Klasik Dönem İslam Biliminin Kaynakları Üzerine Bir Deneme



Yüklə 60,75 Kb.
tarix17.11.2018
ölçüsü60,75 Kb.
növüYazı


Klasik Dönem İslam Biliminin Kaynakları
Üzerine Bir Deneme

Bu yazıda İslam uygarlığının klasik dönemi denen 9.-14. yüzyıllar arasında İslam ülkelerinde gelişen ve zamanının en ileri örneğini oluşturan bilimsel faaliyetin kökeni üzerinde duracağım. Bilimden kastım o zamanki bakış açısından doğanın sistematik olarak incelenmesi için yürütülen çalışmalar olacak ve bugün bilim adı altında kapsanmayan mantık ve matematik gibi formel disiplinleri, simya gibi batıni bilimleri ve doğayla ilişkili olduğu ölçüde felsefeyi de içerecek. Amacım bu dönem biliminin kendisini değil kaynaklarını incelemek olduğundan zorunlu olarak İslam biliminin özgün yönlerini değil eski geleneklere bağımlı yönlerini vurgulayacağım [d1].



I. İslam Dini ve Ortaçağ Bilimi

İslam uygarlığının çıkış noktası, esin ve otorite kaynağı, kutsal kitabı Kuran'dır. Sırf bu yüzden bile İslam biliminin ilk kaynağının Kuran olduğunu söyleyebiliriz. Kuran sayesinde önce Arapların, sonra İslam'ı benimseyen diğer toplumların özgün bir kimlik ve kendine güven duygusu kazanması, kavmiyetçiliğin aşılarak evrensel bir bakış açısının oluşması, ve bu sayede Müslümanların geleneksel olmayan düşüncelere korkusuzca yaklaşabilmesi mümkün oldu. Bunun yanında Kuran'da bilgi (ilim) sahibi olmaya büyük önem verilmesi (sonradan bundan ne kastedildiği tartışma konusu olsa da [d2]), doğada Allah'ın varlığının işaretlerinin varolduğunun belirtilmesi, bu dönemde özel olarak bilimin gelişmesine itici güç sağladı. Müslümanların kendinden önceki kültürlerin bilimsel ve entellektüel birikimlerini kolayca benimsemelerinin sebeplerinden biri de, gene Kuran'a dayanan, her kültürde ilahi vahyin bozulmuş da olsa izlerinin olduğu görüşüydü. İslam uygarlığına dışarıdan gelen en büyük etki olan Yunan kültürünün benimsenmesi hem bu sayede, hem de (mesela aynı kültürle İlkçağ sonunda karşılaşan Hıristiyanlığın durumunun tersine) bu kültürün sahiplerinin siyasi rakip konumunda olmamaları sayesinde mümkün olabilmişti.

Doğrudan Kuran'dan kaynaklanan etkilerin yanında İslam biliminin İlkçağ sonu ve Ortaçağ bilim anlayışlarıyla paylaştığı, zamanın genel düşünce ortamından kaynaklanan bazı özellikleri vardı. Kuran'da da ısrarla vurgulanan tevhid inancı, yani yaratıcı ve yönetici gücün birliğine dair inanç, ve bu birliğin tezahürü olarak evrenin bir bütün olarak görülmesi, herşeyin birbirine bağımlılığı, fiziksel ve ruhani alemin içiçeliği ve beraberce anlaşılması gerektiği, zamanın bütün bilim geleneklerince kabul ediliyordu. Bu anlayıştan kaynaklanan ortam da, insan hayatındaki değişikliklerin göksel değişikliklerden kaynaklandığı varsayılan astroloji gibi bilimlerin gelişmesine uygundu. Diğer bir ortak özellik de, bilginin birikerek doğrusal bir şekilde ilerlediği yönündeki modern görüşe zıt olarak, döngüsel bir gelişme-bozulmaya dayanan bir tarih anlayışının benimsenmesi ve eski uygarlıkların bilimde en üst noktaya çıkmış olabileceklerinin kabul edilmesiydi. Bu yüzden mesela 12. yüzyılda yaşayan İbn Rüşd'e göre bile Aristoteles kendisine ilim verilmiş bir bilgeydi ve bilim alanında hata yapamaz ve aşılamaz bir konuma sahipti. Son olarak, modern bilimin tersine, Ortaçağ'da bilimin genel olarak teknolojiye ve ekonomiye katkısı yoktu; bilimsel faaliyet sadece belli bir zümreye has, halka inmeyen bir uğraştı. Bu yüzden bilimsel motivasyon kaynakları pratik olmaktan ziyade entellektüeldi. Fakat bunda saf entellektüel merak kadar, doğadaki ilahi işaretleri görmek, Tanrı'nın bilgeliğinin farkına vararak bundan ruhani dersler çıkarmak amacı da vardı.

II. Antik Çağın Mirasının Aktarılması

İslam dünyasında bilimin gelişmesine ortam hazırlayan faktörleri bu şekilde özetledikten sonra bilimsel faaliyeti başlatan asıl itici gücün, diğer kültürlerin ve özellikle de Eski Yunan'ın bilimsel birikiminin Arapça'ya aktarılması olduğunu söylemek gerekir. İslam'ın ortaya çıktığı devirlerde bilimsel mirasın korunduğu birkaç önemli merkez vardı. İskenderiye'deki Yunan, Yahudi, Mısır ve Babil geleneklerini biraraya getiren okul kapandıktan sonra buradaki Yunanca bilim ve felsefe kitapları Süryanice'ye çevrilip Antakya'ya, oradan da daha doğudaki Nisibis (Nusaybin) ve Edessa'ya (Urfa) aktarılmıştı. Harran'daki Sabiiler Helenistik dönemin batıni düşünce akımlarını (Yeni-Pisagorculuk ve Hermetizm) devam ettiriyorlardı. Bizans tarafından dışlanan Nasturiler Süryanice'deki bilimsel eserlerini İran'a taşımışlardı. Ve son olarak gene İran'da Sasani krallarının kurduğu Cundişapur'daki okul Hint, Hıristiyan ve Yahudi felsefe ve biliminin merkeziydi.

İlk tercümeler Abbasi hanedanının başlangıç dönemlerinde, özellikle de Harun Reşid, Memun ve Mutasım zamanında yapılmıştı ve gayet pratik sebeplere dayanıyordu. Arapların tıp alanındaki yetersizliği tıbbi eserlerin, fethedilen topraklarda yaşayan ve Eski Yunan'ın mirasına sahip Hıristiyanlarla entellektüel düzeyde mücadele edebilmek isteği de mantık ve felsefe alanındaki eserlerin tercüme edilmesine yol açmıştı. İlk tercümanlar arasında Hıristiyan Huneyn bin İshak, Harranlı Sabit bin Kurra ve Zerdüştçülükten İslam'a geçen İbn Mukaffa vardı.

Çevrilen eserler arasında felsefe alanında Platon ve Aristoteles'in birçok eserinin yanısıra bunların düşüncelerinin Yeni-Platoncu yorumu vardı. Özellikle Yeni-Platoncu Plotinos ve Proklos'un bazı eserleri Aristoteles'e ait zannedildiği için İslam felsefecileri Platon'la Aristoteles'in birbiriyle uzlaştırılması ve bunun da İslam'ın temel ilkeleriyle uyumu konusunda aşırı bir iyimserlik içinde olacaklardı. Bilim alanında ise Hippokrates ve Galenos'un tıpla, Ptolemaios'un astronomi ve optikle, Eukleides'in matematikle, Arkhimedes'in mekanikle, ve Aristoteles'in genel olarak fizik ve biyolojiyle ilgili birçok eseri çevrilmişti [d3]. Bunlar arasında özellikle Aristocu dünya görüşü (mantığın bilgi edinmedeki merkezi rolü, sistematik metafizik, bilimlerin sınıflandırılması, vb.) Müslüman felsefeci ve bilimadamlarının düşünce sistemini köklü bir değişime uğratti. Çeşitli yönlerden zaman zaman eleştiriye uğrasa da İslam bilimi yüzyıllar boyunca temelde Aristocu kimliğini sürdürecekti.

İlk önemli bilim ve felsefe kurumu Bağdat'ta Memun zamanında 815 civarında kurulan Beyt'ül-hikme idi. Bu sayede bilimadamlarının biraraya gelmesi sağlanmış ve çoğu tercüme burada yapılmıştı. Bunun yanında hastaneler, rasathaneler ve bir açıdan tekkeler bilim ve felsefe yapılan kurumlardı.

III. İslam Felsefesi

İslam biliminin kaynaklarından biri de bunun düşünsel temelini oluşturan İslam felsefesiydi. Bu yüzden düşünceleri bilim alanında özellikle etkili olmuş filozof-bilimadamları geleneğinin üç önemli temsilcisi olan Kindi, Farabi ve İbn Sina'nın varlık ve bilgi teorisi konularındaki görüşlerini kısaca incelemek yararlı olacak.

Kindi (y.800-870) İslam felsefesinde Aristocu geleneği izleyen Meşşai okulun ilk temsilcisiydi ve kendinden sonra gelen felsefeciler gibi ana amacı felsefi ve dinsel bilgiyi tek bir sistem içinde birleştirmekti [d4]. Ona göre bütün düşünce sistemlerinin temeli, ezeli Hakikat'in bilgisi olduğundan bütün eski gelenekler temelde aynı şeyi söylüyor olmalıydılar. Bu yüzden Kelamcıların tersine Kindi, felsefe ve din arasında görünürdeki çelişkilerin giderilebileceğine inanıyordu. Buna rağmen Kindi'nin bu tür sorunlara orijinal çözümler getirdiği söylenemez. Dinsel dogmalarla açıkça çelişmediği sürece dünya görüşü Aristocu metafizik tarafından biçimlenmişti. Evrenin ortaya çıkışı konusunda ise Kindi Aristoteles'in ezeli evren anlayışından ayrılıp İslami yoktan yaratılış görüşünü benimsemişti. Bu eklektik yaklaşımı yüzünden düşüncesi tutarlılıktan uzaktı.

Kindi'ye göre varlıklar, duyularla algılanabilenler (tikeller), akılla algılanabilenler (tümeller), ve vahiy yolu dışında hakkında bilgi edinilemeyenler (ilahi varlıklar) olarak sınıflanıyordu. Bilgi teorisi konusunda fazla birşey yazmasa da diğer İslam felsefecileri gibi genelde Aristoteles'in 'Ruh Üzerine' ('Peri Psukhe') adlı eserindeki Akıl (Nous) anlayışını benimsemişti. Bilimleri sınıflandırışı da Aristocu nitelikteydi ve varlık teorisini takip ediyordu: Değişime tabi varlıkların incelendiği fiziksel bilimler (fizik, biyoloji, coğrafya, vb.); değişmez formların konu edildiği mantıksal bilimler (matematik, mantık, müzik, metafizik, astronomi); ve maddeden tamamen bağımsız varlıkların konu edildiği dinsel bilimler. Bunlar aynı zamanda önemsizden önemliye doğru sıralanıyordu. Kindi felsefeci olmasının yanısıra bu bilim dallarının birçoğunda da eser vermişti.

Farabi'ye (870-950) geldiğimizde ortada çok daha tutarlı ve özgün bir felsefi sistem olduğunu görüyoruz [d5]. Farabi Kindi'den farklı olarak Aristocu felsefenin kendisinden ziyade bunun -özellikle kozmolojisi itibariyle İslam'la daha uzlaşabilir gibi görünen- Yeni-Platoncu yorumunu benimsemişti. Ona göre doğrudan gerçeğe ulaşmanın yolu felsefeydi; din ise bu gerçeğin halkın anlayabileceği şekle sokulmuş haliydi. Dinle felsefe arasındaki görünürdeki çelişkiler dinin sembolik anlatımından kaynaklanıyordu ve bu gibi durumlarda akıl yoluyla varılacak sonuçlar esas alınmalı, dinsel hükümler buna göre yorumlanmalıydı.

Farabi temelde Yeni-Platoncu Plotinos'u takip ederek evrenin yaratılışında 'sudur' teorisini benimsedi. Buna göre göksel ve dünyevi varlıklar determinist bir süreç sonucu ilk varlık olan Allah'tan türemişlerdi. Allah'tan ilk olarak İlk Akıl çıkmış, bu da hem en dıştaki gök katına hem de İkinci Akıl'a sebebiyet vermişti. Böylece sırayla on Akıl ve bunların herbirine ait olan dokuz gök katı -ki son yedisi o zaman bilinen yedi gezegene karşılık gelir- ortaya çıkmıştı. Onuncu Akıl sayesinde de evrenin merkezindeki dünya yaratılmıştı. Değişime tabi varlıkların yer aldığı bu Ay-altı alemde en aşağı seviyede ezeli madde vardı. Bundan dört temel eleman (su, toprak, ateş, hava), onlardan da sırasıyla mineraller, bitkiler, hayvanlar ve son olarak insan ortaya çıkmıştı. Farabi burada, varlık ve bilgi teorilerini biraraya getirecek şekilde, insanın en üst düzeydeki varlığını da aklı olarak görür.

'Akıl Üzerine Risale'sinde Farabi de Aristoteles'i takip ederek insan aklını Potansiyel Akıl (Akl bi'l-Kuvve), Fiili Akıl (Akl bi'l-Fi'l), Edinilmiş Akıl (Akl Müstefad) ve Faal Akıl (Akl el-Fa'al) olarak dörde ayırır. Bunlar aklın bilgi edinme sürecinde geçtiği aşamalardır. Bilmek, maddi nesnelerin ötesindeki soyut Formları bilmektir ve bu, duyular dünyasıyla ilgili bilgi kadar ahlaki bilgi için de geçerlidir. İşin ilginç tarafı, Faal Akıl kozmik süreçteki Onuncu Akıl'la aynıdır ve genellikle melek Cebrail'le özdeşleştirilir. Diğer bir deyişle, insan en üst bilgi düzeyine Faal Akıl'la birleşmek suretiyle ulaşır. Fakat bu sadece peygamberler ve felsefeciler gibi küçük ve seçkin bir kesim için mümkündür. Peygamberler ilham yoluyla Faal Akıl'la ilişkiye geçerken felsefeciler aynı ilişkiyi tefekkür yoluyla kurarlar ve sonuçta aynı gerçekliğin bilgisine ulaşırlar.

Farabi'nin en özgün yönlerinden biri Aristoteles'in Faal Akıl'ıyla Yeni-Platonculuktaki onuncu kozmik Akıl'ı özdeşleştirmesi ve bu sayede Akıl kavramına dayalı tek bir kozmolojik-epistemolojik sistem ortaya koymasıdır. Allah kendi zatını akleden Akıl'dır; bilen, bilinen ve bilme işi (ilim) onda bir ve aynı şeydir. İnsan da aklı sayesinde kozmik düzenin önemli bir parçasıdır. Ölümünden sonra ebediyen yaşayacak olan da maddi varlığı veya ruhunun daha alt seviye kısımları değil, aklıdır.

Farabi'nin bilimleri sınıflandırması Kindi'ninkinden çok daha ayrıntılıydı ve İslam bilim tarihinde özellikle etkili olmuştu. 'İlimlerin Sayımı' ('İhsau'l-Ulum') adlı kitabında Farabi, bilimleri beş ana dala ayırır: Dil bilimleri; mantık; hazırlık (veya talim) bilimleri (doğa bilimlerine hazırlık anlamında: aritmetik, geometri, optik, astronomi, müzik); doğa bilimleri (fizik ve metafizik; metafizik ilk prensiplerin bilimi olarak dinin bilgisini de kapsıyordu); ve toplum bilimleri (hukuk ve siyaset). Farabi İslam tarihinin en önemli mantıkçısıydı ve sınıflandırmasında dil ve mantığa -Aristocu geleneğe uygun olarak- öncelikli bir yer vermişti. Diğer bir ilgi çekici nokta da optik ve astronominin -değişime tabi olmayan varlıkların matematiksel özellikleriyle uğraştığından- doğa bilimleri arasında sayılmamasıydı.

Farabi İslami düşünceyle Yunan düşüncesini içine alan büyük bir sistem kurmuş, fakat bu sistemin İslami yönü oldukça zayıf kalmıştı. Felsefeyi Müslümanların gözünde daha cazip hale getiren ve İslam tarihindeki en etkili sentezi gerçekleştiren, Farabi'nin takipçisi İbn Sina olacaktı.

İbn Sina (980-1037) Farabi gibi temelde Yeni-Platoncu kozmolojiyle süslenmiş Aristocu metafiziği kabul etti [d6]. Buna yaptığı ana katkı, Aristocu ezeli evren görüşüyle İslami yoktan yaratılış görüşünü uzlaştıracak bir formül bulmaktı. Bunun için Aristoteles'in metafiziğinde önemli bir değişiklik yaparak varoluş (vücud) ve öz (mahiyet) kavramlarını birbirinden ayırdı; zira birşeyin özünü bilmek o şeyin varolup olmadığını bilmekten bağımsızdı.

Varlıklar zorunlu ve mümkün olmak üzere iki çeşitti. Varolmadıklarını varsaymanın bir çelişki yaratmadığı varlıklar mümkün varlıklardı ve bunlar varoluşlarını kendi dışlarında bir varlığa borçluydular. Bu açıdan bakıldığında dünyada gördüğümüz bütün nesneler gibi evrenin kendisi de mümkün bir varlıktı. Mümkün varlıklar zincirinde sonsuza kadar geriye gidemeyeceğimize göre varlığı kendi dışında birşeye bağlı olmayan ve diğer herşeyin varlığını borçlu olduğu bir zorunlu varlığı kabul etmemiz gerekiyordu. Bu varlık da Allah'tı. Sadece Allah'ta varoluş ve öz aynı şeydi; diğer bir deyişle Allah'ın özü varolmaktı. Yaratmanın anlamı da Allah tarafından özlere (veya formlara) varlık verilmesiydi. Fakat bu, zaman içinde gerçekleşen bir olay değildi. Yani evrenin varolmadığı bir zaman yoktu ve bu açıdan evren ezeliydi. Allah'ın evrene önceliği zaman bakımından değil, mantıksal veya ontolojik bakımdandı. Zira İbn Sina'ya göre yaratılışı zaman içinde gerçekleşen fiziksel bir olay olarak görmek içinden çıkılmaz çelişkiler yaratıyordu. Ayrıca İbn Sina'nın sisteminde yaratılış, Farabi'ninki gibi determinist bir süreç olmaktan çıkıp Allah'ın iradesine bağlı kılınıyor ve böylece İslam'ın ruhuyla da daha uyumlu hale geliyordu. Fakat yaratılış bu anlamda düşünüldüğünde, kozmolojik sürecin bir parçası olan semavi akılların da yaratıcı özelliği vardı. İbn Sina da Farabi gibi yaratıcıyla yaratılmışı birbirinden kesin olarak ayırmayıp bunların kozmolojik zincirdeki sürekliliğini vurguladı.

İbn Sina varlıkları kozmolojik bakımdan akıl, ruh (nefs) ve cisim olarak üçe ayırdı. Farabi'deki sudur görüşüne benzer şekilde her kozmik Akıl İlk Varlık'ı zorunlu, kendi özünü İlk Varlık'tan ötürü zorunlu, ve kendi varoluşunu mümkün olarak kavrar. Böylece ortaya sırasıyla bir sonraki Akıl, bu Akla ait gök katının (felek) ruhu, ve bu gök katının cismi çıkar. Diğer bir deyişle bilme ve yaratma aynı işlemlerdir. Göklerin ruh sahibi ve dolayısıyla bilinçli olması da burada gözden kaçırılmaması gereken bir noktadır. Gene Farabi'deki gibi Onuncu (Faal) Akıl hem bu dünyanın yaratıcısı hem de insan aklının aydınlatıcısıdır. Formlar Faal Akıl'ın zihnindedir ve maddi varlık kazanarak dünyayı oluştururlar. İnsan aklı ise maddenin ötesindeki formları bu Akıl yardımıyla kavrayarak tekrar bir üst düzeye çıkar.

İbn Sina peygamberlerin bilgisini filozoflarınkinden üstün görerek bu konuda da İslami görüşe Farabi'den daha yakın durdu. Fakat peygamberin getirdiği bilginin temelindeki gerçeği anlamak için bunun dış anlamına bağlı kalmaktan ziyade akıl yoluyla yorumlamak gerekiyordu. Buna bağlı olarak -kozmolojik sistemine uymayacağından dolayı- maddi dirilmeyi İbn Sina da reddetti.

Bilim alanında ise İbn Sina'nın görüşleri Farabi'ninkinden fazla farklı değildi; akıl-nefs-cisim ayrımına bağlı olarak bu alanlarda bilgi edinmeyi amaçlayan değişik bilim dalları öngörüyordu. Kendisi de başta tıp olmak üzere birçok alanda araştırma yapan İbn Sina, burada Aristocu tür akıl yürütmeden deney ve gözleme ve esin kaynağı olarak kutsal metinlere başvurmaya kadar çok çeşitli yöntemler kullandı.

IV. Bilim Dalları ve Bilimadamları

İslam tarihinde tek tek bilim dallarına baktığımızda hepsinin Eski Yunan'dan alınma sistemler içinde (özellikle de en yetkin ifadesini İbn Sina'da bulan Aristocu sistem içinde) geliştiğini ve aynı sorunlarla uğraşıldığını görüyoruz. Bunun yanında İran ve Hint uygarlıklarından da bilgi aktarımı yapılmıştı.

Tıp alanında uzunca bir süre peygamber zamanından kalma pratik bilgiler geçerliliğini korudu. 9. yüzyıldan sonra ise Hippokrates ve Galenos'un çevrilmesiyle vücut sıvılarına (kan, balgam, sarı safra, kara safra) dayalı tıp anlayışı kabul edildi. Razi ve İbn Sina gibi tıbbiyeciler özellikle anatomi ve tedavi alanına birçok yeni bilgi ekledilerse de temelde bu anlayış içinde çalışıyorlardı. Tıp ahlakı da Hippokrates'e dayalıydı.

Tıp, simya gibi batıni bilimlerle yakından ilişkiliydi. Cabir bin Hayyan ve Razi'nin en önemli temsilcileri olduğu bu alanda Pisagorcu-Hermetik gelenek (ki Aristocu geleneğe karşı olanlar için tek alternatifti) devam ettirilerek simya, astroloji, sayılar ve harfler bilimi gibi batıni bilimler doğa bilimleriyle içiçe görülüyordu. Mesela yukarıda sayılan dört biyolojik eleman, dünyayı oluşturan dört temel elemana (toprak, su, ateş, hava) karşılık geliyor, insan vücudu, dünya, gök, sayılar ve harfler gibi gerçekliğin çeşitli katmanları arasında yedi hayati vücut bölgesi, yedi metal, yedi gök, ve yedi nota gibi kavramlar sayesinde bağlantı kuruluyordu. Bu tür karşılıklılıklar Müslümanlara hepsinin kaynağının bir olduğunu ve maddi doğanın da ilahi sistemin bir parçası olduğunu hatırlatıyordu. Yani batıni bilimler maddiyatla maneviyatın içiçeliğinin özel olarak vurgulandığı alanlardı ve simya türü bilimlere karşı olsalar da İbn Sina gibi Aristocu bilimadamları da temelde bu anlayışı kabul ediyordu. Bir açıdan bu sayede İslam dünyasında Avrupa'daki gibi dinden bağımsız seküler bir doğa bilimi ve doğanın aşağı görüldüğü bir din anlayışı hakim olmamıştı. Fakat batıni gelenekteki din ve bilimle ilgili görüşlerin ortodoks din ve bilim anlayışları açısından ne derece meşru olduğu tartışmalıydı.

Kozmolojiye ve astronomiye baktığımızda esin kaynaklarının Kuran'ın Arş ayeti (2:255) ile Nur ayeti (24:35) olduğunu görüyoruz. Bunlardan birincisi herşeyin Allah'a bağımlı olduğunu söylerken ikincisi alegorik bir şekilde evrenin yapısı hakkında bilgi veriyordu. Kuran'daki kozmolojiyle ilgili diğer ifadeler de genel olarak Antik Çağ sonlarından beri Ortadoğu'da geçerli olan ve en sistematik şeklini Yeni-Platonculukta ve Batlamyusçu modelde bulan evren anlayışına uygundu. Bu yüzden astronomide -Hint ve İran kökenli bilgilerden de yararlanılarak- temel kaynak olarak Ptolemaios'un 'Almageste'sinin ve genel olarak Batlamyusçu sistemin benimsenmesinde bir zorluk olmamıştı.

Coğrafyada Ptolemaios'un 'Coğrafya' adlı eseri temel kaynaktı. Kozmik merkezdeki Kaf Dağı ve yedi iklim gibi dinsel sembollerin de önemli bir yeri olmasına rağmen asıl otorite bilimsel araştırma sonucu yazılmış eserlerdi. Mesela Kuran'da yer alan, dünyanın düz olduğu anlamı çıkarılabilecek pasajlar Yunan bilimiyle karşılaşıldıktan sonra daha değişik yorumlanmaya başlamıştı.

Fizik tamamen Aristoteles'in verdiği şekil doğrultusunda gelişti: Sadece ay-altı dünyanın değişime açık olması ve dolayısıyla fiziksel prensiplerin sadece burada geçerli olduğu fikri; biçim ve madde, potansiyellik ve aktüellik ayrımları; dört sebep (maddi, formel, faal, nihai); ve doğadaki her olayın bir amaçlılık taşıması (teleoloji) hep Aristoteles'ten gelen kavramlardı.

Matematik alanındaki temel eser Eukleides'in 'Elemanlar'ıydı. Bunun yanında Müslümanlar Hint matematiğinin de mirasçısıydı. Matematik sadece hesap yapma yöntemi olarak görülmüyordu; her zaman metafiziksel bir yönü vardı. Her şeklin noktadan, her sayının da 'bir'den çıktığından hareketle matematik Formlar dünyasının ve Bir'e varmanın bilimi olarak el üstünde tutuluyordu. Bu da Pisagorcu-Platonik geleneğe uygundu.

İslam bilimlerinin gelişmesinde Yunan biliminin etkisini bu şekilde özetledikten sonra bunun hangi yönlerden aşıldığından da kısaca bahsetmek gerekir. Zira sonraki dönemlerde yaşayan Müslüman bilimadamlarının önünde kaynak ve otorite olarak sadece Eski Yunan'dan kalma eserler değil, İslam biliminin büyük isimlerinin kaleme aldığı eserler de vardı.

Astronomi alanındaki ilk büyük yenilik, 9. yüzyılda yaşayan Sabit bin Kurra'nın, ekinoksların yer değiştirmesini açıklayabilmek için Batlamyusçu sisteme dokuzuncu yıldızsız küreyi eklemesiydi. Daha sonra bu sistemin başka güçlüklerle de karşılaştığını gören Müslüman astronomlar, özellikle İran'da 13. yüzyılda Tusi ve öğrencilerinin girişimiyle Batlamyusçu olmayan gezegen modelleri geliştirdiler. Bunlar gerçekten zamanının çok ötesinde modellerdi ve dünyamerkezli olmaları dışında Kopernik'in 16. yüzyılda geliştireceği modelle matematiksel düzeyde aynıydı. Bu dönemin Müslüman bilimadamları Batlamyusçu modelde matematiksel yönden değişiklikler yapmalarına rağmen, yalnız bilimsel değil felsefi ve dinsel dünya görüşünün de temelinde yer alan dünya-merkezliliğe dokunmaya cesaret edemiyorlardı.

Fizik alanında Aristocu sistem içinde çalışılması Aristoteles'in birçok görüşüne karşı çıkılmasına engel olmadı. Mesela Endülüs'lü İbn Bacce, 6. yüzyılda yaşayan Hıristiyan Yeni-Platoncu Philoponos'un görüşlerinden de yararlanarak, hareketle ilgili Aristocu olmayan fikirler geliştirmiş, bunlar da modern momentum kavramına kaynaklık etmişti. İslam biliminin en büyük isimlerinden Biruni de hem felsefi hem de fiziksel konularda Aristoteles'e alternatif görüşler geliştirmişti. Bu konuda İbn Sina'yla yaptığı mektuplaşmalar, İbn Sina'nın Aristocu görüşlerine karşı bunların yetersizliğini göstermesi, bilim tarihi açısından son derece önemlidir [d7].

Matematik ve optik alanında da Müslümanlar Yunan biliminin çok ötesine geçmişlerdi. Kısaca özetlemek gerekirse, matematikte, sayılar teorisinde önemli ilerlemeler yapılmış, ayrıca cebir ve trigonometri geliştirilmişti. Optikte ise 11. yüzyılda yaşayan İbn Heysem tek başına bu bilim dalını yeniden inşa etmişti. Ayrıca çalışmalarında matematiksel modellerle deneysel yöntemi birleştirerek genellikle Galileo'ya atfedilen modern bilimsel yöntemin öncüsü olmuştu [d8]. Fakat İbn Heysem'in çalışmaları İslam biliminde bir gelenek oluşturmadı ve Rönesans Avrupa'sında yeniden ele alınana kadar büyük ölçüde unutuldu.



V. İslam Bilimiyle İlgili Farklı Görüşler

Bu yazıda İslam biliminin kaynakları arasında özellikle vurguladığım Antik Çağ Yunan biliminin kavramsal yapısının önemi oldu. Zira son zamanlarda modern bir İslami bilim anlayışı oluşturmaya çalışan Müslüman yazarlar tarafından tarihsel İslam biliminin bu yönünün gözden kaçırıldığını düşünüyorum. Kuran'daki tevhid ve ilim kavramlarının önemini vurgulayanlara veya başka noktalara dikkat çekenlere temelde bir itirazım olmamakla birlikte bu bölümde İslam bilim tarihini özellikle çarpık bir şekilde yansıttıklarını düşündüğüm birkaç yazardan kısaca bahsedeceğim.

Bu yazıda kitaplarından büyük ölçüde yararlandığım Seyyed Hossein Nasr (1968, 1976, 1978) başkalarının da belirttiği gibi İslam biliminin batıni yönünün tarihsel önemini gereğinden çok vurguluyor. Nasr'a göre Kuran'daki ilim kavramı, Pisagorcu-Hermetik gelenekten gelen (ve başka birçok eski uygarlıkta da varolduğunu düşündüğü) 'gnosis' kavramıyla çakışıyor. Bu yüzden Nasr, İslam biliminin bütününe baktıktan sonra bunla ilgili genel hükümlere varmak yerine, kendi anlayışına göre Müslüman bilimadamlarının İslami bilimin özüne uygun olup olmadığına hükmediyor. Mesela bu sayede Cabir bin Hayyan'ın simyayla ilgili çalışmaları İslam biliminin tipik bir örneği sayılırken modern Batı biliminin yöntem anlayışına öncülük eden İbn Heysem'in çalışmaları ruhani boyuttan yoksun olduğu için uç bir örnek olarak görülüyor. Gene Nasr'ın, Yeni-Platonculuktan gelen kavramların İslamileştirilerek benimsendiği yolundaki fikrini fazla iyimser buluyorum. Gazali'nin Meşşaileri eleştirirken işaret ettiği gibi, İslami terimler ve Kuran'dan pasajlar kullanmak bir felsefe sistemini İslami yapmaya yetmiyor.

Diğer taraftan Ziauddin Sardar (1989) Yeni-Platoncu ve Aristocu felsefenin birçok bakımdan İslami anlayışla uyuşmadığını kabul ederken İslam biliminde bunların oynadığı rolün önemini küçümseme yoluna sapıyor. Hatta daha da ileri giderek İslam biliminin gerilemesini Yunan felsefesinin aşırı akılcı yöntem anlayışına ve kozmolojisinin durağan yapısına bağlamaya çalışıyor. İslam kültüründe bilimin gerileyiş sebepleri ayrı bir inceleme gerektirmekle beraber, bilimin (doğanın sistematik olarak incelenmesi anlamında) İslam ülkelerinde Yunan klasiklerinin tercüme edilmesinden önceki ve sonraki durumuna kabaca bir göz atmak bile bu iddiayı ciddiye almayı imkansız kılar.

Sardar'ın temel tezlerinden biri bilimin, içinde yeşerdiği kültürün özelliklerine bağlı olduğu, bu yüzden değişik uygarlıklarda değişik tür bilimler geliştiği, ve İslam biliminin de hem klasik Yunan biliminden hem de modern Batı biliminden temelden farklı olduğu şeklinde. Bilimin, kültürün bir parçası olduğu bir gerçek ve benim bu yazıda fazla üstünde durmadığım bir nokta. İslam biliminin dayandığı değerler sisteminin, bilimin amacının ve motivasyon kaynağının büyük ölçüde Kuran kaynaklı olduğu düşünüldüğünde İslam kültürünün bilime kendi özel damgasını vurduğunu inkar etmek mümkün değil. Fakat benim bu yazıda üzerinde durduğum gibi üretilen bilimin kendisi düşünüldüğünde, ve mesela Çin bilimiyle karşılaştırıldığında, İslam biliminin gerek uğraşılan konular gerekse bunların ele alındığı kavramsal çerçeve itibariyle Yunan kaynaklı ve onun devam ettiricisi olduğu rahatlıkla söylenebilir. Diğer ilginç bir nokta da Sardar'ın İbn Heysem'i örnek Müslüman bilimadamı olarak görmesi. Oysa Nasr'ın da vurguladığı gibi İbn Heysem, ortaya koyduğu bilim açısından Müslüman bilimadamları içinde belki de en az İslami karakter taşıyanıydı.

Sardar'ın tersine Pervez Hoodbhoy (1992) bilimin evrensel bir faaliyet olduğunu ve bu yüzden İslami bilim diye birşey olamayacağını, Ortaçağ'daki Müslüman bilimadamlarının da bilimi seküler bir faaliyet olarak yürüttüklerini iddia ediyor. Hoodbhoy'un asıl amacı bugün İslam bilimi adı altında, Kuran'daki bazı ifadeleri doğrulamak amacıyla yürütülen çalışmalara karşı çıkıp bunun klasik dönem İslam biliminin ruhuyla uyuşmadığını göstermek. Bu açıdan kendisine katılsam da şimdiye kadar anlatılanlardan, Müslüman bilimadamlarının bilimi bugün Batı'daki anlamıyla seküler bir faaliyet olarak görmediklerinin açıklık kazanmış olması lazım.

Son olarak, Şakir Kocabaş'ın (1996) klasik dönem İslam biliminin yükseliş ve gerileyişini temelde Kuran'daki ilim kavramına bağlayarak yaptığı analizin tarihsel gerçeklere uymadığını düşünüyorum. Kocabaş'ın temel tezi, Müslümanların bilim anlayışlarının temelinde Kuran'ın kavramsal sisteminin yattığı, bu sistem sayesinde bilimdeki büyük başarıların gerçekleştirildiği, ve bu sistemin terkedilmesi yüzünden İslam biliminin gerilediği şeklinde. Oysa daha önce de belirttiğim gibi İslam biliminin dayandığı kavramsal sistem Kuran'dan değil Yunan felsefesinden geliyordu. Bunu daha iyi görebilmek için Müslüman filozof-bilimadamlarının bazı önemli kavramları nasıl kullandıklarına kısaca göz atmak yararlı olur. Bilimleri sınıflandırırken izledikleri yoldan da anlaşılabileceği gibi bu düşünürler 'ilim' deyince Kuran'daki kavramdan ziyade Yunanca'daki (ve özellikle Aristocu felsefedeki) 'episteme' kavramını kastediyorlardı. Benzer şekilde İslami kozmolojide önemli rol oynayan 'ruh' ve 'akıl' gibi kavramlar, Kuran'daki anlamlarından ziyade Yeni-Platoncu anlayıştan gelen 'psukhe' ve 'nous' kavramlarının karşılıkları olarak kullanılıyordu [d9]. Gene aynı şekilde dünya ilmi/din ilmi ayrımının -en azından kavramsal düzeyde- 9. yüzyıldan beri varolduğu düşünüldüğünde (bkz. Kindi) sırf Kuran'da varolmayan bu ayrımın yapılmasının bilimin gelişmesini sekteye uğrattığı söylenemez.

VI. Sonuç

Bu yazıda, klasik döneminde İslam biliminin gelişmesinde değişik faktörlerin oynadığı rolü belirlemeye çalıştım. Kısaca özetleyecek olursak, bilime motivasyon sağlayan, amacını ve dayandığı değerleri yönlendiren gücün Kuran olduğunu, üzerine oturduğu metafiziksel sistemin, bilgi temelinin ve yöntem anlayışının ise İslami prensiplerle açık bir uyuşmazlık içinde olmadıkları ölçüde eski Yunan kaynaklı olduğunu söyleyebiliriz. Bir yandan bunlar sayesinde, bir yandan da kendi iç dinamikleri ve birikimi sonucu İslam bilimi her alanda kendinden önceki geleneklerin ötesine geçip yüzyıllar boyu aşılamayan bir bilimsel gelenek yaratmıştı. Bu bilimin bence en önemli özelliklerinden biri birden çok kaynağa dayanması ve bunların mümkün olduğu ölçüde bir sentezini yapmasıdır. Özellikle modern bir İslami bilim geliştirme çabalarında bunun gözden uzak tutulmaması gerekir.



Notlar:

[d1] İslam biliminin genel özellikleri ve çeşitli bilim dallarında yapılan çalışmaların özeti için Nasr'a (1968; 1976) başvurulabilir.

[d2] Kuran'daki ilim kavramı ve bunun üzerinde sonraki düşünce gelenekleri tarafından yapılan yorumlar için Rosenthal'ın (1970) ayrıntılı çalışmasına bakılabilir. Rosenthal'a göre Kuran'da ilme veya bilgiye verilen önemin, bilginin (gnosis) kurtarıcı rolü olduğu düşünülen Gnostik Hıristiyanlıktan gelmiş olması muhtemeldir. Filozofların tersine Kelamcılar, Kuran'da ilim kavramının imanla sıkı bir ilişki içinde olmasına ve insana dışarıdan quot;verilmesinequot; dayanarak ilmi dinle özdeşleştirmişler, Kuran ve hadis kaynaklı olmayan bilgiyi ilim saymamışlardır.

[d3] Bu dönemde çevrilen eserler için bakılabilecek en iyi kaynak Rosenthal (1975).

[d4] Kindi'nin en önemli eseri olan 'İlk Felsefe'nin İngilizce tercümesi ve yorumu için Ivry'ye (1974) bakılabilir. Kindi'nin felsefi görüşlerinin ayrıntılı bir incelemesi için de Atiyeh'e (1966) başvurulabilir. 'Akıl Üzerine Risale' adlı kısa yazının tercümesi de bu kitapta var.

[d5] Farabi'nin felsefe alanındaki en önemli eseri 'Erdemli Şehir Halkının Fikirleri'nin İngilizce tercümesi için Walzer'a (1985) bakılabilir. Netton'da (1992) ise Farabi'nin özellikle akılla ilgili görüşleri ayrıntılı olarak ele alınıyor.

[d6] İbn Sina'nın felsefi görüşleri için Gutas (1988) ve Goodman'a (1992) başvurulabilir. Özellikle ikinci eser İbn Sina'nın görüşlerini özetlemenin ötesinde felsefi bir analize tabi tutması bakımından faydalı.

[d7] Biruni'nin doğayla ilgili görüşleri ve özellikle kozmolojisi için Nasr'a (1978), İbn Sina'yla yaptığı mektuplaşmalardan örnekler için de gene Nasr'a (1968, s.133-136) bakılabilir.

[d8] İbn Heysem'in 'Kitab-ı Menazır'da (Optik) kullandığı deneysel yöntem hakkında iki değişik görüş: Sabra'ya (1971) göre İbn Heysem önemli bir metodolojik yenilik yapmadı; deney (itibar) ve tümevarım (istikra) kavramları Aristoteles'ten ve Ptolemaios'tan ('sugkhrisis' ve 'epagoge') alınmaydı ve deneylerinin çoğunun benzeri Ptolemaios'un 'Optik'inde vardı. Onu farklı kılan, Aristoteles'in tanımlar ve yasalardan başlayan aksiyomatik yöntemini terkedip bütün argümanlarını deneysel sonuçlara ve matematiksel ispatlara dayandırmasıydı. Omar'a (1977) göre ise İbn Heysem yöntem konusunda önemli yenilikler yaptı. Deneyleri Eski Yunan'daki gibi düşünce deneyleri değildi. Tümevarım anlayışı da değişikti. Ayrıca bilimsel yasa konusunda da önemli bir yenilik yapıp yasaları Aristoteles gibi değişmez şeyler olarak değil, formüle edilip yanlışlanan şeyler olarak gördü. Bu bakımlardan modern bilimsel yönteme Eski Yunan'dan çok daha yakındı.

[d9] Kuran'da bugün genellikle ruh diye çevrilen iki ayrı kavram vardır: Nefs ve Ruh. Bunlardan birincinin bireysel insan ruhu, ikincinin ise Allah'a ait kozmik bir ruh olduğu söylenebilir. Bu şekilde düşünüldüğünde Nefs-Ruh ayrımı aşağı yukarı Yunan felsefesindeki Psukhe-Pneuma ve İngilizce'deki Hıristiyan ilahiyatından gelen Soul-Spirit ayrımına denk düşer. Fakat İslam felsefesinde bu ayrıma çok titiz bir biçimde uyulmadığından Meşşai filozofların Ruh kavramını hem Psukhe hem de Pneuma karşılığı olarak kullandıklarını söylemek daha doğru olur. Akıl kavramının aldığı çeşitli anlamlar için ise Davidson'ın (1992) ayrıntılı çalışmasına bakılabilir.



Hasan Bahçekapılı
Kaynaklar:

Atiyeh, G. N. (1966). _Al-Kindi: The Philosopher of the Arabs_. Rawalpindi: Islamic Research Institute.

Davidson, H. A. (1992). _Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on Intellect: Their Cosmologies, Theories of the Active Intellect, and Theories of Human Intellect_. New York: Oxford University Press.

Goodman, L. E. (1992). _Avicenna_. Londra: Routledge.

Gutas, D. (1988). _Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to Reading Avicenna's Philosophical Works_. New York: E. J. Brill.

Hoodbhoy, P. (1991). _Islam and Science: Religious Orthodoxy and the Battle for Rationality_. Londra: Zed Books.

Ivry, A. L. (1974). _Al-Kindi's Metaphysics: A Translation of Yaqub Ishaq al-Kindi's Treatise 'On First Philosophy' (fi'l-Falsafah al-Ula)_. Albany: State University of New York Press.

Kocabaş, Ş. (1996). İslam ve Bilim. _Divan İlmi Araştırmalar Dergisi_, sayı 1.

Nasr, S. H. (1968). _Science and Civilization in Islam_. Cambridge: Harvard University Press.

Nasr, S. H. (1976). _Islamic Science: An Illustrated Study_. Londra: World of Islam Festival.

Nasr, S. H. (1978). _An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines: Conceptions of Nature and Methods Used for its Study by the Ikhwan al-Safa, al-Biruni, and Ibn Sina_ (gözden geçirilmiş baskı). Bath: Thames and Hudson.

Netton, I. R. (1992). _Al-Farabi and His School_. New York: Routledge.

Omar, S. B. (1977). _Ibn al-Haytham's 'Optics': A Study of the Origins of Experimental Science_. Minneapolis: Bibliotheca Islamica.

Rosenthal, F. (1970). _Knowledge Triumphant: The Concept of Knowledge in Medieval Islam_. Leiden: E. J. Brill.

Rosenthal, F. (1975). _The Classical Heritage in Islam_. Londra: Routledge and Kegan Paul.

Sabra, A. I. (1971). The astronomical origin of Ibn al-Haytham's concept of experiment. A. I. Sabra (1994), _Optics, Astronomy and Logic: Studies in Arabic Science and Philosophy_ kitabında yeniden basılmış. Brookfield: Variorum.



Sardar, Z. (1989). _Explorations in Islamic Science_. New York: Mansell.

Walzer, R. (1985). _Al-Farabi on the Perfect State: Abu Nasr al-Farabi's 'Mabadi Ara Ahl al-Madina al-Fadila'_. Oxford: Clarendon Press.


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə