278
Baltaya verilən oxboyu yükün qazımanın
mexaniki
sürətinə təsiri asılılığını, baltanın diametrinin 1sm
2
-nə düşən
yükün
x
P
(xüsusi oxboyu yükün), süxurun birinci sıçrayış da
dağılmasına göstərdiyi müqavimətə
1
P
nisbəti kimi ifadə etmək
yaxşı olardı
0
P
f
m
,
burada
0
1
0
P
,
P
P
P
x
nisbi xüsusi təzyiq (1 sm
2
sahəyə düşən
nisbi təzyiq);
k
x
F
P
P
,
burada
x
P
xüsusi təzyiq, (1 sm
2
sahəyə düşən təzyiq);
k
F
balta dişlərinin süxurla təmas sahəsi;
k
F
nın qiymətini təyin
etmək çətindir, ona görə də
k
F
yeyilməmiş dişlərin bir dövrdəki
başlanğıc təmas sahəsinin orta qiyməti kimi qəbul edilir.
0
P
f
m
asılılığı şəkil 10.3-də verilmişdir.
279
Şəkil 10.3.
m
= f (P
o
)asılılığı (M.Q.Binqhemə əsasən)
Baltaya verilən ox boyu yükün kiçik qiymətində yəni OA
zonasında süxurun səthi dağılması (sürtülmə)
baş verir, AB
zonasında süxur hissəciklərlərinin qopması yəni səthi və həcmi
dağılmalar bir-birini əvəz edir, BC zonasında isə xüsusi təmas
gərginliyinin qiyməti süxurun möhkəmlik həddini aşır və həcmi
dağılma baş verir. Əgər quyu ideal dərəcədə yuyulursa, onda bu
dəyişmə düz xətt boyunca baş verir (1), natamam yuyulma
zamanı (2) istiqamətində olur, qazıma məhlulunun sərfini
artırsaq belə yuyulma pis gedir və (3) xəttini alarıq.
Bunu aşağıdakı kimi izah etmək olar.
Nisbi xüsusi
təzyiqin kiçik qiymətlərində
6
0
0
0
,
p
(I sahə) süxurun,
əsasən, səthi dağılması (abraziv yeyilmə), mikroqopma, əzilmə,
ölçüləri balta dişlərindən kiçik olan kələ-kötürlərin sürüşməsi
baş verir. Bu sahədə sürətin dəyişməsini
b
m
ap
0
ifadəsindən
əldə etmək olar, burada,
a
və
b
dağılma
sahəsini
səciyyələndirən əmsallardır.
Səthi dağılma üçün
1
b
dir. Praktiki olaraq bu növ
dağılma çox bərk süxurların kiçik oxboyu yükdə, böyük təmas
səthi olan küt dişlərlə qazıdıqda, həmçinin kiçik sərtlikli
süxurları böyük təmas səthinə malik İSM baltaları ilə qazıdıqda
müşahidə olunur. Bu halda qazımanın mexaniki sürəti 1
3
m/saat intervalında olur.
Nisbi xüsusi təzyiqin
9
0
6
0
0
,
P
,
qiymətlərində yorucu
dağılma baş verir (II sahə). Bu
sahə üçün xarakterik cəhət
ondan ibarətdir ki, həcmi dağılması eyni sahəyə balta dişinin bir
neçə zərbə endirməsi nəticəsində baş verir.
İkinci sahədə də qanunauyğunluq aşağıdakı tənliklə ifadə
olunur.
b
m
ap
0
, burada
b
əmsalının qiyməti
5
1
1
,
b
olmaqla süxurun mexaniki xassəsindən və baltanın növündən
asılıdır. Bu halda süxur qırıntılarının
ölçüləri birinci hala
280
nisbətən bir qədər böyükdür. Ona görə də qazıma məhluluna
süxurun bərkliyini aşağı salmaq üçün səthi aktiv maddələrin
(SAM) əlavə olunması məqsədəuyğundur. Şaroşkalı baltalarla
böyük dövrlər sayında qazımada bərk süxurların dağıdılması,
əsasən, yorucu dağılma zonasında birinci sıçrayış sahəsində
qazılır. Bu halda qazımanın mexaniki sürəti 10m/saat-dan çox
olmur.
Həcmi dağılma sahəsində (sahə III) P
o
> 0,9
olduqda
süxurun vahid həсminin dağıdılması üçün sərf olunan enerji
sərfi əvvəlki iki sahəyə nisbətən xeyli az olur. Bu halda
b
m
ap
0
ifadəsində
b
əmsalının qiyməti böyük intervalda
(
3
1
b
) dəyişir və
0
P
ın
qiymətindən və süxurun
xassəsindən asılı olur.
Beləliklə, quyu dibinin mümkün qədər yaxşı təmizlənməsi
üçün qazımada yüksək mexaniki sürət əldə etmək məqsədilə
qazıma kəmərinin dayanıqlığı və ötürülən fırladıcı an
məhdudluğu daxilində böyük oxboyu yük yaratmaq lazım gəlir.
Lakin quyu qazılmasının texniki-iqtisadi göstəriciləri
nöqteyi-nəzərincə bu heç də belə deyildir. Çünki böyük oxboyu
yükdə baltanın dayaqları və dişləri tez yeyilib sıradan çıxır, bu
da öz növbəsində qazımanın kəmiyyət göstəricilərinə mənfi
təsir göstərir. Deməli, başqa parametrləri nəzərə almaqla
oxboyu yükü elə seçmək lazımdır ki,
yüksək texniki-iqtisadi
göstəricilər əldə etmək mümkün olsun.
Dostları ilə paylaş: