devri‟ yani ilkbahar mevsimi gibi çok kısadır; bu kısacık ömrü safa ile geçirmeli, 

mümkün  olduğunca  hayattan  kâm  almalıdır.  Epikürizm  denilen  bu  düĢünce  tarzına  göre, 

insan, gayet kısa olan ömrünü elden geldiğince değerlendirmeli, gününü gün etmeli, gam ve 

kederi bir tarafa atmalıdır. Ġnsanın bugünü değerlendirmesi, yarının endiĢesine düĢmemesi 

gerekir.  Söz  konusu  hayat  görüĢünü  daha  önce  Ġran  edebiyatında  Ömer  Hayyam 

rübailerinde  terennüm  etmiĢtir.  Bâkî  de  gazellerinde  yaĢamaya  ve  eğlenceye  olan 

düĢkünlüğünü  samimi  bir  dille  ortaya  koymuĢtur.  Ancak,  Ģairin  dünyaya  bağlılığı  aĢırı 

derecede olmayıp gayet ölçülüdür” (Küçük 2002: 13).  

Bâkî‟nin  Ģiirlerini  değerlendirirken  epikürizm/epikürist  kelimesini  kullanmayan 

kaynaklarda  da  yukarıdaki  düĢünceler  çerçevesinde  bilgilere  ulaĢmaktayız:  “Bâkî,  gazellerinde 

hayatın  zevklerini  terennüm  etmiĢ,  insanın  fani  ömrünü  elinden  geldiğince  aĢk,  içki  ve  eğlence 

meclislerindeki  zevklerle  gününü  gün  edip  değerlendirmesini  benimseyen  bir  felsefeye  tercüman 

olmuĢtur”  (ÇavuĢoğlu  1991:  539).  “ġiirlerinde  neĢe,  coĢkunluk  ve  rindlik  vardır.  YaratılıĢındaki 

zevk ve eğlenceye düĢkünlük, Ģiirlerine de yansımıĢtır. Bâkî‟ye göre hayat kısa, geçici bir hayaldir. 

Hayatı elden geldiğince yaĢamalıdır” (BTK. C 4 1986: 81). “ġiirlerinde aĢkın acı ve ıstıraplarından 

çok, elden geldiğince coĢku ve neĢeyi yansıtan iĢret tasvirlerine yer vermiĢtir” (ġentürk vd. 2007: 

203). “Zevk ve safaya, eğlenceye düĢkün kiĢiliği ile Bâkî rind bir Ģairimizdir. Ona göre insan kısa 




2704                                                                              

Ali YILDIRIM

 

 



Turkish Studies

 

International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 



Volume 7/3, Summer, 2012 

ömrünü  en  iyi  bir  Ģekilde  değerlendirmeli,  mümkün  olduğunca  hayattan  kâm  almalıdır.  Ancak 

Ģairin dünyaya bağlılığı aĢırı olmayıp ölçülüdür” ( Mengi 1994: 158). 

Yukarıda anlatılan bu düĢünceleri ispat için seçilen örnek beyitlerin bir kısmı Ģunlardır: 



Gâfil geçürme ömri bu dem künc-i gamda kim 

 

 

Menzil kenâr-ı bâğ u leb-i cûybârdur 

(G.152/5) 



( Ömrü gam köşelerinde gafletle geçirme; mevsim bağda bahçede su kenarlarında gezip 

eğlenme zamanıdır.) 

Ayş u işret demidür çekme gam-ı devrânı 

 

 

Bâkiyâ gel berü sâgar çekelüm rindâne (G.437/5) 

( Ey Bâkî, feleğin gamını çekme; devir yiyip içme devridir; gel rintçe kadeh çekelim.) 

Zâyi’ geçürme fursatı kim bâğ-ı âlemün 

 

 

Gül devri gibi devleti nâ-pâydârdur 

 

(G.152/3) 

(  Fırsatları  değerlendir,  boşa  geçirme;  zira  âlem  bahçesinin  devleti  gül  mevsimi  gibi 

kısadır.) 

Çarh yüz döndürmedin gülşende ayş it Bâkiyâ 

 

 

Sebzeler zîbâ hevâlar i’tidâl üstindedür (G.124/8) 

( Felek/ talih yüz çevirmeden, gül bahçesinde ye, iç; zira havalar ılıman, ağaçlar, çiçekler 

güzeldir.) 

Mâ’il ol ayş u nûşa ey Bâkî 

 

 

Bî-vefâdur çü âlem-i fânî  

(G.488/7) 

( Ey Bâkî, yiyip, içip eğlenmeye meylet; çünkü yokluk âleminin vefası yoktur.) 

Kayd-ı elemden halâs ol câm-ı mey nûş eyle kim 

Niceler nâ-bûd olur dünyâ bu dünyâdur yine 

(G.455/5) 

( Üzüntülü olmaktan kendini kurtar, içki iç; zira niceleri bu dünyadan  geldi geçti, ama 

dünya yine aynı dünyadır.) 

Bâkî, aynı divanının içinde yer alan Ģu beyitlerinde ise, bu dünyanın gelip geçiciliğini, bu 

dünyaya bağlanmanın boĢuna olduğunu söyler. Bu tavır ve söyleyiĢiyle, yukarıdaki söyleyiĢi adeta 

tam bir çeliĢki oluĢturur: 



Zâhidâ ibret gözin aç sûret-i zîbâya bak 

 

 

Bir nazar âyîne-i sun’-ı cihân-ârâya bak 

 (G.239/1) 

( Ey zahit ibret gözünü açarak Yaratıcı’nın yarattığı aynadan güzel şekillere bir an bak.)  

Bâkiyâ mahsûl-ı ömri vaktidür şimden girü 

Akça döküp dîdeden bir bir hisâb itmek gerek  (G.256/5) 

(Gözünden akça gibi yaşlar dökerek Ey Bâki, artık ömür hasılatını toplama vaktidir.) 

Ey âşıkân-ı gam-zede ayş u safâyı kon 

Kûy-ı belâda her birinüz bir mekân tutun 


Epikürizm ve Bâkî’nin Bir Gazeli Üzerine 

 

 

 

 

 

        2705

 

Turkish Studies 



International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 

Volume 7/3, Summer, 2012 

 

 

Dünyâ evinde olmayıcak bir huzûr-ı kalb 

 

 

Fâni cihânı n’eyleyelim câvidân tutun    

(G.281/4,5) 

( Ey gam vurgunu âşıklar, zevk ve sefayı bırakın; bela mahallinde her biriniz bir mekân 

tutun.  Dünya  evinde  bir  kalp  huzuru  olmayınca,  bu  fani  dünya  ebedi  olsa  ne  anlamı  var-ebedi 

olanın yolunu tutun-.) 

Bâkî gider endîşe-i dünyâyı göñülden 

Degmez bu kadar ragbete bu menzil-i fânî 

 

(G.545/5) 

( Ey Bâkî, bu dünya düşüncesini gönlünden gider, bu fani menzil bu kadar itibar etmeye 

değmez.) 

Göñül virdük bu fânî mülke Bâkî 

Aceb gafletde kalduk hey meded hey  

 

(G.514/5) 

( Şaşılacak bir gafletle ey Bâkî, bu fani âleme gönül verdik, medet hey!)   

Yukarıda  iki  kategoride  örneklerini  verdiğimiz  beyitlerin,  ibare  yönünden,  bir 

kıyaslamasını  yapacak  olursak,  Bâkî‟nin  çeliĢki  ve  zihin  bulanıklığı  içinde  olduğunu  rahatlıkla 

söyleyebiliriz.  Bu  durumda  aklımıza  hemen  Ģu  soru  gelebilir:  Acaba  Bâkî,  hayatının  belli  bir 

dönemine  kadar  bu  düĢüncelerin  birini,  daha  sonra  da  diğerini  mi  savundu?  Böyle  bir  durumun 

olmadığını, en azından mukayese yoluyla anlayabiliyoruz; zira hemen bütün Ģairlerin divanlarında 

aynı  örneklerle  karĢılaĢmak  mümkündür.  O  hâlde,  Bâkî  veya  diğer  Divan  Ģairlerinde 

gözlemlediğimiz bu durumu nasıl izah edeceğiz?   

Biz, her Ģeyden önce, Ģiir dilinin ibare ve simgesel yönünü çok iyi kavrayıp algılamalıyız. 

ġiir  dilini  sıradan,  günlük  konuĢma  dili  gibi  tek  yönlü  olarak  değerlendirmek,  metinleri  anlayıp 

çözmemizde  bizi  baĢtan  yanlıĢ  bir  yola  sürükleyecektir.  ġiiri  oluĢturan  kelimelerin  ibare  yönüne 

bağlanıp  kalmak,  Ģiiri  Ģiir  yapan  simgesel  yönü  görmemek/görememek  sorununu  ortaya 

çıkaracaktır.  Oysaki  Ģiir  dili,  sıradan  dilin  ötesinde  bir  üst  dildir.  ġiirler,  yazıldığı  dönemdeki 

olayları ve Ģeyleri anlatan tarihi bir vesika değildir, olamaz da. ġiirler, Ģiiri ortaya koyan sanatkârın 

hayat hikâyesini anlatan biyografiler de değildir. Divan Ģairleri için, Ģiirde ne söylemek değil, nasıl 

söylemek çok daha önemlidir; çünkü Divan Ģiirinin ortak bir malzemesi olduğu gibi, ortak bir zihin 

dünyası  da  vardır.  Yani  Divan  Ģairlerinin  varlığa,  hayata,  metafizik  âleme  bakıĢlarında  çok  bariz 

farklılıklar yoktur. Onlar bu düĢünceleri daha iyi nasıl söyleyebiliriz, anlayıĢı içinde olmuĢlardır. 

ġiirlerindeki  tema  açısından  Bâkî  ile  ġem‟î,  Helakî,  Ümidî,  Emrî  vs.  gibi  adları  pek  bilinmeyen 

Ģairlerin hiçbir farkları yoktur; ancak onları farklı kılan, Ģiiri nasıl söyledikleri, yani üsluplarıdır. 

Bâkî‟nin Divan edebiyatındaki en önemli vasfı, rint olarak anılması, dolayısıyla rindâne 

Ģiirin en büyük temsilcilerinden sayılmasıdır. Bâkî‟nin Ģiirinin hakkıyla anlaĢılabilmesi için, rintliği 

bilmemiz  gerekmektedir.  O  hâlde  rintlik  nedir?  Ġlk  olarak  Ġran  edebiyatında  rastladığımız  ve 

Hâfız‟ın divanında sık sık kendi vasfını anlatmada kullandığı bu kelime, bizim Ģairlerimizin de aynı 

doğrultuda kullandığı bir kelimedir. Bu kelime, özellikle züht terimi ve kavram alanının hemen tam 

karĢısına  oturtulmuĢtur.  Nasrullah  Pürcevâdî,  rint  ve  rintlik  ile  ilgili  olarak  Ġran‟ın  edebiyat  ve 

kültür  dünyasındaki  farklı  algılamaları  Ģöyle  özetler:  “Rintlik  geç  elde  edilen  bir  sanat  ve  aynı 

zamanda  ezelî  bir  yazgıdır.  Rint  zevk,  safa,  içki,  ayyaĢlık,  Ģâhid-bâzlık,  nazar-bâzlık  ehlidir  ve 

takvaya, zühde kayıtsız, tevbeye karĢı ve aldatmaca ve riyanın düĢmanıdır. Rint kalender, melametî 

ve âĢıktır. Görünürde sefil, iç dünyada ise yüksek mertebelidir. Sonuç olarak niyaz ehlidir” (1998: 

221). Yukarıdaki tarifleri bir bütün olarak alırsak, çeliĢkiler ve zıtlıklarla dolu olduğu görülecektir. 

O hâlde sıkıntı yine, Ģiir dilinin ibare yönüne bağlanıp kalmakta yatmaktadır. Aslolan ise simgesel 

yönün Ģiirde mutlaka düĢünülmesi gerektiğidir.  “Gazalî‟nin aĢkın derece ve mertebelerine iliĢkin 



2706                                                                              

Ali YILDIRIM

 

 



Turkish Studies

 

International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 



Volume 7/3, Summer, 2012 

çizdiği  tabloya  göre  rintlik  ruhun  halk  âleminden  ve  mülk  sarayından  çıktığı;  fakat  henüz  yolun 

sonuna,  yani  aĢkın  hakikatine  ve  tevhid  makamına  ulaĢmadığı  bir  makamdır”  (Pürcevâdî  1998: 

242).  Bâkî‟nin  rintliğini,  onun  rintliği  bilfiil  yaĢayıp  yaĢamadığına  bakmaksızın,  yukarıdaki  tarif 

kapsamında  değerlendirmeliyiz.  Zira  Ģair,  Ģiirinde  bizzat  kendisi  olarak  değil,  tasarladığı  veya 

tahayyül ettiği kimliği ile karĢımıza çıkmaktadır. 

Bâkî‟nin epikürist olarak değerlendirilmesine örnek olarak gösterilebilecek olan aĢağıdaki 

gazelde,  kıĢ  mevsiminin  kasvetli  ve  sıkıcı  ortamından  baharın  ferahlatıcı  ortamına  çıkan  insanın 

ruh hâli, bir kompozisyon bütünlüğü içerisinde verilmektedir: 

1. Sâkî zamân-ı ayş-ı mey-i hoş-güvârdur 

    Birkaç piyâle nûş idelüm nev-bahârdur 

(  Ey  saki,  içimi  hoş  olan/tatlı  şarabı  içme  zamanıdır;  yani  ilkbahar  mevsimidir,  birkaç 

kadeh içki içelim.)  

Ġbare  yönünü  dikkate  aldığımızda  Bâkî‟nin  bu  gazelinin  ilk  beytini,  yukarıdaki  gibi 

anlamak  gerekiyor.  Yani  kıĢtan;  kıĢın  bunaltıcı,  sıkıntılı  havasından  kurtulmanın  göstergesi  olan 

bahar  mevsimi  gelmiĢtir.  Bahar,  tabiatta  olduğu  gibi,  insanın  ruh  dünyasında  da  ferahlamanın, 

açılmanın  olduğu  bir  mevsimdir.  Beyitte,  baharla,  baharın  getirdiği  ferahlama  ve  sevinçle  içki 

içmek  birbirinin  zorunlu  sonucu  gibi  görülmektedir.  BaĢka  bir  yönüyle  de  bahar  mevsiminin 

gelmesiyle  insanda  husule  gelen  ferahlama  ve  rahatlamanın  devamı  veya  daha  yoğun  olarak 

yaĢanması,  içki  içmeye  bağlanmaktadır;  çünkü  içkinin  de  görünürde  bir  rahatlatma,  ferahlatma 

özelliği  var  gibidir.  Bu  söyleyiĢ  ve  buna  bağlı  yorum  veya  çıkarımlar  akla  ve  mantığa  aykırı 

değildir;  zira  bütün  bu  söylenenler,  her  yıl  alıĢıldığı  üzere  söz  konusu  mevsimlerde  insanların 

tecrübe  ettiği  Ģeylerdir.  Ancak  beyitten  esas  olarak  anlaĢılması  gereken  bu  mudur?  Ayrıca  Ģairin 

içinde  bulunduğu  toplum  yapısını  ve  kendisinin  konumunu  böyle  bir  anlayıĢla  bağdaĢtırmak 

mümkün  müdür?  Bu  sorulara  olumlu  cevap  vermek,  imkan  dâhilinde  gözükmemektedir.  Beyitte, 

aslında  bildiğimiz  anlamda  kırlara  çıkmak  ve  içki  içmekten  de  bahsediliyor  olabilir;  ancak  çok 

bilinen ve tecrübe edilen bir olaydan yola çıkılarak bizler varlığı, varlığın esrarını idrak etmeye de 

çağrılmaktayız,  diyebiliriz.  Bu,  kıĢ  mevsiminde,  evlerine  yani  iç  dünyalarına  kapanan  insanlara, 

burada  bulduklarını  veya  bulamadıklarını  dıĢ  dünyada  arama  çağrısıdır.  Bâkî,  mizaç  olarak  dıĢa 

dönük  bir  ruh  hâline  sahip  gözükmektedir.  Buna  göre,  dıĢa  dönük  insanın  düĢüncesi  de  dıĢa 

doğrudur. Gerçeklerle ve maddî Ģeylerle ilgilenirler. Eğer kendisine fikir ve hayaller gerekiyorsa, 

onları ya geleneklerinden ya da günün geçerli inançlarından alırlar (Fordham 2004: 42). 



2. Bûy-ı nesîm ü reng-i gül ü revnak-ı bahâr 

    Âsâr-ı fazl u rahmet-i Perverdgârdur  

(  Baharın  güzelliği,  gülün  rengi,  bahar  rüzgârının  kokulu  esintisi;  bunların  hepsi  rızık 

verici olan Allah’ın rahmet ve bereketinin eseridir.) 

Bu  beyit  ile  birinci  beyti  ibare  yönünden  ele  alırsak  bir  tenakuz  ve  çeliĢki  ortaya 

çıkmaktadır. Ġlk beyitte, Allah‟ın Ģiddetle yasakladığı içkiyi içmek isteği ısrarla dile getirilirken, bu 

beyitte  O‟nun  rahmet  ve  ihsanından  bahsedilmektedir.  Birbirinin  ardı  sıra  gelen  beyitlerde,  en 

azından  böyle  bir  çeliĢkinin  olması  ilginç  gözükmektedir.  Aslında,  bu  beyitlerde  bir  çeliĢki  söz 

konusu  değildir;  sadece  Ģair  birinci  beyitte  simgelerle  anlattığını,  ikinci  beyitte  biraz  daha  açarak 

söylemiĢtir.  Bir  yönüyle  de  birinci  beytin  zahir  anlamını  telafi  etme  amacı  güder  gibidir.  Varlık 

âlemindeki  her  Ģeyin  bir  yaratılma  gayesi  vardır  ve  bütün  bunlar,  Allah‟ın  takdiri  dairesinde 

gerçekleĢmektedir.  Aslında  Ģair,  gülün  kokusunu  koklamayı,  baharın  canlılığını  ve  güzelliğini 

yaĢamayı, Allah‟ın bizlere bir ihsanı olarak görmekte; bunda yapılan bir ihmali ise bir nevi takdire 

karĢı  çıkmak  olarak  algılamaktadır.  Bunu  tam  tersine  çevirirsek  Bâkî,  gülü  koklayarak,  rüzgarı 



Epikürizm ve Bâkî’nin Bir Gazeli Üzerine 

 

 

 

 

 

        2707

 

Turkish Studies 



International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 

Volume 7/3, Summer, 2012 

dinleyerek, baharı yaĢayarak asıl varlığa gidiĢi vurgulamaktadır. Ġnsanın nefsine kötü ve zor gelen 

Ģeylerde de bir hikmet olmasına rağmen, Ģair insanın mizacına uygun nesnelerle bunu tam olarak 

idraklere sunmaktadır. Burada esas itibarıyla varlığın özünü yakalama çabası vardır. Aynı Ģekilde 

Hz. Peygamber‟in “Allah‟ım bana eĢyanın mahiyetini bildir” anlamındaki hadisi de insanoğlunun 

bu  bilinmezlikler  içindeki  arayıĢlarına  örnektir.  Varlık  nedir,  yokluk  nedir?  YaratılıĢın  gayesi 

nedir? Bütün bu düĢüncelerden uzak, pasif bir inanıĢ içinde olmaktansa sorgulayan, sorguladıkça 

idrak eden, katılımcı, aktif bir inanç, asıl amaç olarak dikkatlere sunulmaktadır. 



3. Gâfil geçürme fursatı kim bâğ-ı âlemün 

   Gül devri gibi devleti nâ-pâydârdur 

(Elindeki fırsatları gaflet içinde boşa geçirme; çünkü dünya bahçesinin devranı gül devri 

gibi kısadır.) 

Burada  âlemden,  bağdan,  devletten  bahsedilmekle  birlikte,    tamamen  insan  ömrüne  ve 

onun kısalığına vurgu yapılmaktadır. Ġnsanoğlu için zaman kavramı göreceli olmakla birlikte, ömür 

denince hep kısa veya az sıfatları ön plana çıkmaktadır. Biz hiçbir surette ikmâl edilmiĢ ömürlerden 

bahsedemeyiz. Mutlaka eksik kalmıĢlıklar ve yaĢanmamıĢlıklar söz konusudur. Zira insanoğlu her 

ne kadar fırsatları değerlendirmiĢ olsa bile, geriye dönüp baktığında yine pek çok fırsatı kaçırdığı 

duygusunu yaĢayacaktır. Fırsat kelimesinin yüklendiği anlam dünyası, bizler için çok büyük önem 

arz  etmektedir.  Ruhun  bedenle  birlikte  dağılıp  yok  olacağına  inanan  bir  düĢüncenin  hayatın 

sunduğu  fırsatlardan  yararlanması  ile  ebedî  ve  muhakeme  edileceği  bir  hayatın  varlığına  inancı 

olan bir düĢüncenin fırsattan gâfil olmaması arasında bâriz bir fark olduğu âĢikârdır. Birinde zelil 

ve  sefih  arzuların  ön  plana  çıkması  söz  konusu  iken,  diğerinde  bir  farkında  olma,  bir  idrak  etme 

çağrısı söz konusudur. 



4. Eyyâm-ı zühd ü mevsim-i zerk u riyâ degül 

   Hengâm-ı ayş u işret ü geşt ü güzârdur 

(  Bu,  zahitlik  yapılacak,  ikiyüzlülük  yapılacak  mevsim  değildir;  bu  mevsim  yiyip  içme, 

gezip tozma mevsimidir.) 

Bu beyitte, bir tarafı gizlenmiĢ olsa da bir zahitlik-rintlik kıyaslaması vardır. Beyitte züht 

ve  özellikleri  verilirken,  rintliğin  sadece  özellikleri  söylenmiĢtir.  Züht,  esas  itibarıyla  olumlu  bir 

kelimedir;  hatta  erken  dönemlerde  seyr-i  sülûkun  ilk  merhalelerinden  sayılmıĢtır.  Bu  kelime, 

zamanla  tamamen  olumsuz  anlamlar  yüklenerek  riyanın,  yani  ikiyüzlülüğün  göstergesi  olmuĢtur. 

Beyitte,  zühdün  bu  yönü  vurgulanarak,  farklı  anlama  ve  algılamaların  önüne  adeta  bir  set 

çekilmeye  çalıĢılmıĢtır.  ġair,  aslında  Ģunu  demek  istiyor:  Benim  züht  ile  kastettiğim,  hakikaten 

riyasız, hilesiz ibadet ve taat edenler değil, bu kisve altında ikiyüzlülük yapanlardır. Buradaki  riyâ 

kavramına Ģairler, çok daha derin anlamlar yüklemiĢler ve bildiğimiz anlamından öte, amacın Allah 

olmadığı bütün ibadetleri, bu kategoriye almıĢlardır. Gerçek kemal sahibi olanların havf u recâdan, 

yani  cennet  nimetlerini  arzulama  ve  cehennem  azabından  korkmaktan  sıyrılmıĢ  olmaları 

gerekmektedir. Bu durum o kadar kötülenmiĢtir ki, gerçek anlamdaki içki içmek ve sarhoĢluktan 

bile  kötü  addedilmiĢtir.  Ancak  Ģairin  bu  beytindeki  yiyip  içmek,  gezip  tozmak  anlamındaki 

ifadelerini de hemen gerçek anlamları yönünde almamalıyız.  



5. Zâyi’ geçürme ömri bu dem künc-i gamda kim 

   Menzil kenâr-ı bâğ u leb-i cûybârdur 

( Ömrünü bu gam bucaklarında boşuna geçirme; şimdi ırmak ve bağ, bahçe kenarlarında 

gezme vaktidir.) 


2708                                                                              

Ali YILDIRIM

 

 



Turkish Studies

 

International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 



Volume 7/3, Summer, 2012 

KöĢe  veya  bucak,  kapalı  ve  sıkıntı  verici  mekânlardır;  gamla,  kederle  birlikte  anılması 

boĢuna  değildir.  Yalnızlık  duygusu  ve  sıkıntılı  ruh  hâli  içindeki  insanın  kaçacağı  mekân,  doğal 

olarak köĢe, bucak gibi izbe, loĢ, kasvetli yerlerdir. Bu, bir nevi oraya kaçan insanın iç dünyasının 

yansıması  gibidir.  Bu  hâletteki  insanların,  sıkıntılarının  çözüm  yeri  olmamasına  rağmen  buraları 

tercih etmeleri, dıĢ dünyadan daha çok kaçma isteği duymalarındandır; onlar dıĢ dünyadan, diğer 

insanlardan kaçarlar. Nihayetinde pasifize olmuĢ, edilgen bir hayat anlayıĢının karĢısına Ģair; aktif, 

dinamik,  katılımcı bir hayat anlayıĢı ile çıkmaktadır. Burada bir Ģeye vurgu  yapılmaktadır. Belki 

sıkıntıyı yaĢamak, sıkıntıyla yaĢamak da önemli değildir; ancak hızla geçip giden bir ömür vardır. 

Nihayetinde ömür, her anı, her dakikası itibarıyla akıp gitmektedir. Bunu durdurmanın veya tersine 

çevirmenin imkânı yoktur. Fakat bu çaresizlik ve zorunluluğa karĢı bir tavır sergilenmelidir. O da 

nasıl  olsa  geçen  ömrü  dolu  dolu  yaĢamaktır.  Bu  dolu  dolu  yaĢamak,  Ģüphesiz  her  Ģeyin  farkında 

olarak, varlığın yaratılma gayesini idrak etmekle mümkündür. 

6. Dil zevrakını lücce-i gamdan hevâ-yı aşk 

   Elbette bir kenâra atar rûzgârdur 

( Aşkın havası/rüzgârı/arzusu, gönül kayığını keder denizinden elbette kenara atar; zira o 

rüzgârdır.) 

Tasavvuf  anlayıĢında  deniz,  Bir‟in  yani  vahdetin  simgesi  olmakla  birlikte,  sahil  aslî 

varlıktan  kopuĢun  göstergesi  olmuĢtur.  Varlık  veya  özellikle  insanlık,  yaratılmayı  bir  kenara 

atılmışlık psikolojisi yönünden algılayagelmiĢtir. Geleneksel anlayıĢta ise deniz, tehlike ve kaosun, 

sahil  ise  kurtulmanın,  kendini  emniyette  hissetmenin  göstergesi  olmuĢtur.  Biz  bu  beyitte,  gam 

denizinden kurtuluĢun ifadesini görür gibiysek de fırtına tarafından sahile atılmış kayık imajı, bir 

kırılganlığı ve bitmiĢliği de çağrıĢtırmaktadır. Atar fiilinin geniĢ zaman kipi içindeki kullanımı ve 



rüzgâra  bağlanmıĢ  olması,  olaylar  karĢısında  insanın  irade  ve  gücünün  sınırlılığını,  çaresizliğini 

ortaya koymaktadır. Yukarıdaki beyitlerin tematik yönüyle bağlantılı olarak düĢünürsek, burada da 

insanlara  bir  uyarı,  farkında  olmaya  çağrı  vardır.  Yani  ömür  kayığı,  ecel  kayalıklarına  bir  gün 

mutlaka çarpacaktır; dolayısıyla bunun idraki ile yaĢanmalıdır. 



7. Bâkî nihâl-i ma’rifetün mîve-i teri 

   Ârif katında bir gazel-i âb-dârdur (G.152) 

(  Bâkî,  marifet  fidanının  taze/sulu  meyvesi,  ârif  olanların  katında  parlak/akıcı  bir 

gazeldir.) 

Bâkî, kendi Ģiiri veya genel olarak Ģiirlerin anlaĢılıp yorumlanması ile ilgili olarak yine 

Ģiir diliyle ipuçları vermektedir. Bu beyitteki ipucu,  marifet ve ârif kelimeleridir. ġair,  bilmek ve 

bilen  anlamına  gelen  ilim  ve  âlim  kelimeleri  yerine,  sezgi  ve  sezen,  idrak  eden  anlamına  gelen 

marifet  ve  ârif  kelimelerini  kullanmaktadır.  ġiir  dilinin  ibare,  yani  ilk  anlaĢılması  gereken  yönü 

belki ilim ve âlimin alanına girmekle birlikte;  simgesel yönü keĢif, sezgi, idrak gerektiren yönüyle 



irfânın  alanına  girmektedir.  Yani  Ģair,  okuru  beyitlerin  iç  dünyasına  bir  nevi  yönlendirmektedir. 

Marifetin  iyi,  güzel  şeyler  ortaya  koymak  anlamına  da  göndermenin  yapıldığı  bu  beyitte,  aynı 

zamanda iç dünyamızın dıĢa vurumu olan baharla ilgili kelimeler ustaca kullanılmıĢtır. 

Sonuç 

Bâkî‟nin  Ģiirleri,  ibare  yönüne  bakılarak  hemen  bütün  kaynaklarda  zevk,  eğlence  ve 

gününü  gün  etme  anlayıĢı  içinde  yorumlanmıĢtır.  Hatta  bunu,  sefih  bir  hazcılığa  kadar  götüren 

değerlendirmelere  de  rastlamaktayız.  Oysaki  Ģiir  dili,  öncelikli  olarak  bir  iletiĢim  dili  değildir. 

Söyleyeceklerini  direkt  olarak  ifade  etmez,  Ģayet  eden  varsa  o,  Ģiir  değil  ancak  nazım  olarak 

adlandırılabilir. ġüphesiz, bir özün oluĢması için kabuğun zarureti nasıl söz konusuysa, aynı Ģeyi 




Epikürizm ve Bâkî’nin Bir Gazeli Üzerine 

 

 

 

 

 

        2709

 

Turkish Studies 



International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 

Volume 7/3, Summer, 2012 

Ģiir  dili için  de  söylemek  mümkündür.  Yani Ģiirlerin  sadece  özünü  görmeye  çalıĢalım,  demek  de 

yine  Ģiiri  ortadan  kaldıracaktır.  Bununla  birlikte  Ģiir,  sadece  Ģiiri  oluĢturan  kelimelerden 

oluĢmamaktadır; bilakis orada mevcut olmayan kelimeler ve çağrıĢımlar esas anlaĢılması gereken 

Ģeylerdir.  Bâkî‟nin  Ģiiri  tarifte  kullandığı  en  mükemmel  ibare,  lafz-ı  muğlaktır.  Yani  belirsizlik, 

Ģiirdeki en önemli unsur olarak görülmektedir. Bu itibarla Ģiirdeki tek yönlü anlamlandırmalardan 

kaçınarak, onun farklı çağrıĢım değerlerini, simgesel taraflarını da ortaya koymalıyız. 

 

KAYNAKÇA 

Bâkî (1998), Dîvân (Hazırlayan: Sabahattin Küçük), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 

BOLAY, S. Hayri (1990), Felsefi Doktrinler Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.  

BTK. C 4 (1986), Büyük Türk Klasikleri, C 4, Ġstanbul: Ötüken NeĢriyat. 

ÇAVUġOĞLU,  Mehmet    (1991),    “Baki”,  İslam  Ansiklopedisi,  C.4,  Türkiye  Diyanet  Vakfı 

Yayınları, Ġstanbul. 537-540 

FORDHAM,  E.  (2004),  Jung  Psikolojinin  Ana  Hatları  (Çev.  Aslan  Yalçıner),  Ġstanbul:  Say 

Yayınları. 

ĠPEKTEN, Haluk (1998), Bâkî, Hayatı, Sanatı ve Şiirlerinden Seçmeler, Ankara: Akçağ Yayınları. 

KÜÇÜK, Sabahattin (2005), Bâkî Dîvânından Seçmeler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 

MENGĠ, Mine (1994), Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları.  

ġENTÜRK,  A.  A  -  KARTAL,  A.  (2007),  Eski  Türk  Edebiyatına  Giriş,  Ġstanbul:  Enderun 

Yayınları. 

ULAġ, Sarp Erk vd. (2002), Felsefe sözlüğü, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.  

www.Forumex.net (17.11.2007). 

www.nedir.net (11.11.2007). 



 

: system -> files -> dergiler -> 79199 -> makaleler
dergiler -> MuncuqlutəPƏ nekropolu bəhlul İbrahimov
makaleler -> International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
dergiler -> Turan-sam(turan-csr) yil: 013 CİLT: sayi: 18 İlkbahar, 2013 year: 2013 volume: issue: 18 spring, 2013 turan stratejik araştirmalar merkezi dergiSİ
dergiler -> Turan-sam(turan-csr) yil: 013 CİLT: sayi: 18 İlkbahar, 2013 year: 2013 volume: issue: 18 spring, 2013 turan stratejik araştirmalar merkezi dergiSİ
dergiler -> 4 gagauzlarin miLLİ Lİderi MİHAİL Çakir dr. Güllü karanfil komrat Devlet Universiteti
dergiler -> Xülasə Tədqiqatın məqsədini çox mürəkkəb təsərrüfat, sosial, təşkilati, elmi-texnoloji
makaleler -> Söz varliğI
dergiler -> Xülasə Tədqiqatın məqsədi mövcud vergitutma mexanizminin amortizasiya ayır


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə