244
Qeyd edək ki, prefektura şuralarının departamentlərin
nəzdində yaradılması təcrübədə hüquqi mübahisələrə baxan
orqanların fəaliyyəti ilə administrasiyanın fəaliyyətinin qovuş-
masına səbəb oldu. Bu isə təbii ki, inzibati məhkəmələrin admi-
nistrasiyadan asılılığını şərtləndirirdi. Dövlətlə fərd arasındakı
mübahisənin həllində ədalət məhkəmələrinin nəzarət səlahiy-
yətlərinin mövcud olmaması üzündən inzibati məhkəmələrdə
həll olunmasını Fransa inzibati hüququnun xarakterik cəhət-
lərindən hesab edən A.V. Dicey bu inzibati məhkəmələrin möv-
cud inzibati qruluşa və ya hökumətə bağlı fəaliyyət göstərdiyini
də yazırdı.
408
XIX əsrin 60-70-ci illərində prefektura şuralarında isla-
hatlar aparıldı, onların iclaslarının aşkar və açıq keçirilməsi,
məhkəmələrin fəaliyyətinin mətbuatda işıqlandırılması kimi
prinsiplər qanunvericilikdə təsbit olundu ki, bu da öz növbəsində
ictimaiyyətin inzibati məhkəmələrin fəaliyyəti üzərindəki
nəzarətinin güclənməsinə səbəb oldu. Üzvləri təyin olunmuş
şəxslərdən ibarət olan Şuranın mühakimə səlahiyyətləri ilk
vaxtlar məhdud idi. Onun heç bir inzibati mübahisəni həll etmək
səlahiyyəti yox idi. O, yalnız vətəndaşla inzibati orqan ara-
sındakı ixtilafları həll etməyə yönələn müvafiq təkliflər verir-
di.
409
Şura mübahisəni həll etməyə yönələn qərarın layihəsini
hazırlayıb dövlət başçısına təqdim edir, qərarı isə dövlət baş-
çısının özü verirdi.
410
Şura mühakimə orqanı olmayıb, inzibati
orqan xüsusiyyətlərinə malik olan və tamamilə hökumətə bağlı
408
Robson A.W. Justice and Administrative Law. London: Stevens & Sons Ltd.,
1947, p. 27
409
Çağlayan R. İdare hukuku ve idari yargılama hukuku. III baskı. Ankara: Dinamik
Akademi, 2011, s. 11
410
Gözler K. R.Çağlayan’ın İdare Hukuku ve İdarî Yargılama Hukuku İsimli Kitabı
Hakkında Eleştiriler. Bursa: Yazarın Kendi Yayını, 2013, s. 22
245
olan bir qurum idi.
411
Qeyd edək ki, faktiki olaraq, inzibati
orqanların fəaliyyəti üzərində səmərəli nəzarəti təmin etmək
üçün 1799-cu ildə Dövlət Şurası yaradılsa da, 1872 – ci ilədək
dövlət qulluqçuları hökumətin tapşırığını yerinə yetirdikləri
üçün nə ümumi ədalət məhkəməsinin, nə də inzibati məh-
kəmənin önündə məsuliyyətə cəlb oluna bilməzdilər. Fransa
Cinayət Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə görə rəhbərinin əmrini
yerinə yetirərkən haqsız hərəkət etməsinə və digər şəxslərin
azadlıqlarına müdaxilə etməsinə görə dövlət qulluqçusu məsu-
liyyətə cəlb olunmurdu. Fransa Konstitusiyasının 75-ci mad-
dəsinə görə Dövlət Şurasının icazəsi olmadan dövlət qulluq-
çusunun əleyhinə rəsmi vəzifəsinin yerinə yetirilməsi ilə
əlaqədar olaraq iddia qaldırıla və onun barəsində tədqiqat aparıla
bilməzdi. Məhz bu cür müdafiə təminatları ilə əlaqədar olaraq
Fransada dövlət qulluqçularına qarşı qaldırılan iddialar çox
zaman nəticəsiz qalırdı. 1899-cu ildə R. Cakvelin bununla
əlaqədar olaraq yazırdı ki, 1852 - 1864- cü illər ərzində dövlət
qulluqçularının əleyhinə 75 maddə üzrə tədqiqatın başlanılması
üçün 264 müraciət edilsə də, bunlardan yalnız 34 - ü qəbul
edilmiş, 230-u isə rədd edilmişdi
412
. Bu formal olaraq mövcud
olan inzibati ədliyyənin əslində səmərəli icra mexanizminə
malik olmadığını göstərirdi. Belə ki, dövlət qulluqçularının
fəaliyyəti üzrəində səmərəli nəzarəti təmin etmək üçün yaradılan
Dövlət Şurası hökumətə bağlı olan inzibati orqan kimi fəaliyyət
göstərirdi. Qanunverici bir tərəfdən dövlət qulluqçularının
fəaliyyətinə nəzarət etmək məqsədilə bu qurumu yaratdığı halda,
411
Pacteau B. Fransız Danıştayı. Tərc. D.Tezcan / D.E.Ü. Hukuk Fakultesi Dergisi,
İzmir, 24.X.1997, s. 599 http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/42/480/5593.pdf
412
Jacquelin R. Les principes dominants du contentieux administ ratif. Paris: Giard
et Briere, 1899, p. 128
246
digər tərəfdən də onların məsuliyyət mexanizmini forma-
laşdırmır, etdikləri hüquqazidd əməllərə görə məsuliyyətə cəlb
olunmalarına hər vəchlə maneə yaratmağa çalışırdı. Qanunda
dövlət qulluqçularının hökumətin tapşırığını və ya rəhbərlərinin
əmrlərini yerinə yetirdikləri zaman etdikləri hüquqazidd
əməllərə görə məsuliyyəti nəzərdə tutulmurdu. Bütün bunlar isə
müvafiq olaraq, administrasiyanın özbaşınalığının artmasına və
cəmiyyətdə haqlı olaraq narazılıqların artmasına səbəb olurdu.
Qeyd edək ki, fransız modelində dövlət qulluqçularının xüsusi
mühafizə təminatlarına malik olmasına diqqəti çəkən A.V.Dicey
bu cəhəti fransız inzibati hüququnun ən despot xüsusiyyəti kimi
qiymətləndirirdi
413
.
Tədricən cəmiyyətdə artan narazılıqlar, icra hakimiyyətinin
fəaliyyəti sahəsində yol verilən qüsurların yaratdığı münaqişəli
hallar Dövlət Şurasının səlahiyyətlərində müvafiq dəyişikliklər
edilməsi zərurətini üzə çıxartdı. Beləliklə, XIX əsrin II yarı-
sından etibarən Dövlət Şurasına inzibati fəaliyyətdən yaranan
zərərə görə administrasiyanı (dövləti) məsul saymaq səlahiyyəti
verildi. Şuranın məşhur Rostchild qərarında (06 dekabr 1855-ci
il tarixli) dövlətin maddi məsuliyyəti barədə məsələnin yalnız
inzibati məhkəmələrdə həll oluna bilməsi barədə müddəa öz
əksini tapdı.
1872-ci il fransız məhkəmə sistemində əhəmiyyətli isla-
hatlar ili kimi tarixə düşdü. Ölkədə inzibati məhkəmə icraatının
təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli tədbirlər həyata keçirildi.
Dövlət Şurasının mühakimə səlahiyyətləri tam formalaşdı. Ona
tam həcmdə ədalət mühakiməsi funksiyasını həyata keçirtmək
413
Dicey V.A. İntroduction to the study of the Law of the Constitution. London: Mac-
millan Education, 1987, p. 345-347
Dostları ilə paylaş: |