|
![](/i/favi32.png) I – bob. Antik davr O’rta Osiyo tarixi bo’yicha moddiy va yozma manbalarning o’rganilishiAntik davrda kechgan ijtimoiy – iqtisodiy jarayonlarning o’ziga xos xususiyatlari va ularning qiyosiy tahlili
|
səhifə | 5/6 | tarix | 23.12.2023 | ölçüsü | 112,36 Kb. | | #157268 |
| 2 54205210800181874332.2 Antik davrda kechgan ijtimoiy – iqtisodiy jarayonlarning o’ziga xos xususiyatlari va ularning qiyosiy tahlili
Makedoniyalik Iskandar yurishlari natijasida keng miqyosda boshlangan ellinizm madaniyatining kirib kelishi Baqtriya, Parfiya va So’g’diyona shaharlari, hunarmandchiligi va badiiy - amaliy san’atiga katta ta’sir ko’rsatdi. Yozma manbalar Iskandar nomi bilan bog’liq uchta shahar: Aleksandriya Oksiana (Oks bo’yidagi Iskandariya), Aleksandriya Marg’iyona (Marg’iyona Iskandariyasi), Aleksandriya Esxata (Uzoq yoki Chekkadagi Iskandariya) haqida ma’lumotlar beradi. Ulardan tashqari "katoykiyalar" deb nomlangan grek harbiylari manzilgohlari ham mavjud edi. Ko’pchilik tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, makedoniyalik Iskandarning shaharsozlik faoliyati katta ahamiyatga egadir. Plutarx bergan ma’lumotlarga ko’ra u 70 dan ziyod shaharlarga asos solgan. Arxeologik tadqiqotlar natijalari esa boshqacharoq xulosalar beradi. Shuning uchun ham Iskandarning shaharsozlik faoliyati xususidagi ilmiy baxslar hanuzgacha davom etmoqda1.
Jumladan, V.Tarn, A.S.Hofman va ba’zi bir boshqa olimlar bu raqamga shubha bilan qaraydilar va u ancha oshirib ko’rsatilgan degan fikrni ilgari suradilar. V.Tarnning hisob - kitoblariga qaraganda, Iskandar o’ntadan ortiq, aniqrog’i, 13 ta shaharga asos solgan. Bu jarayonda u Tigr daryosining sharqiy tomonida shaharlar asos solishga alohida e’tibor bergan. Ammo, G.A.Koshelenko tomonidan amalga oshirilgan yozma, arxeologik va epigrafik ma’lumotlarni qiyosiy tahlil asosida o’rganish V.Tarn va uning tarafdorlari xato qilganliklarini ko’rsatdi. Arxeologlar hali grek — makedon shaharlarining hammasini kashf etmaganliklari, ko’pgina hududlar arxeologik jixatdan yaxshi o’rganilmaganini e’tiborga olsak, kelgusida antik an’analarni tasdiqlovchi qo’shimcha ma’lumotlar olish mumkin. Strabonning ma’lumotlariga ko’ra, Iskandar Baqtriya va So’g’diyonada 8 ta shaharga, Yustinning ma’lumotlariga qaraganda esa 12 ta shaharga asos solgan2. Ammo, bu ma’lumotlar arxeologik tadqiqotlar ma’lumotlari bilan tasdiqlanmagan va ko’pgina ilmiy munozaralarga sabab bo’lgan. Biz O’rta Osiyo hududlarida Makedoniyalik Iskandar uchta: Oks Iskandariyasi, Iskandariya Esxata (Chekkadagi Iskandariya) va Marg’iyonadagi Iskandariya shaharlariga asos solganligi haqida ma’lum ma’lumotlarga egamiz. Salavkiylar davrida O’rta Osiyo shaharlashgan holati va ichki tuzilishi haqida ma’lumotlar yetarli emas. Salavkiylar davlatining sharqida ko’pgina mahalliy shaharlar ma’lum darajada mustaqillikka ega bo’lganlar. Odatda salavkiylar podshosi bosib olgan shaharga uning maqomi belgilangan kartiya bergan. Ba’zan bunday kartiya shaharning mavjud maqomini tasdiqlagan. Shuningdek mustaqil shaharlar ham bo’lgan. Ammo, bunday siyosat O’rta Osiyoda ham ma’lum darajada olib borilgan, degan fikrni tasdiqlovchi ma’lumotlar hozircha yo’q. Grek — Baqtriya davrida gullab—yashnagan shaharlardan yana biri Kir asos solgan va manbalarda Kiresxata, Kurushkada, Kiropol deb eslatiluvchi shahardir. Ko’pchilik tadqiqotchilar bu shaharni O’ratepa o’rnida desalar, ayrimlari Nurtepa o’rnida joylashgan bo’lishi ham mumkin degan fikrni ilgari suradilar. Qadimgi Xo’jand va uning atroflarida olib borilgan arxeologik qazish ishlari ma’lum natijalar berdi. Xo’jand qal’asidagi ko’p sonli shurflardan birida mil. avv. IV asrga oid paxsa devor qoldiqlari topilgan. Ushbu devor yirik to’rtburchak g’ishtlardan qad ko’targan. Ko’hna shahardagi asosiy madaniy qatlamlar mil. avv. IV —II asrlarga oiddir. Sirdaryo bo’ylarida amalga oshirilgan ko’p yillik qidiruv va qazish ishlari natijasida makedoniyalik Iskandar davriga mansub boshqa shahar markazlari topilmaganligi tufayli, tadqiqotchilar bunday shahar markazlari faqat hozirgi Xo’jand shahri o’rnida bo’lishi mumkin, degan xulosaga keldilar. Antiox I shaharni ham o’z ichiga olgan butun Marv vohasini uzun devor bilan o’ragan. Ahmoniylarning aynan qaysi qal’asi Erkqal’ami yoki Govurqal’ami, Iskandarning nomi bilan nomlangani aniqlanmagan. Nima bo’lganda ham, Selevka I va Antiox I davrlarda Marv vohasi to’liq devor bilan o’ralganligi aniq. Bu devorning qoldiqlari hozirgacha qisman saqlangan. Ta’kidlash joizki, o’z vaqtida S.A.Vyazigin ham bu yerda juda katta mudofaa tizimi barpo etilganini ta’riflagan edi. Antik davr O’rta Osiyo shahar madaniyati rivojlanishning eng yorqin xususiyatlari- tasviriy san’at bilan pul zarb etilishi natijasida madaniyat va moliya - iqtisod ishlarining taraqqiy etishidir1.
Ta’kidlash joizki, o’lkamiz hududlarida tovar -pul munosabatlarining qandaydir ko’rinishi salavkiylar davridayoq paydo bo’ladi. Misol uchun, Taxti Sangindan 4 ta, Termizdan 3 ta, Kampirtepadan 2 ta, Marvdan 6 ta, Samarqand atroflaridan 5 ta Antiox I davriga oid (mil. avv. 280 — 268 ) tangalar topilgan. Nisbatan ko’proq topilma tangalar grek-baqtriya davriga oid bo’lib, ular Diodot, Yevtidem, Demetriy, Antimax, Geliokl davrlarida zarb etilgan. Umuman olganda antik davrga kelib O’rta Osiyoda tanga pullarga asoslangan tovar-pul munosabatlari rivojlandiki, bu holat antik davr shaharlari taraqqiyotini belgilovchi asosiy belgi hisoblanadi, Grek-makedon davrida yirik shaharlar tovarpul munosabatlariga tortilgan bo’lsa, kushonlar davriga kelib bu jarayonda qishloqlar ham ishtirok eta boshlaydi. Bu xolat esa o’z navbatida, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning yuksalib borayotganidan dalolat beradi. Xullas, antik davr O’rta Osiyo jamiyati taraqqiyotida shaharlarning ahamiyati ulkan bo’ldi. Tadqiqotlarning qiyosiy tahlilidan xulosa chiqaradigan bo’lsak, ellin dunyosida shahar ma’lum vazifalarni (ma’muriy, siyosiy va diniy markaz, savdogarlar va hunarmandlar faoliyat ko’rsatadigan joy, madaniy va harbiy markaz va boshq.) bajaruvchi mustahkamlangan manzilgohgina emas, balki jamoa o’zini o’zi boshqarish organlari, zamonaviy mulkdorlarning alohida shaklini o’zida jamlagan, erkin fuqarolarning teng huquqligini nazarda tutuvchi ijtimoiy tuzilmaning muhim bo’g’ini ham bo’lgan deyish mumkin. Bunday shaharlar (balki shahar-polislar yoki shaxar-davlatlar) ellin madaniyati ta’sirida bo’lgan Sharqda ham keng tarqalgan. Antik davr har qanday O’rta Osiyo shaharlarining bir muhim tarkibiy qismi - shahar atrofidagi qishloqlarning mavjudligi edi. O’rta Osiyoda shaharlarning umumiy muammolariga va shaharlarning maqomiga jiddiy e’tibor berilishi natijasida shahar bilan uning atrofidagi qishloqlarning o’zaro munosabatlari masalasi tadqiqotchilar e’tiboridan birmuncha chetda qoldi. Tadqiqotchilar oldida turgan shaharlar tarixi bilan bog’liq dolzarb masalalardan biri ham aynan shu muammo hisoblanadi. Kushon davri Shimoliy Baqtriya shaharlarining shakllanish jarayoni, ularning tarhi va tuzilishi ko’p hollarda uning asosiga, ilgari aholi yashagan manzilgohga bog’liq bo’lgan. Bu holatni arxeologik ma’lumotlar asosida o’rgangan. E.V.Rtveladze o’z asoslari bilan farqlanuvchi shaharlarning quyidagi uchta guruhini ajratadi: 1. Ahmoniylar davriga borib taqaladigan, qadimgi asosga ega bo’lgan ko’p qatlamli shaharlar (Jondavlattepa, Qalaimir, Hayitobodtepa va balki Termiz); 2. Grek-Baqtriya yoki Salavkiylar davriga borib taqaladigan shaharlar (Dalvarzintepa, Kayqubodshoh, Saksonoxur, Termiz, Shahrinav, Xolchayon); 3. Yuechji yoki Kushon davrida paydo bo’lgan shaharlar. Kichkina shaharlarning asosiy qismi va Budrach, Zartepa, G’arovqal’a (Yavan), Kaltaminor (Denov yonida), Shohtepa va boshq. Antik davr Shimoliy Baqtriya shaharlari hayotida shahristonlar ham muhim ahamiyatga ega edi. Antik davr shahristonlarining ildizlari bronza davri manzilgohlarining mustahkamlanmagan qismi va ahmoniy-baqtriya davrining ilk shaharlari asosiy turar-joylarini devorlar bilan o’rab olingan davrga borib taqaladi. Ildizlari jihatdan ular bir-birlari bilan chambarchas bog’liqligi aniq. Ammo, bajargan vazifasi nuqtai nazaridan ular turlicha bo’lgan.
Xususan, dastlabki davr shaharlari shahristoni faqat turar-joy qismi va ehtimol ibodatxonadan iborat bo’lgan bo’lsa, keyinchalik, ya’ni, Kushon davriga kelib turar-joylar, hunarmandchilik ishlab chiqarish, mafkuraviy va savdo-sotiq bir yerga to’plangan joyga aylanadi. Antik davr Shimoliy Baqtriya shaharlari antik davrda ma’muriy harbiysiyosiy va mafkuraviy markaz bo’libgina qolmasdan savdo-sotiq va hunarmandchilik markazlashgan hudud ham hisoblangan. Chjan Syanning mil. avv. II asrning o’rtalariga oid ma’lumotlariga ko’ra, Daxya (Baqtriya) axolisi savdo-sotiqda nixoyatda mohir, mamlakatning poytaxtida esa har xil mahsulotlarga boy bo’lgan bozor mavjud edi. Viloyatdagi xalqaro savdo aloqalarining yo’nalishlari va taraqqiyoti haqida ba’zi arxeologik topilmalar guvohlik beradi. Bular Hindistondan keltirilgan-taroq, shaxmat donalari, fol ochadigan suyak, tilla buyumlarning bo’laklari, fil suyagidan yasalgan narsalar (Dalvarzintepa); Rimdan-shisha (Xolchayon), marmar bosh (Ilontepa), maskaron (maxsus qiyofani o’zgartiruvchi buyum, me’morchilikda ishlatilgan, Shahrigulgul), Neron tangasi (sestertsiy, Xayrobodtepa); Misrdantaqinchoqlar va tumorlar, ular Shimoliy Baqtriyaning qabristonlaridan topilgan (Boysun, Bandixon, Kampirtepa, To’pxona), papirus (Kampirtepa); Xitoydan-ipak matolar parchalar (Kampirtepa, Xolchayon), oynalar (Ayritom, Barattepa, Janubiy Tojikiston qabristonlari); Parfiyadan-tangalar; Xorazmdan aylana naqsh solib ishlangan idish (Kampirtepa) kabilardir. Kuyukqal’ada arxeologik qazish ishlari olib borildi, natijada yodgorlikning vujudga kelishi milodiy VII-VIII asrlarga oid ekanligi aniqlandi. Lekin qal’aning mudofaa tizimi maxsus o’rganilmagan. Ammo, yodgorlikning rejasida devor va burjlari izlari ko’zga tashlanadi. Amudaryoning o’ng sohili hududidagi qishloq jamolarining joylashish tarkibi va shakllanish jarayonining o’rganishda Dingiljada arxeologik qazish ishlari natijasida olingan ashyolar muhim manba bo’lib mil.avv IV- milodiy IV asrlarda mudofaa tizimiga ega bo’lganligi aniqlangan. Tuqqal’ada qazish ishlari olib borilishi natijasida yodgorlik yarim aylana burjlarga ega bo’lgan mudofaa devor bilan o’rab olingan bo’lib, unda madaniy hayot mil.avv. IV-XI asrgacha davom etganligi aniqlangan. Katta Oybug’irqal’ada arxeologik tadqiqot ishlarini olib borildi, yodgorlik mil.avv. V milodiy IV asrlari bilan belgilangan. Amudaryoning o’ng sohilidagi Ayozqal’a 1,2,3, Yonboshqal’a, Qo’rg’oshinqal’a yodgorliklari atroflaridagi hududlarida qurilgan ko’psonli kichik hajmdagi atroflaridagi arxeologik qazish ishlari olib borilgan, natijada ularning rejalashtirilishi, uy-joylarining tuzilishi to’g’risida noyob ma’lumotlar to’plangan. Lekin tadqiqotda manzillarning vujudga kelishi va mudofaa tizimi rivojlanish jarayoni yoritilmagan. Arxeolog tadqiqotchilar Mizdahqonda tadqiqot ishlarni olib borishib, natijada uning tuzilishi, umumiy hajmi haqida ma’lumotlar olishib, yodgorlik mil. avv. III asrdan-XIV asrga oid ekanligini aniqladilar. Lekin shaharning qadimgi va ilk o’rta asrga oid mudofaa tizimi o’rganilmagan. Xorazmning ilk o’rta asrda siyosiy poytaxti bo’lgan Katqal’ada qazish ishlari olib borildi, natijada shaharning topografik tuzilishi, mudofaa tizimiga oid materiallar olindi. Shunday qilib, Xorazm vohasi qishloq va shaharlarning mudofaa inshootlari tarixini o’rganishning uchinchi davrida Amudaryoning o’ng va so’l sohili hududidagi qadimgi va ilk o’rta asrlarga mansub bo’lgan arxeologik yodgorliklarda keng miqyosda arxeologik tadqiqotlar olib borilishi natijasida yangi ashyolar to’plandi. Ayniqsa, YA.G’.G’ulomov tadqiqotlarida Xorazmning qadimgi va ilk o’rta asr qishloq va shaharlarining geografik o’rni, rejalashtirilishi, sug’orish inshootlari sohili atroflarida joylashishi va ularning mudofaa tizimi to’g’risida ilmiy ma’lumotlar egallagan. Xorazm vohasi shaharlari mudofaa tizimi tarixini o’rganishning to’rtinchi davrida Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi xodimlari Quyi Aqchadaryo hududida arxeologik tadqiqotlarini davom ettirdilar. Shu bilan birga, shu tarixiy davrdan boshlab, O’zbekiston Respublikasi FA Qoraqalpog’iston filiali xodimlari Amudaryoning o’ng va so’l sohilidagi yodgorliklarida arxeologik qazish ishlarini boshladilar. Tadqiqotchi Yu.P.Manilov Katqal’a shahrida arxeologik qazish ishlarini davom ettirib, IX-XIII asrlarga mansub bo’lgan mudofaa devor o’rgangan. Shuningdek, Ayozqal’a II yodgorligida arxeologik qazish ishlari olib borilib, natijada yodgorlikning rejasi tuzildi va mudofaa tizimi tarixiga doir muhim manbalarga ega bo’lingan. Qishloq shaklidagi Qurg’oshinqal’ada arxeologik qazish ishlari olib borib, asosiy e’tiborni shaharning mudofaa tizimini o’rganishga qaratgan, uni mil.avv. IV asrga oid ekanligini qayd etgan. Qo’yqirilganqal’adan olingan ashyolar Xorazm vohasi aholisi qadimgi davrdan boshlab, aniq fanlarni to’la o’zlashtirib olib, uning natijasi qishloq va shaharlarning me’moriy-topografik jihatidan ishlab chiqilishi va mudofaa tizimi bilimlarida o’z mazmunini namoyon qilgan. "Qo’yqirilganqal’a" asarida yodgorlikning tuzilishi, rejalashtirilishi, mudofaa tizimi arxeologik ashyolar asosida yoritilgan va qadimgi shaharlarning mudofaa tizimi tarixiga doir muhim ma’lumotlarni bergan. Shubhasiz, bu ma’lumotlar Xorazm vohasining qadimgi shaharlar tarixi, harbiy texnikasi, me’morchilik, rejalashtirish bilimlarining rivojlanish jarayonini o’rganishda muhim manba hisoblanadi. Ye.E.Nerazik Tuproqqal’ada qazish ishlarini olib bordi, natijada uning tarixiga oid yangi ashyolar olishga muvaffaq bo’ldi.
M.Mambetullaev Xiva tumanidagi Tuproqqal’ada arxeologik qazish ishlari olib bordi, natijada yodgorlikning rejalashtirilishi, mudofaa tizimi o’rganildi. Yodgorlikning rejasi ikki qatorli mudofaa devor, to’rtburchakli burjlari to’g’risida ma’lumot olinib, uning qurilishi mil.avv. IV-V asrlarga oid ekanligi belgilangan. Tuyamo’yin suv ombori qurilishi munosabati bilan, shu hududda joylashgan tarixiy obidalar bo’lgan Kaparas, Yelharas, Jig’arband, Sadvar qal’alarida qazish ishlari olib borildi, natijada qadimgi va ilk o’rta asr tarixiga doir noyob ashyolar olingan. Janubiy Xorazm hududida joylashgan Sadvar yodgorligida arxeologik qazish ishlari olib borildi, natijada shaharning qurilishi mil.av. IV asrda amalga oshirilganligi, madaniy hayot esa milodiy XIII asr boshlarigacha davom etganligi isbotlangan. Shu bilan birga, Kaparas yodgorligida arxeologik qazish ishlari olib borildi, tadqiqot natijalari mustahkamlangan qal’a mil. avv. IV asrda qurilgan bo’lib, milodiy VII asrigacha hayot davom etgan. Jigarband yodgorligida arxeologik tadqiqotlar olib borildi, me’moriy-topografik tuzilishi, devor va burjlari to’g’risida ma’lumot berib, o’rta asrga oid ekanligini aniqlangan1. M.Mambetullaev M-Sh.Qodirniyazov rahbarligidagi arxeologik guruh Voyanganda qazish ishlarini olib bordilar, natijada yodgorlikning mudofaa tizimiga oid noyob ashyolar olinib, uning qurilishi mil.avv. IV asrga oid ekanligi aniqlangan. Miloddan avvalgi II-III asrlarida shaharning to’rt tomoni kvadrat g’ishtli devor bilan o’rab olingan. M.Mambetullaev Shumanay hududidagi Katta Oybug’irqal’ada arxeologik qazish ishlarini olib bordi, natijada uning rejalashtirilishi ishlab chiqildi, mudofaa tizimiga doir materiallar olindi. Yodgorlikning vujudga kelishi mil. avv. V asrga, uning yuqori madaniy qatlami milodiy X-XII asrlarga oid ekanligi qayd qilingan. Tadqiqotchilar Yu.A.Rapoport, A.N.Gertman Tuproqqal’ada qazish ishlarini davom ettirib, natijada shaharning umumiy tuzilishi, mudofaa tizimiga, doir ashyolar olingan. Afsuski, shaharning ichki qismi va mudofaa tizimi hozirgacha ilmiy asosda o’rganilgan emas. Ayozqal’a-1, Burliqal’alarda va Shovot Katqal’asida arxeologik qazish ishlari olib borildi, natijada Xorazm fortifikatsiyasi tarixiga oid yangi ma’lumotlar olindi.
G.Xo’janiyozov Xorazm vohasining shimoli-g’arbiy qismida joylashgan Aqchungul yodgorligida qisman arxeologik tadqiqot ishlarini olib bordi va miloddan avvalgi 1-milodiy IV asrlarga oid ekanligini aniqlagan. Qizilqal’ada arxeologik qazish ishlari olib borildi, natijada mudofaa devori va burji to’g’risida ma’lumotlar asosida yodgorlikning vujudga kelishi miloddan avvalgi II-I asrga, uning inqirozi esa milodiy XIII asr oxiriga to’g’ri kelishi aniqlangan. Tadqiqotchi Ellikqal’a tumanidagi Kichik Qirqqizqal’ada arxeologik tadqiqot ishlarini olib borib, qal’aning rejalashtirilishi, mudofaa tizimi tarixiga doir ashyolar olishga muvaffaq bo’ldi. Shaharning vujudga kelishi mil.avv. IV asrga, uning inqirozi esa milodiy III asrga oid ekanligi aniqlandi. Shovot tumani hududidagi Tuproqqal’ada arxeologik tadqiqot ishlari olib borilgan, natijada yodgorlikning umumiy rejalashtirish, mudofaa devori va burjlari to’g’risida yangi ashyolar olindi.
Amudaryoning o’ng sohili hududida afrig’iylar hukmdorlarining yozgi qarorgohi bo’lgan Tuproqqal’ada uzluksiz ravishda olib borilgan arxeologik qazish ishlari natijasida milodiy III asrga mansub ashyolar olinib, uning natijalari maxsus tadqiqotlarda o’z mazmunini topgan. Shu bilan birga, Toshxirmontepa, Aqshaxan, To’qqal’a, Kuyukqal’a yodgorliklarida olib borilgan arxeologik qazish ishlari natijasida qadimgi va ilk o’rta asrlar tarixiga doir ashyolar olindi. Amudaryoning so’l sohili hududidagi Olmaotishgan-2, Katqal’a (Shovot), Hazorasp yodgorliklarining qadimgi davrga mansub mudofaa tizimi, Mizdahqon Gaurqal’asi arkida; Bug’roxonda olib borilgan qazish ishlari natijasida olingan ashyolar qadimgi va ilk o’rta asr shaharlarining rivojlanish tarixini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, to’rtinchi davrda Xorazmning qadimgi qishloq va shaharlarning me’moriy-topogrofik tuzilishi, ularning hajmi, mudofaa tizimining rivojlanish bosqichlarini ilmiy asosda o’rganilishiga qaratilgan. Amudaryoning o’ng qirg’og’idagi Xorazm viloyati hududida Olmaotishgan-2, Toshqal’a-2, yodgorliklarida qazish ishlari davom ettirildi, natijada qadimgi davr tarixiga doir yangi ashyolar topildi. Amudaryoning o’ng sohilidagi Aqshaxon qal’asida arxeologik qazish ishlari olib borildi, natijada mudofaa tizimi tarixiga oid yangi ashyolar olindi. Shu bilan birga, arxeologik tadqiqotlar Tuproqal’a(Shovot), Katqal’a(Shovot), Olmaotishgan-2 yodgorliklarining mudofaa tizimida qazish ishlari olib borildi. M.Mambetullaev, M.To’rabekovlar Kuyukqala, Mizdahqon yodgorliklarida arxeologik tadqiqot ishlarini olib bordilar, natijada qadimgi mudofaa tizimi tarixiga doir ashyolar olindi. Xorazm Ma’mun akademiyasi va YA.G’.G’ulomov nomidagi Arxeologiya institutining birlashgan ekspeditsiyasi Hazoraspning shimoli-g’arbiy burchagida qazish ishlarini olib borishi natijasida nayza o’qi uchli shinakli burjlarga ega bo’lgan dastlabki paxsa devor o’rganildi. Shu bilan birga, Hazoraspning g’arbiy qismidagi devorni kesish ishlari olib borildi, natijada temuriylari davriga oid ma’lumotlar olingan. Katqal’a mudofaa devorida qazish ishlari olib borilib, qadimgi va ilk o’rta asrlarga oid ashyolar olingan. Amudaryoning o’ng sohili hududidagi qishloq va shaharlarda arxeologik tadqiqotlarning olib borilish darajasi jihatidan bir-biridan farq qiladigan ashyolar olindi.
Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi xodimlari Amudaryoning o’ng sohilida joylashgan qishloq va shaharlarining me’moriy-topografik, devor va burjlarini rasmga olish bilan umumiy ma’lumotlarni berish bilan kifoyalangan. Bizning nazarimizda, birorta qishloq va shaharlar mudofaa devorining me’moriy tuzilishini o’rganish maqsadida maxsus arxeologik qazishma ishlari olib borilmagan. Amudaryoning o’ng va so’l sohilidagi hudularida mavjud bo’lgan sug’orma dehqonchilik tarixiy-xo’jalik vohalarining ijtimoiy-iqtsodiy va etnomadaniy markazlari bo’lgan qishloq va shaharlarda keng miqyosda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida olingan noyob ashyolar mil.avv. VI asr o’rtalaridan-milodiy IX asr boshlarigacha bo’lgan tarixiy jarayonda ajdodlarimizning xo’jalik turmush tarzi, sug’orma dehqonchilik madaniyati, ko’p tarmoqli hunarmandchilik taraqqiyoti asnosida, shaharsozlik madaniyati, davlatchilikning shakllanishi va rivojlanishi, tarixiy-siyosiy vaziyat taqozosi bilan paydo bo’lgan mudofaa inshootlarining rivojlanish tarixini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Odatda, tarix, birinchi navbatda, xalq tarixi birlamchi manbalarga asoslanadi. Xalq tarixining manbalari - moddiy madaniyat va yozma manbalar bo‘lib, ulardan olingan ilmiy ma’lumotlar asosida xalq tarixi yaratiladi. Etnogenez va etnik tarixni o‘rganmay, ya’ni aynan olingan xalqning kelib chiqishini o‘rganmay turib, xalq tarixini to‘la qonli yaratish mumkin emas. Ammo, xalqlarning kelib chiqishi muammosini faqat yozma manbalar asosida o‘rganish ham yetarli emas. Chunki, yozma manbalar, ayniqsa xalq tarixining etnogenez bosqichini ob’ektiv ilmiy o‘rganishda har doim ham to‘g‘ri xulosalar chiqarishga imkon beravermaydi. Masalan, sobiq sovet hokimiyatining dastlabki yillarida o‘zbek xalqining kelib chiqishi masalasida muammo yechimiga O’rta Osiyodagi etnosiyosiy vaziyat hisobga olinmay, mutlaqo turkparastlik nuqtai nazaridan yondashildi. Natijada, bunday yondashuvga zidli o‘laroq, fanda “paniranistik” qarashni kelib chiqishiga olib keldi. O’sha kezlarda, xalqlarning kelib chiqishi haqidagi bu o‘ta murakkab masala yechimiga islom aqidaparastlari ham aralashib, “bu vaqtinchalik dunyoda milliy etnoslar yo‘q, faqat islom millati bor. Xalqlarni milliy tili va etnomadaniy o‘ziga xosligiga qarab emas, balki diniy-ruhiy dunyosiga qarab millatini belgilamoq kerak,” degan diniy kontseptsiya paydo bo‘ldi. Afsuski, fanga zid bunday kontseptsiyalarning paydo bo‘lishi, davr taqozasiga ko‘ra, muammo yechimi bilan bog‘liq fan tarmoqlarining rivojlanish darajasini zaifligidan dalolat berardi. O’rta Osiyo haqidagi, Amudaryo va Sirdaryo bo’ylari, bu ikki daryo oralig’idagi ro’y bergan antik davr voqyealariga doir aniq ma’lumotlarni yunon va rim manbalaridan topamiz. Bu manbalar biz uchun nixoyatda bebaho asardir. O’rta Osiyo haqida hikoya qiluvchi grek va Rim adabiyoti namunalarini varaqlasak, O’rta Osiyo xalqlarining madaniyati juda qadim zamonlardayoq o’ziga xos ravishda rivojlanganligining guvohi bo’lamiz. Bunday og’zaki ijod namunalari bo’lmish «To’maris» afsonasi Gerodotning «Tarix» asaridan, «Shiroq» afsonasi esa Polienning «Harbiy hiylalar» kitobidan salmoqli o’rin egallagan. «Greklar o’zlarining antik davrlari bilan, kishilikning mukammal va mumtoz namoyandalari sifatida, butun kishilik jamiyatining qadimgi davrini ifoda qiladilar. Antik davrlarni o’rganishimizda yolg’iz arxeologik qazilmalar kifoya qilmaydi, faqat ularning o’zi bilangina qanoatlanmaymiz. Bu qadim topilmalar g’oyat go’zal va qanchalik noyob bo’lmasin, biz ularning faqat tashqi shakliga qarab fikrlaymiz, taxmin yuritamiz. Biz antik davrlarda yashagan bokalonlarimizning timsoliy shaklini emas, jonli hayotini ko’rgimiz, ular bilan dardlashgimiz keladi. Hozirgi daryolar, shaharlar, tog’lar antik davrda ham xuddi shunday bo’lganmi, ularni o’z ko’zimiz bilan ko’rsak deymiz. Buning imkoni bormi? Axir, bu haqda hyech bir yozma manbaga ega emasmizku? To’g’ri, antik davrdan bizga yozma «guvoh» yetib kelmagan. Qadim ajdodlarimiz haqida «so’zlovchi» shaharlarning qoldiqlari, go’zal san’at obidalari, bebaho arxeologik topilmalar mavjud. Shu bilan birga, bizgacha noyob yunon-rim adabiyoti namunalari ham yetib kelgan. Ushbu manbalarni o’qir ekansiz biz avlodlar qalbini bir bebaho boylik o’ziga asir etadi. Jahonda grek adabiyotidan ma’naviy oziq olmagan bironta adabiyot topilmasa kerak. Antik dunyoning badiiy go’zalligiga asos solgan Homer ijodigina emas, shu bilan birga, Esxil, Sofokl, Evripid va Aristofan kabi so’z san’atkorlarining nodir adabiy durdonalari ham bitmas-tuganmas badiiy estetik zavq manbaidir. Gesiod, Gerodot, Fukidid, Ksenofont kabi tarixiy nasrni go’zal sahifalar bilan boyitgan ulug’ iste’dodlarning mo’tabar nomlari ham biz uchun g’oyat qimmatlidir. Bu adiblarning asarlarida antik o’tmishning o’ziga xos qirralarini kuzatamiz. Antik dunyoning yana bir go’zal badiiy sahifasi bo’lmish Rim adabiyoti ham yunon adabiyotidan oziq olib, uning ta’sirida rivojlandi, taraqqiy etdi. Shuning uchun ham Italiyada san’at mislsiz darajada yuksaldi, bu yuksalish go’yo qadim klassik zamonning shu’lasi bo’ldi— deyish mumkin. Antik davrning so’nggi bosqichi hisoblangan Rim adabiyoti ham insoniyatga olam-olam ma’naviy boyliklar in’om etdi. Ularda Aleksandrning harbiy yurishlari, uning oyogi yetgan joylar tasviri, jang tafsilotlari batafsil bayon qilinadi. «Kundalik» da Aleksandrning o’limidan keyingi qarama-qarshiliklarga boy bo’lgan 32 sosial hayot, o’zaro toj-taxt uchun kurash harakatlari ham yorqin ifodalangan. Biz uchun qimmatli sanalgan bu «Kundalik» ning mualliflari Ptolomey bilan Aristobul kim edi, degan savolning tug’ilpshi tabiiy. Bu ikki zotning o’z «Kundalik» lari bo’lgan. Ular o’z ko’zlari bilan ko’rgan, bevosita o’zlari guvoh bo’lgan voqyealarni qalamga oladi. Ptolomey ham, Aristobul ham O’rta Osiyoda bo’lgan. Bu ikki adib O’rta Osiyoning antik davrlarndagi Girkaniya, Parfiya, Marg’iyona, Baqtriya, Xorazm, So’g’diyona mamlakatlariga safar qilishgan. Uchta yirik davlat — Baqtriya, So’g’diyona, Xorazmda yashaganlar. Bu yerdagi elatlarni o’z ko’zi bilan ko’rgan, ularning madaniy xayoti bilan yakindan tanish bo’lgan. Gurgong’op, Murg’ox, Qunduz, Araks, Yaksart, Oks, Politimet daryolarni kechib o’tib, ularning vohasini kezgan. Bu haqda ular-o’z “Kundalik” larida qiziqarli badiiy lavhalar keltirishgan. Ona yurtnmizning antik davrini o’rganishda mana shu ikki zotning ijodi g’oyat muhim rol o’ynaydi. «Kundalik» da tasvirlagan voqyealar anik, joylar nomi konkret, jug’rofiy holatlar jonli lavxalarda ifodalangan. Hatto «Kundalik»da berilgap tabiat manzaralari xam bizga tanish. Ayniqsa, hozirgi O’zbekiston hududini tasvirlaganda bizning qalbimizga yakin bo’lgan bo’yoqlarni ko’ramiz.
Dostları ilə paylaş: |
|
|