Giriş mühazir si. Botanika



Yüklə 162,74 Kb.

tarix03.05.2018
ölçüsü162,74 Kb.


                              

                              

                 

                 

                      

                      

                                                

                                                

                                              

                                              

        

        


        

        



Mövzu: 

Giriş  mühazir si.  Botanika  - 

ə

bitkil r    haqqında  kompleks  elmdir. 



ə

czaçılıqda 

botanikanın 

h miyy ti. 

Ə

ə ə


ə

Hüceyr  haqqında t lim. Bitki hüceyr sinin 

ə

ə

ə



xüsusiyy tl ri. 

ə ə


Bitki 

toxumaları, 

onların 

quruluşu, 

funksiyaları  v   orqanlarda  yerl şm si. 

ə

ə



ə

Bitki toxumaların t snifatı.

ə



          

Botanikanın qısa inkişaf tarixi və bölmələri  

   Botanika adı "Botane" yunan sözündən götürülmüş və 

mənası bitki, ot deməkdir. Botanika bitkilər haqqında 

kompleks elmdir. Botanika bioloji elm olub, bitkilərin 

quruluşunu, həyat-fəaliyyətini, mənşəyini, yayılmasını, 

yer üzərinin bitki örtüyünü öyrənir.

 

 

Bitkilər haqqında ilk yazılı məlumatlar qədim Şərqin gil 

lövhələrində verilmişdir. Bir elm kimi botanikanın əsası qədim 

yunanlar tərəfindən qoyulmuşdur. Botanikanın "atası" qədim 

yunan filosofu və təbiətşunası Teofrast hesab olunurdu.

Lakin orta əsrlərdə botanikanın inkişafında bir durğunluq 

yaranmış və XVI əsrdən etibarən yenidən inkişafı 

sürətlənmişdir. Kapitalizmin meydana gəlməsi, Kopernik və 

Qaliley tərəfindən günəş sisteminin kəşfi , mikroskopun kəşfini 

botanikanın inkişafına böyük təsiri olmuşdur. 

.



GÖRK MLİ BOTANİKL R

Ə

Ə

Teofrast 


Botanikanın inkişafında isveç alimi K. Linneyin böyük rolu 

olmuşdur. O, 10000-ə qədər bitki növünü əhatə edən sistem 

yaratmışdır. Lakin onun sistemi süni sistem olmuşdur. 

IX əsrdə mikroskoplar təkmilləşdirildikdən sonra hüceyrə 

haqqında biliklər genişlənmiş və hüceyrə nəzəriyyəsi yaradılmışdır. 

Bu nəzəriyyənin əsasını qoyanlar fransız bioloqu Dyutroşe, rus 

botaniki Qoryaninov, alman botaniki Şleyden və zooloqu Şvann 

olmuşlar.

XIX əsrin ortalarında ingilis alimi Ç. Darvin "Növlərin 

mənşəyi" əsərində canlıların təkamülü, təbii seçməni elmi 

əsaslarla izah etmişdir.

Azərbaycanda botanika elmi sahəsində akad. Qrossqeym, 

Karyakin, Rzazade, Prilipko, Tutayuq, Abtalıbov, Axundov, Hacıyev 

və AM EA-nın Botanika institutunun digər əməkdaşları böyük 

fəaliyyət göstərmişlər.

Hal-hazırda botanika inkişaf edərək o qədər genişlənmişdir 

ki, onun ayrı-ayrı bölmələri müstəqil elmlərlə çevrilməmişlər.


Botanikanın aşağıdakı əsas bölmələri vardır:

Bitki morfologiyası (yunanca "morfe" – forma və "loqos" elm və ya "təlim") – bitkilərin 

və onların ayrı-ayrı orqanlarının formasını, şəkildəyişmələrini, müxtəlifliyini öyrənir

onların əmələ gəlmə qanunauyğunluqlarını izah edir.

Bitki anatomiyası (yunanca "anotemneyn" – kəsmək deməkdir) – bitkilərin və onların 

toxumalarının daxili quruluşunu öyrənir. Bitki anatomiyası XVII əsrin ortalarında 

mikroskop ixtira edildikdən sonra meydana gəlmiş, bu sahədə böyük nailiyyətlər isə 

XIX və XX əsrlərdə əldə edilmişdir. Anatomiya xırdalanıb poroşok şəklinə salınmış və 

morfoloji əlamətlərin təyin etmək mümkün olmayan bitki xammallarını təyin etməyə 

imkan verir. Bitki anatomiyası bitki toxumaları, onların mənşəyi və inkişafı üzrə 

qanunauyğunluqlar haqqında təlimdir.

Bitki fiziologiyası (yunan sözü "fizis" – təbiət deməkdir) – bitkilərdə gedən həyati 

prosesləri: böyümə, inkişaf, qidalanma, tənəffüs, çoxalma və s. öyrənir. Fiziologiyanın 

əsası XVIII əsrdə həyata keçirilən bitkilərin qidalanması üzrə aparılan təcrübələr 

əsasında qoyulmuşdur. Hal-hazırda bitki fiziologiyası sürətlə inkişaf edən bir elmdir. 

Fiziologiya anatomiya ilə sıx bağlıdır. Bitki orqanlarının quruluşu ilə fizioloji funksiya 

arasındakı əlaqə fizioloji anatomiyanın yaranmasına səbəb olmuşdur.



Bitki biokimyası – bitkilərdə gedən kimyəvi prosesləri öyrənir. Bitki biokimyası və 

fiziologiyası birlikdə bitkilərdə dərman maddələrinin toplanması prosesini öyrənməyə 

imkan verir ki, onun da əsasında bitkilərin dərman kimi istifadə olunan hissələrinin 

toplanma dövrü, necə saxlanılması və digər məsələlər müəyyən edilir.




   

Sitologiya (yunanca "kitos" – hüceyrə deməkdir) – hüceyrələrin quruluşunu və həyat-

fəaliyyətini öyrənir.

   Bitki embriologiyası (yunanca "embrion" – ruşeym deməkdir) ruşeymin və toxumun 

inkişafını öyrənir, həmçinin cinsi və q/cinsi çoxalma orqanlarının əmələ gəlmə 

qanunauyğunluqlarını, mayalanma prosesini, ruşeymin və bütün toxumun inkişafını 

öyrənir.


Btiki genetikası (yunanca "genezis" – mənşə deməkdir) – bitki orqanizmlərinin 

irsiyyətini və dəyişkənliyini öyrənir. Genetika seleksiyasının nəzəri əsasını təşkil edir.



Bitki sistematikası (yunan sözü "sistematikos"-dan götürülmüş və mənası – bölünmüş 

deməkdir) – müxtəlif bitki növlərini qruplara bölür, onların qohumluğunu, mənşəyini 

müəyyən edir. Sistematika bitkiləri təsnif edir, onların vahid sistemdə birləşdirir. 

Sistematika morfologiya ilə sıx əlaqədardır və onun göstəricilərinə əsaslanır. 

Sistematikanın vəzifələrinə təkamül əsasında bitkiləri təsnif etmək və bütünlükdə bitki 

aləminin sistemini müəyyən etmək daxildir. Sistematika növlərin məcmuyunu 

müəyyən edir, onların da oxşar əlamətlərinə və mənşəyinə görə ayrı-ayrı sistematik 

qruplara ayırır. Bu da bitki aləminin dərk edilməsini və bitkilərin istifadə istiqamətlərini 

müəyyənləşdirməyi asanlaşdırır.

Bitki ekologiyası (yunanca "oykos" – ev, həyat sürdüyü yer) – bitkilərlə, onların bitdiyi 

şərait arasındakı qarşılıqlı əlaqəni öyrənir. Bitki ekologiyası XIX əsrin sonu və XX 

əsrin əvvəllərində meydana gəlmiş və hal-hazırda təbiət haqqında elmlərin ən 

mühüm sahəsidir.




Bitki çoğrafiyası – bitki növlərinin yer kürəsində yayılma 

qanunauyğunluqlarını öyrənir.



Geobotanika (yunanca "keos"-torpaq) və ya fitosenologiya (yunanca "fiton" – 

bitki, "kenozi" – ümumi və ya fitosenoz – bitkilərin cəmi) yer kürəsinin 

bitki örtüyünü, bitki qruplaşmalarını – burada  iri ağaclar, kollar 

(meşəaltı) və ot bitkiləri birgə yaşayırlar. Beləliklə geobotanika bitki 

örtüyünü, onun elementlərini, onların yaranma qanunauyğunluqlarını 

öyrənir.


Paleobotanika (yunanca "pelayos" – qədim deməkdir) – qədim epoxalarda 

həyat sürmüş, hal-hazırda qazıntı şəklində tapılan bitki qalıqlarını, 

suxurlardakı bitki izlərini, daşlaşmış bitkiləri öyrənir və bitkilərin 

təkamülü haqqında təsəvvürlər yaratmağa köməklik edir. 

Göstərilən əsaslı bölmələrdən başqa botanikanın bir sıra tətbiqi (xırda)

bölmələri da vardır. Onlardan ən başlıcaları 

botaniki ehtiyat.unaslıq 

və ya 


iqtisadi botanikadır.

Botanikanın bir sıra digər şaxələri də vardır. Məs. bitki morfologiyası 

daxilində 

karpologiya 

ayırd olunur ki, o da meyvələr  və toxumlar 

haqqında biliklər bölməsidir. Bitki anatomiyası hüdudlarında 

çiçək tozcuğunu öyrənən

 polilologiya 

sahəsi vardır. Botanikanın 

yosunları öyrənən sahəsi alkologiya, mamırları öyrənən sahəsi 

briologiya

, ayıdöşəyiləri (qıjıları) öyrənən sahəsi isə 

pteridologiya

 

adlanır. Botanikanın 



dendropologiya

 sahəsi ağacları və kolları 

öyrənir. Botanikanın göbələkləri öyrənən sahəsi 

mikologiya

şibyələri öyrənən sahəsi isə 



lixenologiya

 adlanır.




    Botanikanın  czaçılıq  

ə

   


       üçün  h miyy ti.

ə ə

ə

Botanika əczaçılıq təhsilində ixtisas fənlərindən biri olan farmakoqnoziyanın öyrənilməsində baza rolunu 



oynayır. Dərman bitki xammallarının makroskopik və mikroskopik analizində botanikada bitki orqanlarının 

morfologiyası və anatomik quruluşu üzrə qazanılmış biliklərin mühüm əhəmiyyəti vardır. Botanikada 

qazanılmış bitkilərin fiziologiyası üzrə biliklərbioloji fəal maddələrin (dərman maddələrinin) biosintezi və 

metabolizmini dərk etməyə və onların toplanılma qanunauyğunluqlarını başa düşməyə köməklik göstərir.

botanikadan alınmış biliklər əczaçı-bakalavr əməli fəaliyyətində mühüm əhəmiyyəti kəsb edirlər. Məlumdur ki, 



dərman preparatlarının 30%-i dərman bitki xammalından hazırlanır. Bununla əlaqədar bir sıra problemlər 

ortaya çıxır ki, əczaçı-bakalavr onları başa düşməli və həll etməyi bacarmalıdır. Ilk növbədə əczaçı-bakalavr 

bitkiləri tanımağı və xarakterizə etməyi bacarmalıdır ki, bunun üçün də bitkilərin morfologiyası və sistematikası 

üzrə yaxşı biliklər çox vacibdir.

Dərman bitki xammalının eyniliyinin təyini makroskopik və mikroskopik əlamətlərin öyrənilməsi əsasında 



aparılır. Dərman bitki xammalının keyfiyyətini təyin edən standartların mühüm bir bölməsini makroskopik və 

mikroskopik xarakteristika təşkil edir. Makroskopik analizi həyata keçirmək üçün bitkilərin morfologiyası üzrə 

mükəmməl biliklərin olması və müvafiq botanika terminologiyasının mənimsənilməsi vacibdir. Mikroskopik 

analizi apararkən əczaçı-bakalavr analitik bitki xammalını anatomik cəhətdən öyrənməlidir ki, bunun da həyata 

keçirilməsində bitki anatomiyası üzrə biliklər köməklik edir.

Bitki fiziologiyası üzrə alınan biliklər bitkilərdə 1-ci və 2-ci metabolitlərin əmələ gəlməsi ilə gedən prosesləri 



dərk etməyə imkan verir. Həmin metabolitlərin bir çoxu farmakoloji fəal olub, tibb təcrübəsində geniş istifadə 

olunurlar.

Yabanı bitən dərman bitkilərinin xammallarının tədarükü bir çox kənd və şəhər aptekləri tərəfindən həyata 



keçirilir. Ona görə də yerli floranı bilmək tədarük işini düzgün planlaşdırmağa və təşkil etməyə imkan verir.

Farmakoqnostlar bitki ehtiyatlarının təyini üzrə sərvətşünaslıq tədqiqatları aparılmalıdır. Bu tədqiqatların həyata 



keçirilməsi yerli floranı öyrənmədən, botaniki çoğrafiyanın elementlərini və geobotanik metodları bilmədən 

mümkün deyildir.  Əczaçı-bakalavrlar təbiətin mühafizəsi üzrə başlıca tədbirləri yerinə yetirməlidir və dərman-

bitki xammallarının tədarükündə onları nəzərə almalıdır.



                      

                      

    

    


                     

                     


Hüceyr d n b hz ed n elm 

ə ə

ə

ə

   


     sitologiya adlanır

 



Hüceyrə canlı orqanizmlərin çox kiçik 

struktur və funksional vahididir. Çox 

kiçik orqanizmlər bir hüceyrədən, iri 

orqanizmlər isə milyarlarla 

hüceyrələrdən təşkil olunmuşlar ki, 

onların hər biri müəyyən funksiya 

yerinə yetirir və nisbi müstəqildirlər. 

Çoxhüceyrəli bitki orqanizmində hər 

bir hüceyrə muxtariyyət təşkil edir və 

müstəqil fəaliyyət göstərir. Hüceyrə ilk 

dəfə 1665-ci ildə Robert Huk 

tərəfindən kəşf olunmuşdur. O, adi 

mantardan düzəldilmiş nazik kəsiyə 

özünün quraşdırdığı mikroskopda 

baxarkən hüceyrəvi quruluşu aşkar 

etmiş və "Mikroqrafiya" adlı əsərində 

bu məlumatı dərc etmişdir.

Robert Huk (1635-1703) 




  

Prokariotik və eukariotik        

             hüceyrələr

Bütün canlı orqanizmlərin



 

hüceyrələrinə görə 2 əsas qrupa 

bölmək olar: prokariotlar və 

eukariotlar (carion sözü yunan 

dilindən götürülmüş və mənası nüvə 

(qoz meyvəsinin nüvəsi-ləpəsi) 

deməkdir. Prokariotlar nüvəsiz, 

eukariotlar isə formalaşmış nüvəyə 

malik hüceyrəli canlılardır. 

Prokariotları başqa sözlə bakteriyalar 

da adlandırırlar. Göy-yaşıl yosunlar 

da prokariotlara aiddir.

Eukariotik hüceyrələrin ölçüləri:10 -100 

mкm 


Prokariotik hüceyrələrin ölçüləri: 2-3 mkm


Prokariot hüceyrələrin eukariot hüceyrələrdən əsas fərqi ondan 

ibarətdir ki, onlarda gen daşıyıcıları olan DNT xromosomlara 

cəmləşməmişlər, dairəvi zəncirdə birləşmişlər ki, onun da zülal 

qılafı yoxdur. Eukariot hüceyrələrdə isə gen daşıyıcıları 

xromosomlardır ki, onlar da morfoloji cəhətdən tam formalaşmış 

nüvədə yerləşmişlər. Həm də xromosomlardakı DNT-zülallar-

histonlarla kompleks şəkildə birləşmişlər. Histonlar isə arqinin və 

lizin aminturşuları ilə zəngindirlər. Bundan başqa eukariot 

hüceyrələrdə müxtəlif orqanoidlər olur ki, prokariot hüceyrələr 

onlardan məhrumdurlar.

Prokariot hüceyrələr sadə bölünmə yolu ilə d:d, dartılıb 2 bərabər 



hissəyə ayrılmaqla və ya bir qədər kiçik ölçülü bala hüceyrə əmələ 

gətirməklə çoxalırlar, lakin heç vaxt mitoz yolla bölünmürlər. 

Eukariot orqanizmlərin hüceyrələri isə mitoz yolla bölünüb 

çoxalırlar. Eukariotik hüceyrələrə xas olan bir sıra proseslər, məs. 

faqositoz, pinositoz və sikloz (protoplazmanın dairəvi hərəkəti) 

prokariot hüceyrələr aşkar edilməmişlər.

Prokariot hüceyrələrdə metabolizm prosesində d:d maddələr 



mübadiləsində askorbin turşusu tələb olunmur, eukariot 

hüceyrələr isə onsuz keçinə bilmirlər.




Hüceyr l rin forması v   

ə ə

ə

  

             ölçül ri



ə

 

     



     

   


   

 

 



parenxim(1,2,3,4,5)  və     

parenxim(1,2,3,4,5)  və     

        

        

prozenxim(6) hüceyrələr

prozenxim(6) hüceyrələr

Forma və ölçülərinə görə 

hüceyrələri 2 qrupa bölürlər: 1) 

parenxim hüceyrələr; 2) prozenxim 

hüceyrələr. Parenxim hüceyrələrdə 

3 ölçü (uzunluq, en və qalınlıq) 

təxminən eyni olur. Prozenxim 

hüceyrələr isə uzunsov olurlar; 

onların uzunluğu, eni və 

qalınlığından bir neçə dəfə artıq 

olur

.



Bitki hüceyrəsi qılafdan(divardan)və 

protoplastdan təşkil olunmuşdur. 

Əvvəl protoplast protoplazma 

adlanırdı. Protoplast – fərdi 

hüceyrənin protoplazmasıdır; bitki 

hüceyrəsində qılafla əhatə olunmuş 

protoplazma protoplast adlanır.

Protoplast nüvədən, sitoplazmadan 

və onun içərisində yerləşən 

orqanoidlərdən təşkil olunmuşdur. 

Orqanoidlərə mitoxondrilər, 

lizosomlar, ribosomlar, 

endoplazmatik şəbəkə, holci aparatı, 

plastidlər aiddirlər.

Bitki hüceyrəsi ilə heyvan hüceyrəsi 

arasında olan əsas  fərqlər:

-hüceyrə divarının selulozadan təşkili

-vakuolların olması

-plastidlərin olması





                         

                         

BİTKİ HUCEYRƏSİNİN SXEMİ

BİTKİ HUCEYRƏSİNİN SXEMİ

1- hüceyrə divarı: 

a - ilk;

b - ikincili

2 - sitoplazma:

a – plazmolemma;

b – hialoplazm;

c - vacuolar membrani  

    (tonoplast)

3 - xloroplast

4 - mitoxondriy

5 – Holci apparati

6 - endoplasmatik    

      retikulum

7 - ribosomlar

8 – nüvə:

a – məsaməli nüvə 

pərdəciyi; 

b – nukleotidlər;

c - nuclear sap

9 - vakuol

10 – hüceyrə daxili boşluq

11 – qonşu hüceyrənin divari


     ORQANOİDL R

Ə


    

SİTOPLAZMA

Protoplastın  böyük  bir  hissəsi  olub,  xarici 



tərəfdən 

yarımkeçirici 

membran 

– 

plazmalemma,  daxili  tərəfdən  isə  digər 



membran  –  tonoplastla  əhatə  olunmuşdur. 

Plazmalemma  sitoplazma  ilə  qılafın  arasında 

yerləşir  və  sitoplazmanı  qılafdan  təcrid  edir. 

Plazmalemma  (və  ya  plazmatik  membran)  3 

qatdan 

təşkil 


olunmuş 

və 


aşağıdakı 

funksiyaları  yerinə  yetirir:  1)  hüceyrə  ilə  ətraf 

mühit  arasında  maddələr  mübadiləsini  həyata 

keçirir;  2)  hüceyrə  qılafının  selülozalı 

mikrofibrinlərinin 

sintezini 

və 

qılafda 


toplanmasını  tənzimləyir;  3)  hüceyrənin 

böyüməsi  və  differensiayasını  tənzim  edən 

hormonal və xarici siqnalları ötürür.

Sitoplazmanın əsasını kialoplazma və 



ya matriks təşkil edir. 

Si



toplazma  üzvi  və  qeyri  üzvi  maddələrdən 

təşkil  olunmuşdur.  Sitoplzamadakı  əsas  üzvi 

maddələrə  zülallar,  karbohidratlar,  ribonuklein 

turşularıvə  lipidlər  aiddir.  Sadə  zülallardan 

(proteinlərdən) 

sitoplazmada 

histonlar, 

albuminlər,  qlobulinlər,  mürəkkəb  zülallardan 

(proteinlərdən) 

isə 


nuleoproteidlər, 

lipoproteidlər, qlyukoproteidlərə təsadüf edilir.

Qeyri 


üzvi 

maddələrdən 

sitoplazmanın 

tərkibində 90%-ə qədər su, 2-6%-ə qədər digər 

maddələr,  d.d    xlorid,  fosfat,  nitrat,  sulfat 

turşularının  My,  Ca,  Na,  K-lu  duzları, 

mikroelementlər  (Fe,  Mn,  Co,  Cu,  Zn,  İ  və  s. 

vardır).



                 NÜVƏ

Nüvə eukariotik hüceyrələrin əsas hissələrindən biridir. 



Nüvə hüceyrənin həyat fəaliyyətini tənzim edir, genetik 

informasiyanı  daşıyır  və  hüceyrə  bölünərkən  irsi 

xüsusiyyətləri  bala  hüceyrələrə  ötürür.  Nüvə  xaric 

edildikdə və ya məhv olduqa hüceyrədə məhv olur.

Orqanoidlərdən  yalnız  mitoxondrilər  və  plastidlər  öz 



fəaliyyətində  müəyyən  qədər  müstəqil  olub,  nüvədən 

asılı deyillər.

Kimyəvi  tərkibcə  nüvə  sitoplazmaya  çox  yaxındır, 



onun  kimi  zülal  təbiətlidir,  lakin  DNT-nin  olması  ilə 

ondan fərqlənir.

Nüvə nüvə qılafından, nukleoplazmadan (və ya 



karioplazmadan), nüvəciklərdən və xromatin əsasından 

təşkil olunmuşdur. Nüvə qılafı 2 qat membrandan təşkil 

olunmuşdur ki onun da üzərində məsamələr vardır. 

Hüceyrə bölünəndə xromatin əsası (sapları) 



xromosomlara çevrilirlər. Xromosomlarda DNT 

yerləşir və onun vasitəsilə irsi xüsusiyyətlər daşınır. 




        

PLASTİDL R



Ə

 



Plastidlər stromadan və onu əhatə edən 2 qat membrandan və piqmentlərdən təşkil olunmuşlar.

Plastidlər, fotosintez prosesini aparan eukariotik orqanizmlərdə, yosunlarda və bəzi bir 



hüceyrəlilərdə vardır. Göbələklər, bakteriyalar, selikli göbələklər (miksosmisetlər) və göy-yaşıl yosunlar 

plastidlərdən məhrumdurlar. Plastidlər müstəqil orqanellalar kimi yalnız sitoplazma içərisində 

yerləşirlər. Onlar zülal-lipid təbiətlidirlər.

 



Plastidlərin 3 tipi məlumdur: xloroplastlar, xromoplastlar və leykoplastlar.




                              



MİTOXONDRİLƏR



 

(yunanca mitos – sap, 

xondrom – dənəcik deməkdir. 

Xaricdən 2 qat membranla əhatə 

olunmuşlar. Mitoxondrilər 

hüceyrələrin enerji və ya 

tənəffüs mərkəzləri hesab 

olunurlar. Onlarda çox sayda 

fermentlər toplaşmışlar onlarında 

sayəsində üzvi maddələr 

parçalanır, xeyli enerji ayrılır, 

tənəffüs prosesi gedir, ADF-in 

sintezi baş verir.



RİBOSOMLAR

. Qranul formalı xırda cisimciklərdir, 



diametrləri 15-45 mkm-dir. . Hüceyrədə 

olan RNT-nin 65%-i ribosomlarda 

cəmləşmişdir. 

Ribosomlar hüceyrənin zülal sintezi 



mərkəzləridir.



HOLCİ APARATI

Bu  aparat  (orqanoid)  ilk  dəfə  italyan  alimi 



Holci  tərəfindən  hüceyrədə  (sitoplazmada) 

aşkar  edilmiş  və  onun  şərəfnə  belə 

adlandırılmışdır. 

Bütün 


eukariotik 

hüceyrələrdə  holci  aparatı  mövcuddur. 

Holci  aparatı  ayrı-ayrı  diktiosomlardan 

təşkil  olunmuşdur.  Diktiosomlar  çənlərdən 

(bir-birilə 

təmasda 


olmayan) 

əmələ 


gəlmişdir.  Diktiosomların  sayı  birdən  bir 

neçəyə  qədər  olur.  Belə  hesab  olunur  ki, 

diktiosomlarda polisaxaridlər sintez olunur, 

onlar da holci qabarcıqları vasitəsilə hərəkət 

edərək  hüceyrə  qılafının  əmələ  gəlməsində 

iştirak edirlər.



LİZOSOMLAR

 (yunanca "lizis"-

həll olma, parçalanma, "soma" 

bədən deməkdir). . Xırda, müxtəlif 

forma və ölçülü cisimciklər olub, 

tərkiblərində zülalları, nuklein 

turşularını, yağları parçalayan 

fermentlər vardır. 





ENDOPLAZMATİK ŞƏBƏKƏ

 



Endoplazmatik  şəbəkə  1945-ci  ildə 

Porter  tərəfindən  elektron  mikroskopunun 

köməyilə  aşkar  edilmişdir.  Endoplazmatik 

şəbəkə  qalınlığı  30-40  A  olan,  zülal-lipoid 

təbiətli  membranlardan  təşkil  olunmuşdur  ki, 

onlar 

da 


borular 

qabarcıqlar, 

kisələr, 

kanalcıqlar  əmələ  gətirirlər  və  sitoplazmanın 

müxtəlif  sahələrini  bir-birilərilə  və  nüvə  ilə 

birləşdirirlər.  Membranlar  2  qat  olub, 

aralarında  ensiz,  şəffaf  boşluq  vardır. 

Endoplazmatik 

şəbəkə 

çox 


müxtəlif 

funksiyalar  yerinə  yetirir.  Membranların 

səthində  hər  cür  biokimyəvi  reaksiyalar  gedir. 

Membranların  səthindəki  ribosomlarda  isə 

zülalların sintezi, amin turşularının və spesifik 

polipeptidlərin 

polimerləşməsi, 

uzun 


kanalcıqların  membranlarının  səthində  isə 

yağların  və  karbohidratların  sintezi  həyata 

keçirilir.  Endoplazmatik  şəbəkə  həmçinin 

hüceyrə  daxilində  və  hüceyrədən  kənar 

sitoplazma  daxilində  maddələrin  daşınmasını, 

habelə 


vakuolların, 

mikrocisimciklərin, 

diktiosomların, 

ümumiyyətlə 

hüceyrə 

membranlarının yaranmasını həyatakeçirir.



SFEROSOMLAR



 

Kürəşəkilli, işığı güclü sındıran və tərkibi fermentlərlə zəngin 



cisimciklərdir. Endoplazmatik şəbəkənin uc tərəflərində əmələ 

gəlir. Onların əsas funsiyası yağların sintezi və toplamasıdır.

 



Hüceyrənin  daxilində  bir  qat  membranla  əhatə  olunan,  ölçüləri 

0,2-  1,5  mkm  olan  kiçik    sferitik  və  elipsoidal  cisimciklər 

mikrocisimciklər  adlanır.  Bunlara  öncə  qlioksisomlar  və 

peroksisomlar  aiddir.  Qlioksisomlar  piyləri  karbohidratlara 

çevirən  fermentlər  saxlayır,  bu  da  ki  toxumların  cücərilməsi 

zaman baş verir. Onların daxilində qlioksil turşusunun sikli baş 

verir.    Peroksisomlar    plastidlər    və  mitoxondriyalar  kimi 

avtonom  cisimciklər  olub,  fototənəffüsdə,  qlikol  turşusunun 

metabolizmində iştirak edir.



Paramural  cisimciklər-   

ön

cə  plazmalemmanın  vakuola 



qabarılması  şəklində  əmələ  gələn  xüsusi  cisimciklərdir  ki, 

bunlar da sonra plazmalemmadan ayrılıb sitoplazmaya keçir  və 

ya  vakuolun  daxilində  asılmış  vəziyyətdə  qalır.    Çox  güman 

onlrın  funksiyası  huceyrə  divarı  ilə  sitoplamanın  arasında  olan 

əlaqə və hüceyrə divarının əmələ gəlməsi ilə bağlıdır.



Plazmidlər-

 

xəlqə şəklində olan, avtonom, xromosomlarla bağlı 



olmayan,  ikiqat zəncirvari  DNT molekullardır. Onlar  irsiyyətin 

xromosomdan  kənar  faktorlarına  aiddir.  Onları    gen 

mühəndisliyində  yad DNT-n daşıyıcısı kimi istifadə edirlər.



 

 



 


PROTOPLASTIN          

               TÖR M L Rİ

Ə Ə Ə



                

HÜCEYRƏ     DİVARI                  



                           (QILAF)

Hüceyrə divarı hüceyrəyə forma və möhkəmlik verir, protoplastı qurumaqdan və 



mexaniki  təsirlərdən  qoruyur.  O,  həmçinin  vakuolun  osmotik  təzyiqinə  qarşı 

hüceyrəni  davamlı  edir  və  hüceyrənin  bu  təzyiqin  təsirilə  dağılmasının  qarşısını 

alır. Hüceyrə qılafı şəffafdır, asanlıqla günəş işığını özündən buraxır. Su və kiçik 

molekullu maddələr qılafdan asan keçir, lakin iri molekullu maddələr isə qılafdan 

keçə bilmirlər.

Hüceyrə divarı əsasını sellüloza, hemisellüloza və pektin maddələri təşkil edir. 



Sellülozalı divarda çox miqdarda ultramikroskopik boşluqlar olur ki, onlar da  

hüceyrə yaşlandıqca protoplastın əmələ gətirdiyi müxtəlif maddələrdə dolur. 

Nəticədə divarın odunlaşması, mantarlaşması, kutinləşməsi, selikləşməsi, 

minerallaşması baş verir.

 



Son zamanlara qədər hüceyrə  divarı protoplastın qeyri fəal məhsulu hesab olunurdu. Hal-



hazırda isə müəyyən edilmişdir ki, o, spesifik funksiyalara malikdir. Maddələrin udulması, 

nəql edilməsi və ifrazında mühüm rol oynayır. Həzm fəallığı da vardır.




pink

pink


blue

              



İkincili dəyişmənin 

növü

İkincili dəyişməni 

əmələ  gətirən  

maddə

Ona təsir edən reaktivin adı

Reaksiyanın nəticəsi

lignifikasiya

lignin

   anilin sulfat



SARI RƏNG

Suberilizasiya

suberin

Sudan III



Çəhrayi

Kutinləşmə

kutin

Sudan III



Çəhrayi

Selikləşmə

selik

methylene blue



göy

minerallaşma

 

Kalsium və silisium  



birləşmələri

Hidroxlorid turşusu

Əmələ gəlmiş duzların parçalanması



   

Vakuollar (hüceyr  şir si)

ə

ə



Latınca "vakuus" boşluq deməkdir. Eukariotik hüceyrələrin protoplastındakı 

boşluqlardır. Vakuollar endoplazmatik şəbəkədən əmələ gəlir və içərisi 

hüceyrə şirəsi ilə dolmuş olur Vakuollar kürəvi, sapşəkilli, çubuğabənzər 

və d. formalarda olurlar.

Vakuolların möhtəviyyatı olan hüceyrə şirəsi üzvi və qeyri üzvi maddələrin sudakı 



məhlulundan  ibarətdir.  Hüceyrə  şirəsində  müxtəlif  təbiətli  müalicə  əhəmiyyətli 

maddələr  (alkaloidlər,  flavonoidlər,  qlikozidlər  və  d.)  olur.  Vakuollar  bir  neçə 

funksiya  yerinə  yetirirlər.  Onlar  hüceyrənin  daxili  su  mühitini  formalaşdırır  və 

bunun  da  sayəsində  su-duz  mübadiləsi  tənzim  olunur.  Vakuolların  digər  mühüm 

funksiyası hüceyrədaxili  mayenin  hidrostatik turqor  təzyiqini  saxlamasıdır.  Başqa 

funksiyası ehtiyat qida maddələrini və hüceyrənin metabolizminin son məhsullarını 

toplayıb  saxlamasıdır.  Vakuollarda  çox  hallarda  antosian  qrupu  piqmentləri 

toplanır. Onlar hüceyrə şirəsini qırmızı, bənövşəyi, göy və s. rənglərə boyayırlar.

Hüceyrəşirəsi  əksər  hallarda  zəif  turş  mühitə,  nadir  hallarda  neytral  və 



qələvi  mühitə  malik  olur.  Müxtəlif  bitkilərin  hüceyrə  şirəsinin  kimyəvi  tərkibi 

müxtəlifdir.  Hüceyrə  şirəsinin  tərkibində  cürbəcür  üzvi  turşular,  karbohidratlar, 

qlikozidlər,  tanidlər,  piqmentlər,  alkaloidlər,  vitaminlər,  həmçinin  qeyri  üzvi 

maddələr: nitrat, fosfat, xlorid və d. turşuların Ca, My, Na, K duzları və s. olur. Bu 

maddələrin  hamısı  hüceyrənin  qidalanmasına,  mürəkkəb  üzvi  birləşmələrin 

sintezinə  sərf  olunur  və  ya  tullantılara  və  maddələr  mübadiləsinin  digər  son 

məhsullarına çevrilir.



       

Erqast maddələr

Maddələr mübadiləsi nəticəsində əmələ gələn  



maddələr erqast maddələr adlanır. Bunlara 

əczaçılıqda diaqnostik əlamət kəsb edən ehtiyyat 

və ekskretor maddələrdə aiddir



    

Hüceyr nin osmotik 



ə

    


         xüsusiyy tl ri:

ə ə

Hər hüceyrə maksimal qüvvə ilə suyu özünə sorur, nəticədə



hüceyrənin möhtəviyyatı  qılafa təzyiq göstərir. Hüceyrə  qılafı 

elastiki 

olduğu üçün bu təzyiqin təsirindən enliləşir, qılaf eyni zamanda 



gərginlik xassəsi daşıdığından, həm də  sıxılmağa başlayır, 

sıxılma 

nəticəsində  qılaf hüceyrənin daxili möhtəviyyatına təzyiq 



göstərir. 

Sıxılma nəticəsində enliləşmiş qılafın hüceyrə möhtəviyyatına 



göstərdiyi 

təzyiq turqor təzyiqi adlanır. Turqor təzyiqi nəticəsində hüceyrə 



gərgin 

vəziyyət alır. Hüceyrənin belə bir gərgin vəziyyəti turqor 



vəziyyəti 

Adlanır(1). Hüceyrələrin və bütün orqanizmin turqor vəziyyəti 



normal 

vəziyyətdir. 



Hüceyrə su ehtiyatını itirdikdə  gərginlik azalır, turqor vəziyyəti 

pozulur. Artıq daxildən qılaflara təzyiq edilmir, onlar boşalır, 



bəzən də

qırışır. Beləliklə, bitki solğun görünür. Hüceyrədə turqor 



vəziyyətinin 

pozulmasına  plazmoliz deyilir(2). 



Plazmoliz zamanı protoplazma 

hüceyrənin divarından aralanır və komacıq şəklində 



hüceyrənin içərisinə

çəkilir. Bitkilər yenə  də su sorduqda, normal vəziyyət alır, yəni 



hüceyrələrdə turqor vəziyyəti bərpa olunur. Plazmolizdən 

turqora  qayıdma prosesi   deplazmoliz adlanır.



HÜCEYR L RIN 

Ə Ə

BOLÜNM SI      



Ə

        V  BOYÜM SI



Ə

Ə

Çoxalma, canlı hüceyrənin əsas xassələrindən 



biridir. Hüceyrələrin çoxalması onların 

bölünməsi yolu ilə baş verir. Hüceyrələrin 

bölünməsi zamanı bitkilərin boyu və ümumi 

kütləsi artır. Bəzən hüceyrələr başqa yollarla da 

(məsələn, tumurcuqlanma və s.) çoxala bilir. 

Hüceyrələrin üç bölünmə üsulu vardır:

 1) mitoz və ya mürəkkəb bölünmə, 



2) meyoz və ya reduksion bölünmə, 

3) amitoz və yaxud düzünə 




 

 

Bitki toxumalar



Bitki toxumalar

ı

ı



 

 



Mənşəyi,  funksiyaları,  quruluşu  və  forması  eyni    olan  hüceyrələr  qrupuna 

toxuma  deyilir.

Bitki  toxumalarının  müxtəlif  təsnifatı  mövcuddur  və  onların  hamısı  şərti 

xarakter  daşıyır  və  təhsilin  təkminləşdirilməsi  ilə  bağlı  yaranıb.  Biz  bitki   

toxumalarını yerinə yetirdiyi vəzifəyə görə təsnifatlandıracağıq:

Törədici toxuma  və ya meristemlər



Örtük toxumaları

Mexaniki toxumalar



Ötürücü toxumalar

Əsas toxuma lar



Ifrazat(sekretor) toxumaları




 

Törədici toxuma və ya 

meristemlər 

Meristema yunan sözü olub “meristos”- 



bölünən, “stema”- toxuma (bölünən 

toxuma) sözlərindən götürülmüşdür. 

Meristemlar embrional, başlanğıc 

toxumalar olub, bütün digər toxumaları 

törədir və bitkilərin böyüməsini təmin edir. 

Bitki  orqanizmində  yerləşməsinə  görə  meristemlər 



aşağıdakı qruplara bölünür:

Təpə (apikal).



Yan (lateral).

 a) ilkin (prоkambi, peritsikl); b) ikinci (kambi, 



fellоgen) 

Aralıq (interkalyar) .  



Yara örtən (zəda,  və ya  travmatik).




Örtük toxumalari

Örtük toxumalarına epidermis, epiblema, mantar, qabıq, peridema aiddir. Mənşəyinə görə 

epidermis və epiblema ilk (birinci), digərləri isə ikincili örtük toxumalarıdır. 

EPİDERMİS-(yun. «epi» – üstündə, 



«derma» - dəri) - canlı hüceyrələrdən 

ibarət olan ali bitkilərin yarpaq, cavan 

zoğ, çiçək hissələri və meyvələrində 

xarici toxuma örtüyü. 

Ətraf mühitin zərərli təsirlərindən bitkiləri 



qorumaq  üçün  və  bitdiyi  şəraitdən  asılı 

olaraq  əksər  bitkilərin  epidermisinin 

üzərində 

mühafizəedici 

elementlər 

(törəmələr):  kutikula,  mum  təbəqəsi, 

tükcüklər və s. əmələ gəlirlər. Törəmələrin 

əmələ  gəlməsi  bitkilərin  bitdiyi  şəraitlə 

əlaqədardır.



Tükcüklər

 

başcıqlı, 



ulduzşəkilli, 

qarmaqvari, pulcuqşəkilli və s. olurlar. 

Onlar  silisium  və  Ca  duzlarını 

hopduraraq 

minerallaşır, 

sərtləşir, 

kəsici  xassə  kəsb  edir.  Bəzən 

tükcüklərin  qılafı  kütinləşir,  odunlaşır 

və sərtləşir (qabaqda olduğu kimi).

Emergenslər 

(lat.  «emergere»  –  irəli 

çıxmaq, 

qabağa 


çıxmaq) 

– 

 



epidermisin  üzərində  əmələ  gələn, 

tükçüklərə  bənzər    çıxıntılardır  ,  lakin 

onların  əmələ  gəlməsində    nəinki 

epidermis, 

eyni 

zamanda 


dərin 

yerləşmiş  toxumalar  da  iştirak  edirlər 

(məs.:  qızılgül  və  itburnu  tikanları  və 

s.).


 


Ağızçıqlar. Ətraf mühitlə bitki orqanizmi 

arasında əlaqə epidermisdəki xüsusi törəmələr 

olan – ağızcıqlar vasitəsilə həyata keçirilir. 

Ağızcıq ətrafı hüceyrələrin sayı və 

yerləşmə xarakterinə görə ağızcıq 

aparatının bir neçə tipi vardır.

Adi ağızcıqlarla yanaşı su ağızcıqları da 

vardır ki, onlar yarpaqlardan suyu damcı 

şəklində ifraz edirlər. Onlara hidatodlar  

deyilir. 




  

PERİDEMA


 (yun. «peri» – yanında, 

«derma» - qabıq) - bitkil rd  olan 

ə ə

kompleks ikinci örtük toxuması. 



1-EPİDERMİSİN QALIQLARI

2-MANTAR( fellema)



3-FELLOGEN

4-FELLODERMA



TÖKÜLƏN QABIQ

            

                        



EPİBLEMA V  YA 

Ə

RİZODERMA(1)-kokun ilk 

örtuk toxuması



  

MEXANİKİ TOXUMA 

-

bitkinin özün  



ə

v  xarici mühitin mexaniki t sirl rin  qarşı dözümlülük v  

ə

ə

ə



ə

ə

möhk mlik ver n, bir növ armatur rolunu oynayan bitki 



ə

ə

hüceyr sinin ixtisaslaşmış qrupları.



ə

 Коllenxim, sklerenxim v  



ə

sklereidl r  bölünür.



ə ə

                                    KOLLENXİM



A

B

BUCAQLI KOLLENXİM* LÖVHƏVARİ KOLLENXİM  *QARIŞIQ KOLLENXİM




ÖTÜRÜCÜ TOXUMALAR

Ötürücü toxumalar bitki orqanizmində qida 

maddələrinin yeraltı və yerüstü orqanları 

arasında hərəkətini həyata keçirirlər. Bitki 

orqanizmində qida maddələri bir-birinə əks 

olan 2 istiqamətdə: enən və qalxan axınla 

hərəkət edirlər. Qalxan axın traxeyalar və 

traxeidlərlə, enən axın isə ələkvari borularla və 

peyk(müşaidəedici) hüceyrələri ilə hərəkət edir. 



Ötürücü topalar

Ötürücü toxumalar bitki orqanizmində nizamsız 

yerləşməmişlər,  kompleks  qruplar  olan  ötürücü  topalara 

toplanmışlar. 4 qrup ötürücü topalar ayırd olunur: 1) SadƏə 

topalar;  2)  Ümumi  topalar;  3)  Mürəkkəb  topalar;  4)  Lifli-

boru topaları.

Lifli-boru topaları mürəkkəb topalarla mexaniki 

toxumaların  birləşməsindən  əmələ  gəlmişdir.  Bu  ötürücü 

topalar ən mükəmməl və geniş yayılmış topalardır. Lifli-boru 

topalarında 2 hissə: ksilem və floem ayırd edilir. Ksilemanın 

tərkibinə  su  boruları,  traxeidlər,  oduncaq  lifləri  və  oduncaq 

parenximi  daxildir.  Floem  ləkvari  borulardan,  peyk-

hüceyrələrdən,  floem  liflərindən  və  floem  parenximindən 

təşkil olunmuşdur.



radial topalar:

1-floem, 2-ksilem,3- kambiy, 

4- sklerenxim

sentrofloem konsentrik topa  sentroksilem 

konsentrik topa


        

ƏSAS TOXUMA

-

bitkilərdə ən geniş yayılmış toxumalardır. Əsas toxumalar bitkilərin bütün 

orqanlarının əsas kütləsini təşkil edir və ötürücü, mexaniki, örtük və digər toxumalar arasındakı 

boşluqları doldururlar. 

Bitki orqanizmində yerləşdiyi yeri, 

yerinə yetirdiyi funksiyasına görə əsas toxumalar 

5 qrupa bölünürlər:

1) Assimilyasion toxuma ( parenxim) və ya xlorofilli parenxim , xlorenxim.

2) Ehtiyat qida maddələrini toplayan toxuma.

3)Su toplayan

4) Aerenxim

5)Ötürücü hüceyrələr




İFRAZAT TOXUMALARI

Bitkilərin  həyat  fəaliyyəti  prosesində  elə  maddələr  əmələ  gəlir  ki,  onlar  bitkilərin  sonrakı 

həyatında iştirak etmirlər. Onlar bitkilərdəki xüsusi hüceyrələrdə, müxtəlif toxumalarda, yuvacıqlarda 

toplanırlar.  Xarici  sekresiya  maddələrinə  isə  efir  yağları,  nektar,  su  və  s.  Bu  maddələr  toplanan 

toxumalara ifrazat toxumaları deyilir. 2 qrup ifrazat toxumaları vardır:

1)  Daxili  ifrazat  toxumaları  (sxizogen  və  lizigen  tipli  yerliklər,  süd  şirəsi  boruları,  (ixtisaslsşmış 

hüceyrələr - idioblastlar)

2)  Xarici  ifrazat  toxumaları  su  ağızcıqları,  vəzicikli  tükcüklər,vəziçiklər,  nektarlıqlar,  osmoforlar



 

(yunan  sözü  osmo-  iy,    phore-  daşıyıcı)    kimi  termin  təklif  etdi.  Bunlar  bitkilərin  xüsusi   

strukturları(bitki  orqanların  və  toxumaların)  müxtəlif  hissələri  olub,  adətən  terpenoid  və  ya  polifenol 

təbiətli aromatik maddələr ifraz edirlər ki, bu da həşaratları bitkiyə cəlb edirlər) aiddir. 






DİQQ TİNİZ  GÖR  ÇOX 

Ə

Ə

Ə

    


          SAGOLUNUZ!

 

Farmakoqnoziya və botanika    



     kafedrasının dosenti 

      Nərgiz Məmmədova

Document Outline

  • Slide 1
  • Slide 2
  • Slide 3
  • Slide 4
  • Slide 5
  • Slide 6
  • Slide 7
  • Slide 8
  • Slide 9
  • Slide 10
  • Slide 11
  • Slide 12
  • Slide 13
  • Slide 14
  • Slide 15
  • Slide 16
  • Slide 17
  • Slide 18
  • Slide 19
  • Slide 20
  • Slide 21
  • Slide 22
  • Slide 23
  • Slide 24
  • Slide 25
  • Slide 26
  • Slide 27
  • Slide 28
  • Slide 29
  • Slide 30
  • Slide 31
  • Slide 32
  • Slide 33
  • Slide 34
  • Slide 35
  • Slide 36
  • Slide 37
  • Slide 38
  • Slide 39
  • Slide 40
  • Slide 41
  • Slide 42
  • Slide 43
  • Slide 44
  • Slide 45



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə