Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 T



Yüklə 104,22 Kb.

tarix01.02.2018
ölçüsü104,22 Kb.


BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ 

№3    

 

T

əbiət elmləri seriyası 

 

 

2015 

 

 

 

UOT 911.3 (479.24) 

 

ŞƏKİ-ZAQATALA İQTİSADİ-COĞRAFİ RAYONUNUN MİNERAL 

VƏ TERMAL SULARININ TƏSƏRRÜFAT ƏHƏMİYYƏTİ 

 

A.M.NAMAZOVA 

Az

ərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Coğrafiya İnstitutu 

aytan_bashirova@yahoo.com 

 

M



əqalədə  Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi  rayonunun mineral və  termal  sularının 

yerl

əşdiyi ərazi, suların kimyəvi tərkibi, temperaturu, debiti, hansı xəstəliklərin  müalicəsində 

istifad

ə  imkanları  və  s. məsələlər sosial-coğrafi  istiqamətdə  təhlil edilir, sulardan səmərəli 

istifad

əyə dair təklif və tövsiyyələr verilir

 

Açar sözl

ər: mineral və termal sular, bulaq, müalicə müəssisələri, təsərкüfat 

 

Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi rayonunun tərkibinə Qax, Oğuz, Qəbələ, Bala-



k

ən,  Şəki və  Zaqatala  inzibati  rayonları  daxildir.  Regionun  sahəsi 8,96 min km², 

əhalisi 531.9 min nəfər olub, Azərbaycan Respublikasının ərazisinin 10.3%-ni, əha-

lisinin is

ə  6.5%-ni təşkil  edir.  Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi  rayonu  Azərbaycanın 

uc

qar  şimal-qərb hissəsində,  Bakı  şəhərindən 331-471 km məsafədə  yerləşir. 



Ərazisindən Yevlax-Balakən dəmir və avtomobil magistral yollarının keçməsi, 185 

km m


əsafədə Rusiya Federasiyası və 150 km məsafədə Gürcüstan Respublikası ilə 

h

əmsərhəd  olması  regionu  strateji  cəhətdən Azərbaycanın  digər regionlarından 



f

ərqləndirir və  onu ölkə  üçün daha  əhəmiyyətli  bir  rayona  çevirir.  İqtisadi-coğrafi 

rayon 

əlverişli  təbii  iqlim  şəraiti,  enliyarpaqlı  meşələri, təbiəti və  tarixi abidələri, 



ərazinin yüksək seysmikliyi,  dağəmələgəlmə  prosesləri və  s. xüsusiyyətlərə  görə 

f

ərqlənir. Tədqiqat  ərazisi (əsasən  Qax rayonu) Azərbaycanın  ən zəngin termal və 



mineral  su  ehtiyatlarına  malik  olsa  da,  ərazinin kəskin  xarakterli  dağlıq  relyefi, 

Qafqazın ən selli çaylarının buradan keçməsi, o qədər də dağıdıcı olmayan, lakin tez-

tez t

əkrarlanan zəlzələlər,  sürüşmələr, uçqunlar, termal və  mineral  suların  dağlıq 



ərazidə  yerləşməsi,  ərazilərin zəif  inkişaf  etmiş  sosial  infrastruktur  sahələri  və  s. 

s

əbəblərdən regionda yerləşən termal suların çox az bir hissəsindən səmərəli istifadə 



edilir [1,2]. Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi rayonuna aid olan hər bir inzibati rayon öz 

unikallığı və təbii ehtiyat potensialı ilə diqqəti cəlb edir. Bu baxımdan Azərbaycanın 

şimal-qərb hissəsində yerləşən Qax rayonu digər təbii üstünlükləri ilə yanaşı, özünün 

termal v


ə mineral bulaqlarının çoxluğu ilə seçilir. Burada kifayət qədər tanınan hid-

rosulfidli,  hidrokarbonatlı  İlisu  termal  su  qrupları,  habelə  Əlibəyli kəndi  yaxınlı-

152 



ğındakı  Qurmux çayının sol və sağ sahillərindəki və Qaynama adlanan sahədəki mi-

ne

ral bulaqların kurort-turizm əhəmiyyəti böyük olsa da, ondan hələlik tam istifadə 



edilmir.  İlisu  mineral  bulaqlar  qrupu  isə  10  çıxışlı  olub,  natrium  hidrokarbonat 

(NaHCO


3

) t


ərkibli hidrosulfid sular qrupuna aiddir. Hamamçay çayının sahillərində 

yerl


əşən    bu  bulaqların  əsas  çıxışları  İlisu  qəsəbəsindən 4,5 km və  Qax inzibati 

rayonunun m

ərkəzindən 16,5 km məsafədə  yerləşmişdir.  Hamamçay  bulaqlarının 

yerl


əşdiyi  ərazinin mütləq hüdürlüyü dəniz səviyyəsindən 1640 m yüksəklikdədir. 

İlisu yaşayış məntəqəsindən göstərilən bulaqlara gedən yol vadi getdikcə daralaraq, 

hündür sıldırım qayalı “Qızbulaq” sularının çıxışında onun eni 4-5 m-dək olan dərə 

əmələ  gətirir.  Mineral  bulaqların  yaxınlığında  daşdan  olan  dik  divarların  səthində 

q

ədim travertinlərlə  tutulmuş  çoxsaylı  çatlara  rast  gəlinir. Bütün bunlar mineral 



suların əhəmiyyətli konsentrasiyasına və onların keçmiş zamanlardan karbon qazı ilə 

z

əngin olduğunu göstərir. 



Hamamçay  çayının  sahilindən 12-15 m məsafədə  əsas  bulağın  suları  şaquli 

çatdan t


əbii surətdə çıxır və tağlı tavana malik 3x3m və dərinliyi 1,6 m olan hovuza 

tökülür.  Bu  hovuz  “Oğlanbulaq”  adlanır.  Mineral  suyun  şaquli  çatdan  çıxan  digər 

əhəmiyyətli  çıxışı  isə  20  m  yuxarıda  yerləşir  və  buradan  axan  su  “Qızbulağa” 

tökülür. Hamamçayın sol sahili boyunca, bir qədər yüksəkdə temperaturu 35

0

C olan 


da

ha 6 istisu çıxışı vardır. Sağ sahildə isə termal su iki yerdə - “Qızbulaq” bulağının 

qarşı  tərəfində  və  ondan 20 m yüksəklikdə  yer səthinə  çıxır.  Əsas  çıxışın  40

0



temperaturlu isti suyu tavandan “Oğlanbulaq” hövuzuna axır, sonra isə Hamamçay 

çayının ümumi axınına qarışır. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu bulağın su debiti 

əgər 1928-ci ildə “Oğlanbulaq” üçün 88500 litr/sutka, suyunun temperaturu 39,3

0



olan  “Qızbulaq”  üçün  isə  700  min  litr/sutka  olmuşdursa,  1938-ci ilin ölçmələrinə 

gör


ə, birinci bulağın su debiti artaraq 161200 litr/sutka, ikinci bulağınkı isə 153300 

litr/sutka t

əşkil etmişdir. Bu rəqəmlərdən göründüyü kimi, bulaqların su debiti 10 il 

ərzində təxminən iki dəfə artmışdır [3,4]. Qeyd olunan bulaqlardan səmərəli istifadə 

edil

ərsə  və  hidrotexniki  işlər  düzgün  aparılarsa  termal  suların  debitini  daha  da 



artırmaq  olar.  Müasir  ölçmələrin nəticələri müqayisə  edilərkən  termal  suların 

temperatur göst

əricilərinin bütün dövrlərdə  sabit olub, 38-40

0

C t



əşkil  etməsi 

əyyənləşdirilmişdir.



 

İlisudakı  termal və  mineral  sular  hidrogeoloji  baxımdan  keçən  əsrin 30-cu 

ill

ərində  tədqiq olunsa da, son 70 il ərzində onların kimyəvi tərkibinin dəyişmədiyi 



müşahidə  olunur.  İlisu  bulaqlarının  suyu  zəif  minerallaşmışdır  və  buradan  çıxan 

suyun hündürlükd

ən tökülməsi və hovuzun dərinliyi hesabına hidrogen sulfidin iyi 

k

əskin  deyil.  Su  şəffaf və  təmizdir, onda lil və  karbonat hissəcikləri çöküntüsü 



yoxdur.

Əhali  sağlamlığının  bərpa məqsədləri üçün istifadə  olunan  İlisu  termal  və 

mineral  bulaqları  yerli  əhaliyə  çoxdan məlum olsa da, onlardan nisbətən  geniş 

m

əqsədlər üçün istifadəyə Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra 



başlanılmışdır.  Bu  bulaqların  suyu  Böyük  Qafqaz  aşırımının  cənub  yamaclarında 

yayılan mineral su tipləri üçün xarakterik olan hidrokarbonat-natriumlu termal sulara 

aid edilir. Sular kükürdlü, z

əif  karbonatlı-qələvi, isti duzlu-qələvi sular kimi 

t

əsnifatlaşdırılır. Burada artıq neçə illərdir ki, əhaliyə xidmət edən mehmanxana da 



153 


f

əaliyyət göstərir. Lakin İlisudakı termal və mineral suların müalicəvi xassələri hələ 

tam d

əqiq tədqiq  olunmayıb.  Ərazinin  mülayim-quru iqlimi və  İlisu  qəsəbəsindən 



termal bulaqlara q

ədər  avtomobil  yolunun  olması,  keçidlərin  əsasən  yay  aylarında 

f

əaliyyət göstərməsi, gələcəkdə göstərilən ərazidə beynəlxalq əhəmiyyətli dağ-turizm 



sağlamlıq-müalicə  komplekslərinin  yaradılmasına  imkan  verir.  Rayonda  belə  bir 

kompleksin  yaradılması  əhalinin  sağlamlığının  bərpası  və  işsizlik  probleminin 

h

əllində müsbət rol oynaya bilər. Göstərilən kompleksin tikilib istifadəyə verilməsi, 



n

əinki yerli əhalinin,  eləcə  də  xarici ölkələrdən hər  il  buraya  çoxsaylı  turistlərin 

g

əlməsinə imkan yaradar.  



Qax rayonu 

ərazisində  Qurmux və  Qaynama termal və  mineral  bulaqları  da  

mövcuddur. Qurmux mineral bulağı Qurmuxçayın yaxınlığında, İlisu qəsəbəsindən 1 

km yüks


əkdə  olan  terrasın  ətəyindəki  daşlı  sahədə  yerləşir.  Bu  bulaqlar    dəniz 

s

əviyyəsindən 1185 m yüksəklikdə yerləşirlər və onlardan məhdud sayda yerli əhali 



çox primitiv qaydada istifad

ə  edirlər.  Aparılmış  ölçmə  işlərinin nəticələrinə  görə 

bulağın  temperaturu 30,5

0

C olub, ilin f



əsillərindən  asılı  olaraq  hərarəti qismən 

d

əyişir [5].  



Qaynama  mineral  bulağı  Alazan  dərəsinin allüvial çöküntüləri  arasındakı 

düz


ənlik sahəsinin  kükürdlü  soyuq  bulaqları  qrupuna  daxil  olmaqla,  iki  sahədə 

yerl


əşmişdir.  “Qaynama”  adı  ilə  məşhur  olan  birinci  qrup  bulaqlar  Qax  inzibati 

rayonu 


ərazisində Qaraçayın sağ sahilində Əlibəyli kəndinin 10 km-liyində yerləşir. 

Temperaturu 18,7

0

C  olan  bu  bulağın  suyu  soyuq  olub,  debiti  80  min  litr/sutkaya 



b

ərabərdir. Tərkibində hidrogen sulfidin miqdarı 1,70 mq/litr təşkil edir və iyinə görə 

onu bulaqların yaxınlığında asanlıqla aşkar etmək olur. Yerli əhali göstərilən bulağın 

suyundan müalic

ə vannası kimi istifadə edirlər. Qaynama bulağının sularının  tərkibi 

z

əif hidrogen sulfidlərindən,  natrium, maqnezium və  kalsium hidrokarbonat və 



sulfatlarından ibarətdir. 

Qax rayonu 

ərazisindəki digər termal və mineral sulara üç çıxışı olan - Əliabad, 

Bazar v


ə Qımır kəndləri yaxınlığında olan eyniadlı mineral bulaqlar daxildir. Birinci 

çıxışda  dövri  olaraq  qaz  qabarcıqları  müşahidə  olunur, digər  çıxışlarda  isə  qaz 

qabarcıqlarının ayrılması zəifdir. Son üç bulaq kimyəvi və s. cəhətdən müasir dövrdə 

əsaslı tədqiq olunmayıb. 

Qax rayonunun M

əşləş-Çıxar  kəndindən 3 km məsafədə,  Talaçayın  sağ  sa-

hilind

ə isə soyuq duzlu bulaqlar yerləşir. Dadına görə suyu duzludur, kiçik nohurun 



dibind

ə boz rəngli dəmir hidroksid və ağ rəngli duz ərpi müşahidə olunur [4]. 

Zaqatala inzibati rayonunun 

ərazisi də  termal və  mineral sularla zəngindir, 

burada Cimcim

ə  adlı  iki  mineral bulaq məlumdur. Kükürdlü soyuq Cimcimə 

bulaqları eyniadlı  yaşayış məntəqəsindən 3,5 km şimal-şərqdə  yerləşir.  Bu bulağın 

Hamamçay v

ə  Qırxlarəksu  çayından  yuxarıda  daha  üç  çıxışı  vardır.  Çıxışda  şəffaf 

r

əngə  malik olan su oksidləşmə  prosesləri nəticəsində  göyümtül-süd rəngi  alır  və 



sarımtıl-ağ  çöküntü  verir.  Suyun  temperaturu  22

0

C olub, onun debiti 1,0 milyon 



litr/gün t

əşkil  edir.  Yerli  əhali  bulağın  suyunu  isidərək ondan vanna kimi qəbul 

edirl

ər. Cimcimə  bulaqlarının  suları  hidrokarbonat  ionlarının  azalması  hesabına 



böyük miqdarda natrium v

ə xlora malik olması ilə İlisu sularından müəyyən qədər 

154 



f

ərqlənir. Onun minerallığı 1680 mqr/litr  olub, əsasən natrium bikarbonat, natrium 

xlorid v

ə natrium sulfatdan ibarət olan duz tərkibləri bulağın suyunda parçalanır  [6]. 

Q

əbələ rayonu ərazisi də termal və mineral sularla zəngindir. Burada hidrogen 



sulfidli iki qrup bulaqlar – isti Bum v

ə soyuq Qəmərvan bulaqları məlumdur. Bum 

mineral  bulağı  hidrogen  sulfidli  olub,  bir  neçə  çıxışı  ilə  Bumçayın  subasarında, 

Quruçay v

ə Yatıxçayın qollarının qovuşmasından aşağıda, sol sahilə yaxın və Qəbələ 

rayonunun Q

əmərvan kəndindən  5  km  şimalda  yerləşir.  Bum  bulaqlarının  mütləq 

hündürlüyü d

əniz səviyyəsindən 1388 m-dir və onlar insanlara hələ qədimdən məlum 

olmaqla, 

ədəbiyyatlarda ilk dəfə  onun barəsində  1866-cı  ildə  Q.V.Abix, sonra isə 

1867-ci ild

ə D.İqnatoviç bəhs etmişdir. Bumçayın geniş vadisindəki isti Bum termal 

bulaqlarının  suyunun  temperaturu  39,2

0

C, debiti 120 min litr/gün



ə  bərabər olub, 

yüngül hidrosulfid iyi verir. Yüngül hidrosulfid iyin

ə və dəmir ünsürlü zəif qələvi 

dadına  malik  olması  mineral  suyun  xarakterini  müəyyən edir. Belə  ki, hovuzun 

dibind

ə cüzi kükürd çöküntüsü, sonra göyümtül-boz rəngli lil və onlardan çıxan qaz 



qabarcıqları  nəzərə  çarpır.  Ayrılan  qaz  qabarcıqlarının  tərkibi 98,7% azotdan və 

1,3%  karbon  qazından  ibarətdir. Göstərilən kimyəvi xüsusiyyətlərinə  görə  bu su 

Avropada Priney yarımadasında yerləşən Kuldur termal suyunun analoqudur. 2007-

ci ild


ən Qəmərvan kəndində  “Qəmərvan”  isti  su  sağlamlıq  kompleksi  fəaliyyət 

göst


ərir. 

Q

əbələ rayonundakı müxtəlif bulaqlarda suyun temperaturu 23-39,4



0

C arasında 

d

əyişir.  Lakin  əsas  bulaqların  temperaturu  son  60  il  ərzində  sabit  qalmışdır.  İki 



bulağın suyunun debiti də sabit olub, 80000 litr/sutka təşkil edir. Buradakı bulaqlar 

z

əif minerallaşmış,  hidrokarbonat  və  ya qələvi karbonat tipinə  aid edilir. Suyun 



minerallaşması zəif olub 1,1-1,2 qr/litr təşkil edir ki, bunu  da onun səth suları ilə 

qarışması ilə izah etmək olar. Bu sular kimyəvi tərkibinə görə hidrosulfidli-azotlu və 

hidrokarbonatlı-natriumlu tiplər kimi təsnifatlaşdırılır. Lakin  ayrı-ayrı illərdə burada 

baş vermiş sel suları onları tam yararsız hala salmışdır. Mineral bulaqların sellər nə-

tic

əsində tez-tez dağıdılmasına baxmayaraq, müalicəyə ehtiyacı olan insanlar onları 



öz hesabına yenidən bərpa edirlər. Sel axınları adətən çayın yatağında körpülərə və 

dig


ər qoruyucu qurğulara böyük dağıdıcı təsir edir və iqtisadi zərər vurur.  

Q

əbələ  rayonundakı  Qəmərvan  mineral  bulağı  eyniadlı  kənddən  1  km  şimal-



şərqdə, Bum  çayın  sol  sahilində, dəniz səviyyəsindən 1388 metr yüksəklikdə, çox 

m

ənzərəli ərazidə yerləşir. Suyun minerallaşması zəif olub 0,906 qr/litr, debiti 120 



min litr/sutka olub, temperaturu 38,5

0

C-dir.  Z



əif hidrosulfid iyi hiss olunur. Suyun 

t

ərkibinə  görə  bulaqlar müəyyən  miqdar  kalsiumun  iştirakı  ilə  hidrokarbonatlı-



natriumlu kimi t

əsnifatlaşdırılır. Qəmarvan termal bulağının suyundan əhali müalicə 

m

əqsədi ilə,  əsasən revmatizm və  dəri üstü xəstəliklərin müalicəsi üçün istifadə 



edilirl

ər. Təbiətinə və iqliminə görə Qəmərvan kəndi dağ-iqlim kurortu kimi istifadə 

edilir [7]. Göst

ərilən termal suyun çıxdığı ərazinin sellərə fasilələrlə məruz qalmasını 

n

əzərə  alaraq, sellərə  qarşı  belə  ərazilərdə  müdafiə  tədbirləri görülməlidir.  Əks 



halda, çox qiym

ətli olan  belə  termal  bulaqların  “gözü”  bata  bilər və  onu yenidən 

b

ərpa etmək, demək olar ki, mümkünsüzdür. Bu bulaqlardan səmərəli istifadəsi üçün 



155 


sell

ərin  qarşınının  alınmasını  təmin edən  daha  dayanıqlı  qurğuların-istinad divar-

larının inşası zəruridir. 

Q

əbələ  rayonunun Yengicə  kəndinin  şimal  şərqində, çaydərəsində  Yengicə 



mineral bulağı yerləşir. Hidrokarbonatlı natrium, maqnezium və əhəng tərkibli sudur. 

Ümumi minerallığı 0,48 qr/litr olub, kükürdlü sudur. Qəmərvan suyu kimi Yengicə 

suyu da yerli v

ə  ətraf  rayonların  əhalisinin diqqətini özünə  cəlb  etmişdir.  Bu  su-

yu“

çay daşı” ilə süni şəkildə  qızdırıb, vanna kimi bir çox xəstəliklərin müalicəsin-



d

ə geniş istifadə edirlər. Yüksək keyfiyyətli sudur. Daşla qızdırılmış Yengicə mine-

ral suyunun ion t

ərkibi olduqca zənginləşir və insan orqanizmi üçün faydalı olan 10-

a q

ədər kimyəvi elementin birləşməsindən ibarət olan məhlula çevrilir. Bütün bu 



keyfiyy

ətləri nəzərə  alaraq 2007-ci ildən müasir tələblərə  cavab verən “Yengicə” 

istisu müalic

ə-sağlamlıq kompleksi fəaliyyət göstərir. 

Oğuz rayonundakı termal və mineral bulaqları üç qrupa ayırmaq olar: Xalxal, 

Buqusşor və Ağbulaq bulaqlarının hamısı az debitlidir.  

K

ükürdlü isti Xalxal bulağı eyniadlı kənddən 8 km şimalda, meridianal olaraq 



uzanan aşırımın sol  yamacının ətəyində, Xalxalçay çayının sol qolu olan Gərədərə 

çayının  sol  sahilində  yerləşir.  Buradakı  termal  və  mineral sular ərazinin  şimalında 

yerl

əşən  çınqıl daşlı çöküntülərdən çıxır. Əsas bulağın debiti 90 min litr/sutka təşkil 



edir. Dig

ər çıxışların suyunun debiti isə azdır. Termal suyun temperaturu 32

0

C-dir. 


Kimy

əvi tərkibində əsas komponentləri hidrokarbonat ionları və natriumdur, kalsium 

v

ə maqneziumun miqdarı isə onlardan asılıdır. Sərbəst hidrosulfidin (H



2

S) miqdarı 

2,8 mqr/litrdir. Xalxal bulağının suyunun kimyəvi tərkibi onu hidrosulfidli, hidrokar-

bonat-natriumlu sular tipin

ə aid etməyə imkan verir. Suyun minerallaşması ümumən 

z

əifdir.  Xalxal  termal  suları  çayın  yaxınlığında  yerləşən digər  bulaqların  suyu  ilə 



qarışır ki, bunun qarşısını da boru kəmərlərinin çəkilməsi və müvafiq hidrotexniki 

qurğular inşa etməklə almaq olar. Bu termal su Talqi termal suları ilə eyni tərkibli 

olub, hansı ki, burada sağlamlıq bərpa mərkəzi fəaliyyət göstərir. Oğuz rayonunda 

Xalxal termal bulağı istisna olmaqla, qalan bulaqların hər biri yerli əhali tərəfindən 

içm

əli su kimi istifadə edilir.   



Buqusşor  soyuq  bulaqları  Xaçmaz  kəndindən  5  km  şimal-şərqdə, Uzun-Sərt 

dağ  dərəsinin  şərq tərəfində  yerləşir.  Göstərilən  bulağın  suyunun  temperaturu 

13,5

0

C, debiti is



ə  35000 litr/sutka təşkil  edir. Bu suyun əsas xüsusiyyəti onun 

t

ərkibində  hidrosulfidin bir qədər çox –  6,4  mq/litr  olmasıdır.  Beləliklə,  Buqusşor 



bulaqlarının suyu hidrosulfidli, hidrokarbonat-natriumlu tipinə aid edilir. 

Oğuz  rayonundakı  Ağbulaq  mineral  bulağı  Xaçmaz  kəndinin qərb tərəfində 

yerl

əşir.  Bulağın  suyu  soyuq  olub,  debiti  çox  deyil  və  fiziki-kimyəvi xassələrinə 



gör

ə Buqusşor mineral suyuna daha yaxındır. Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi rayonun 

termal v

ə mineral bulaqlarının temperatur göstəriciləri və kimyəvi tərkibi cədvəl1 və 

diaqram1 –d

ə ümumiləşdirilmiş şəkildə verilmişdir. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

156 



C

ədvəl 1 


Sıra 

№-si 


Rayon 

Termal suyun (bulağın) adı 

t, 

0



Qaz tərkibi 

1.

 



 

Qəbələ 


Qəmərvan 

34 - 40 


H

2



2.

 

 



Qəbələ 

Bum 


36-39 

H

2



3.

 



 

Qəbələ 


Yengicə 

32 


H

2



4.

 

 



Qax 

Kümrükbulaq 

(sağ və sol sahil) 

26,5 – 30,5 

H

2



5.

 

 



Qax 

Kümrükbulaq 

26 

CH



6.

 

 



Qax 

Qurmux 


30.5 

H

2



7.

 



 

Qax 


Qaynama 

18.7 


H

2



8.

 

 



Qax 

Oğlanbulaq № 1 

38,4 

H

2



9.

 



 

Qax 


Oğlanbulaq № 2 

40 


10.


 

 

Qax 



Oğlanbulaq № 3 

40 


H

2



11.

 

 



Qax 

Qızbulaq  

38 

CH



12.

 

 



Qax 

Moxbulaq 

30 - 31 

CH



13.

 

 



Oğuz 

Xalxal (Kərdərə) 

32 

H

2



14.


 

 

Oğuz 



Buqu

sşor 


13.5 

H

2



15.


 

 

Zaqatala 



Cimcimə 

22 


CH

4

 



                                                                                                                       

Diaqram 1 

0

10

20



30

40

Şəki-Zaqatala iqtisadi-coğrafi rayonunun termal və 



mineral sularının temperatur göstəricilərinin 

(

0

C)  

diaqramı

 

Şəki rayonunda isə bir mineral bulaq qeydə alınmışdır ki, o da Şəki-Oğuz 



avtomobil yolunun 10-11-ci kilometrl

əri arasında yerləşir.  

Apardığımız  tədqiqatın  nəticəsində  belə  qənaətə  gəlmək  olur  ki,  Şəki-

Zaqatala iqtisadi-

coğrafi rayonunun termal və mineral suları sayına, debitinə, 

çoxsaylı  xəstəliklərin müalicə  imkanlarına  görə  dünyanın  ən məşhur  İjovski, 

Mineqorsk, Medji, Uqum, Matesta, Talqi, Saaki, Parnaus v

ə  s.  sularının 

analoqları olub, onlardan geri qalmasa da, indiyə qədər belə əvəzolunmaz təbii 

157 



alternativ m

ənbələrdən səmərəli istifadə  edilmir. Regionun termal  suları 

Abşeron  iqtisadi  coğrafi  rayonu  istisna  olmaqla,  Sovet  hakimiyyəti illərində 

əsasən xarici ölkələrin alimləri tərəfindən öyrənilsə də, Azərbaycanda son 50 

ild

ə bu sahənin tədqiqinə o qədər də əhəmiyyət verilməmişdir [8-10]. Yuxarıda 



qeyd olunan termal v

ə mineral sulardan indiyə qədər bir neçəsi istisna olmaqla, 

yerd

ə qalanlarından çox primitiv şəkildə- əsasən yerli əhali tərəfindən istifadə 



edilmişdir. Belə termal sulardan həkim nəzarəti altında təyinatına uyğun olaraq 

müalic


ə  vannalarının  qəbul  edilib-edilməməsinə  xüsusi nəzarət edilməlidir. 

Ona gör


ə də termal suların kimyəvi tərkibləri peşəkar mütəxəssislər tərəfindən 

vaxtaşırı  yoxlanılmalıdır.  Tarixən termal və  mineral  suların  öyrənilməsində 

geoloq

ların,  hidrogeoloqların  və  kurortoloqların  xidmətləri böyük olsa da, 



müasir dövrd

ə  bu sahəni tədqiq edən alim və  mütəxəssislər  əsasən 50-100 il 

bundan 

əvvəl olan məlumatlara istinad edirlər. Bu sahədə  yeniliklərə  çox az 



rast g

əlinir.  İnsan  sağlamlığının  bərpası  üçün  çox  əhəmiyyətli olan belə 

m

ənbələrin bəzilərinin sellər, daşqınlar və s. digər təbii fəlakətlər nəticəsində 



“gözl

əri” itir. Həmçinin belə müalicə mənbələrinin yerləşdiyi sahələrdə sosial 

infrastrukturun v

ə nəqliyyat-kommunikasiya sisteminin zəif inkişafı və ya bə-

z

ən də  tamamilə  olmaması  onlardan istifadəni  imkansız  edir.  Tədqiqat ərazi-



sind

ə, xüsusilə  də  Qax rayonunda termal sulardan səmərəli istifadə  edilməsi 

üçün dövl

ət səviyyəsində məqsədyönlü tədbirlər həyata keçirilməli, bu sahədə 

göst

ərilən  çatışmazlıqları  aradan  qaldırmaq  və  onun gələcək  inkişafını  təmin 



etm

ək məqsədi ilə sahibkarlara çox aşağı faizlə, uzunmüddətli kreditlər ayrıl-

malıdır. Verilmiş təkliflər həyata keçirilərsə, xarakterizə edilən Şəki-Zaqatala 

iqtisadi-

coğrafi  rayonu  göstərilən sahədə  nəinki Azərbaycanın,  eləcə  də 

Qaf


qazın inkişaf etmiş rayonuna çevrilə bilər. 

 

ƏDƏBİYYAT 

1.

 

Babazad



ə V.M. , Axundov F.A, Ramazanov V.G. və b. Azərbaycanın  mineral  xammal 

resursları  (əmələgəlmə  şəraiti, yerləşmə  qanunauyğunluğu,  proqnozlaşdırılmasının  elmi 

əsasları)  (Rus dili), Bakı:  Ozan, 2005, 808 s. 

2.

 



Babazad

ə  V.M və  b. Azərbaycanın    mineral  resursları  (İngilis  dilində)  Caspian,  №  2, 

p.78-91. 

3.

 



Кашкай М.А. Минеральные источники Азербайджана. Баку, 1952, 503 с. 

4.

 



Тагиев  И.И.,  Ибрагимова  И.Ш.,  Бабаев  А.М.  Ресурсы  минеральных  вод 

Азербайджана. Баку: Чашыоглы, 2001, 168 с. 

5.

 

Аскеров А.Г.  Минеральные источники Азербайджанской ССР /  А.Г.Аскеров – Ба-



ку: 1954, 334 с. 

6.

 



Гусейнов М.М. Курортные ресурсы  Азербайджана.  Баку: Азербайджанское Госу-

дарственное Издательство ,1969, 99 с. 

7.

 

http://www.qebele-ih.gov.az/page/13.html 



8.

 

B



əşirova A. M. (Namazova A.M.) Azərbaycan Respublikası ərazisində Böyük Qafqazın 

geotermal  su  ehtiyatlarından  alternativ  enerji  mənbəyi kimi istifadə  perspektivləri. 1st 

International Scientific Conference of young scientists and spesialists/The role of 

multidisciplinary approach in solution of actual problems of fundamental and applied 

sciences (earth, technical and chemical). Book of Abstracts, 15-16 october, 2014. Baku 

Azerbaijan. s. 41-43. 

158 



9.

 

Namazova A.M. Dünyada termal sulardan istifad



ə  və  onun Azərbaycanda öyrənilmə                    

istiqam


ətləri, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Univeristetinin xəbərləri, ADPU, Bakı 2015, 

№ 1.  


10.

 

Намазова А.М. Термальные воды Большого Кавказа и  их рациональное использо-



вание. Вестник современной науки, № 4, 2015, s. 178-181. 

 

ХОЗЯЙСТВЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ МИНЕРАЛЬНЫХ 



И ТЕРМАЛЬНЫХ ВОД  ШЕКИ И ЗАГАТАЛЬСКОГО   

ЭКОНОМИКО – ГЕОГРАФИЧЕСКОГО РАЙОНА 

 

А.М.НАМАЗОВА  

 

РЕЗЮМЕ 

 

В статье рассматриваются термальные и минеральные воды  Шекинского и Зага-

тальского   экономико – географического района,  для каждого источника  дается дебит, 

температура,  химический  состав  и  др.  показатели.  Более  подробно  охарактеризованы 

экономико-географические аспекты использования источников, приводятся ряд практи-

ческих  предложений в целях рационального использования термальных и минеральных 

вод района.  

 

Ключевые слова: термальные и минеральные воды,

 

родник, лечебные учрежде-



ния, хозяйство.

 

 



 

ECONOMIC IMPORTANCE OF MINERAL 

AND THERMAL WATERS IN SHEKI AND ZAGATALA 

ECONOMIC - GEOGRAPHICAL REGION 

 

A.M.NAMAZOVA 

 

SUMMARY 

 

The article discusses the thermal and mineral waters of Sheki and Zagatala economic - 



geographical  region giving the  of  each source is given flow rate, temperature, chemical 

composition and other indicators  of each source. Economic-geographic aspects of the use of 

sources are described in details, a number of practical proposals for the management of thermal 

and mineral waters in the area are made. 



 

Key words: thermal and mineral water, spring, hospitals, agriculture. 

 

Redaksiyaya daxil oldu: 07.10.2015-ci il 



Çapa imzalandı: 04.12.2015-ci il 

 

 

 



 

 

 



 

159 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə