241
əyalət parlamentləri krallığın idarə olunmasında iştirak edən
müstəqil məhkəmələr kimi fəaliyyətə başladılar.
402
Fransada müasir inzibati ədliyyə XVIII əsrin sonu inqi-
lablar nəticəsində meydana çıxmışdır. Belə ki, həmin dövrdə
inzibati orqanın hərəkət və qərarlarından narazı qalan vətən-
daşlar məhkəməyə müraciət hüququna malik olmadıqları üçün
birbaşa inzibati orqana müraciət edərək vurulmuş ziyanın
ödənilməsini tələb edirdilər və nəticə etibarilə yenə də həmin
mübahisənin həllinə aid qərarı mübahisəyə səbəb olmuş inzibati
orqanın özü verirdi. Bu sistemə “idarəedənin hakimliyi” sistemi
də deyilirdi. Q.Breban haqlı olaraq bu cür inzibati ədliyyənin
məhz inqilabçıların məhkəmə hakimiyyətinə olan inamsızlığı
nəticəsində və idarəetmə aparatının üzərində yurisdiksiyon
nəzarətin təmin olunması zərurətindən irəli gəldiyini yazırdı.
İnzibati mübahisəni həm yaradan, həm də həll edən tərəf inzibati
orqanın özü olurdu. Belə olan halda, öz işlərində hakim rolunda
çıxış edən şəxslərə pozulmuş hüquqları müdafiə etmək üçün
edilən müraciət də heç bir nəticə vermirdi. Nəhayət ki, cəmiy-
yətdə yaranan narazılıqlar bu sistemin dəyişdirilməsi zərurətini
üzə çıxartdı.
Beləliklə, 16-24 avqust 1790-cı il tarixli qanunla inzibati
orqanlarla ədliyyə orqanlarının biri-birindən ayrılması haqqında
müddəa (principe de la séparation des autorités administratives
et judiciaires)
403
qanunvericilikdə öz təsbitini tapdı. 1789-1795-
ci illərdə Böyük Fransa İnqilabı hakimiyyətlər bölgüsü prin-
sipinə əsaslanaraq adi məhkəmələrin qanunvericilik və icra
402
Давид Р. Основные правовые системы современности / Перевод с
французского В.А.Туманова. М.: Прогресс, 1988, c.49
403
Chapus R. Droit administratif general. Volume I. Montchrestien - Précis Domat
– Parution, 2001, p. 748 (1440 p.)
242
orqanlarının fəaliyyətinə müdaxilə etməsinə yol verilməməsini
tələb edirdi. Nəhayət, 1795-ci il tarixli qərarla ümumi məhkə-
mələrin hakimlərinə inzibati orqana qarşı qaldırılan işlər barə-
sində qərar çıxarmaq cəza təhdidi ilə qadağan olundu.
404
Bu
tarixdən sonraki on il ərzində vətəndaşlar inzibati orqanların
hərəkətlərindən və ya aktlarından yalnız inzibati şikayətlə müra-
ciət etmək hüququna malik oldular. Nəticədə inzibati orqan-
lardan verilən şikayətlər yenə də inzibati orqanlarda baxılıb həll
olunurdu.
Beləliklə, aparılan islahatlar nəticəsində Fransada inzibati
orqanların fəaliyyətinə nəzarət etmək səlahiyyəti məhkəmələr-
dən alındı. İnzibati mübahisələr ümumi məhkəmələrin aidiyyə-
tından çıxarıldı. Lakin, ümumi məhkəmələrin aidiyyətından
çıxarılan inzibati mübahisələr inzibati məhkəmələrin də səla-
hiyyətinə verilmədi. Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, inzibati
mübahisələri həll etmək səlahiyyəti məhkəmələrə deyil, birbaşa
inzibati orqanların özlərinə həvalə olundu. İnzibati ədliyyə icra
hakimiyyətinin daxilində təşəkkul tapdı. Uzun müddət fransız
inzibati məhkəmələri administrasiyanın bir hissəsi hesab
olundular və öz fəaliyyətlərini “ administrasiyanı mühakimə et-
mək idarə etmək deməkdir” prinsipinə əsasən həyata keçir-
dilər.
405
Nəticədə inzibati mübahisəni həll etmək elə onun
yaranmasına səbəb olanların özlərinə həvalə olundu. Məhz, bu
cəhətlə əlaqədar olaraq B.Pacteau inzibati ədliyyənin bu tipini
ağır, təhlükəli və yararsız bir təzahür kimi qiymətləndirirdi.
406
404
Çağlayan R. İdare hukuku ve idari yargılama hukuku. Ankara, 2011, s. 11
405
Соловьева К.А. Административная юстиция в России: проблемы теории и
практики: Автореф. дис. ... канд.юр.наук. СПб., 1999, с. 12
406
Pacteau B. Fransız Danıştayı. Tərcümə edən D.Tezcan / D.E.Ü. Hukuk Fakultesi
Dergisi, İzmir, 24.X.1997, s. 599 (s. 597-610)
http://dergiler.ankara.edu.tr/
dergiler/42/480/5593.pdf
243
Qeyd edək ki, bu fakt Fransada inzibati ədliyyənin təşkilati
strukturunda mühüm boşluqlardan biri hesab olunurdu. Çünki,
inzibati ədliyyənin məntiqi cəhətdən bitkin nəzəriyyəsi insanın
özünə qarşı qaldırılan işdə hakim olmasının yolverilməzliyi
prinsipindən çıxış edir.
Ümumi yurisdiksiya məhkəmələrinin icra hakimiyyətinə
nəzarət etmədiyi şəraitdə meydana çıxan təcrübə tədricən
məhkəmə nəzarətinin zəruri olduğunu sübut etdi. Bu boşluğun
aradan qaldırılması icra hakimiyyətinin fəaliyyətinə nəzarətin
həyata keçirilməsini dövrün zəruri tələblərindən birinə çevirdi.
Demək olar ki, məhz bu zərurət Fransada hüquqi dövlətin vacib
atributlarının formalaşdırılmasında mühüm rol oynadı.
Nəhayət, inzibati orqanların fəaliyyəti üzərində səmərəli
nəzarəti təmin etmək üçün 13 dekabr 1799-cu ildə Dövlət Şurası
(Conseil D”Etat) yaradıldı. Yaradıldıqdan iki ay sonra - 18
fevral 1800-cü ildə onun nəzdindəki departamentlərdə birinci
instansiya inzibati ədliyyə orqanı kimi prefektura şuraları (le
Conseil de préfecture) yaradıldı və seçki əsasında formalaşmış
kollegal formada fəaliyyət göstərən idarəetmə orqanları olan
bölgə və vilayət idarələri ləğv olundu və onların yerinə
prefektlər (le préfet) təsis olundu. Qeyd edək ki, müəlliflərdən
O. Karahanoğulları məhz bu qanunla Fransada inzibati məh-
kəmə icraatının qurulduğunu yazır və bu prefektura şuralarını
Conseil d’État tam şəkildə məhkəmə səlahiyyətlərinə malik
olana qədər bu sferada meydana çıxan ilkin məhkəmə qurumları
kimi qiymətləndirirdi
407
.
407
Karahanoğulları O. Türkiyede idari yargı tarihi. Ankara Üniversitesi Siyasal
Bilgiler Fakültesi. Doçentlik Çalışması. İnternet Paylaşımı. Ankara, 2005, s. 18
Dostları ilə paylaş: |