Microsoft Word Azərbaycanda Bank Bölməsinin Iqtisadi Inkisafdakı Rolu



Yüklə 140,41 Kb.

tarix05.04.2018
ölçüsü140,41 Kb.


Academic Views

 



Azәrbaycanın İqtisadi İnkişafında Bank Sektorunun Rolu 



Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov

 

 

 



Giriş 

 

Ölkә  iqtisadiyyatında  fon  artığı  yığım  sahiblәri  ilә  fon  ehtiyacı  olanlar  arasındakı  fon 



axımını tәnzimlәyәn qurumlar, axımı saxlayan vasitәlәr ilә bunları tәnzimlәyәn hüquqi vә 

inzibati qaydalardan meydana gәlәn bazarların mәcmusuna maliyyә sistemi deyilir. Muasir 

iqtisadi sistemlәrin әn mühüm amillәrindәn biri olan maliyyә sistemindә, iqtisadiyyatdakı 

fәrqli  orqanlar  tәrәfindәn  alınan  yığım  vә  yatırım  qәrarları  vaxt,  miqdar  vә  müddәt 

baxımıdan әn mükәmmәl bir sәviyyәdә tәnzimlәnmәkdә vә bu qәrarların bir biri ilә ahәngli 

şәkildә  inkişafı  tәmin  edilmәkdәdir.  Belәliklә  maliyyә  bazarında  fon  tәlәb  vә  tәklif 

edәnlәrin  müddәt,  risq  vә  mәnfәәt  mövzularındakı  seçimlәri  uyğunlaşdırılaraq,  iqtisadi 

inkisaf  naminә  ehtiyatlar  әn  mәhsuldar  lazımi  sahәlәrә  istiqamәtlәndirlmәkdәdir. 

Qloballaşan  dünyada,  xüsusi  ilә  1980-ci  illәrdәn  sonra  beynәlxalq  maliyyә  bazarları 

arasında inteqrasiya prosesi başlamışdır. Nәticәdә beynәlxalq kapital hәrәkәtlәri mühüm bir 

hәcmә  çatmışdır.  Belә  ki,  beynәlxalq  valyuta  axımları,  mal  vә  xidmәt  axımlarını  xeyli 

qabaqlamışdır.  Maliyyә  bölmәsindә  әn  mühüm  qurumlar  şübhәsiz  ki,  banklardır. 

İnformasiya  vә  xәbәrlәşmә  texnologiyalarındakı  inkişafın  nәticәsindә,  müasir  dövrdә 

ticarәt  bankları  әnәnәvi  borc  vermә  vә  әmanәt  yığımı  xidmәtlәrini  inkişaf  etdirәrәk, 

mәhsulları  inkişaf  etdirmәklә  maliyyә  sistemindә  daha  da  güclәnmәkdәdirlәr.  Mәrkәz 

Bankları isә, iqtisadi sabitlik vә inkişaf baxımından әn tәsirli şәkildә iştirak etmәk mәqsәdi 

ilә, maliyyә qurumlarının әn mühüm qurumları olan ticarәt bankları arasında tәşkilatlanma 

mәsәlәlәrini  hәll  etmәkdә  vә  bәzi  vasitәlәrlә  müxtәlif  siyasәtlәr  müәyyәnlәşdirmәkdәdir. 

İqtisadi  problemlәri  hәll  etmәk  vә  iqtisadi  inkişafa  nail  olmaq  mәqsәdi  ilә  hazırlanan 

iqtisadi  proqramların  әn  mühüm  hissәsini  bank  bölmәsi  vә  pul  siyasәtinin  alәtlәri  tәşkil 

etmәkdәdir. Belә ki, hazırkı dövrdә iqtisadi problemlәrin әsasını xüsusi olaraq bank, ümumi 

olaraq isә maliyyә sektorunun meydana gәtirdiyi problemlәr olduğu ümumi qәbul edilәn bir 

fikirdir.  SSRİ-nin  parçalanmasından  sonra  müstәqilliyini  әldә  edәn  Azәrbaycanda  isә, 

geridә  qalan  20  ildәn  çox  bir  müddәtdә  iqtisadiyyat  liberal  bir  nöqteyi-nәzәrdәn  sәrbәst 

bazar  iqtisadiyyatı  şәrtlәrinә  görә  yenidәn  canlandırmağa  çalışılmışdır.  Yenidәnqurma 

prosesi, hәm real bazarlarda, hәm dә başda bank bölmәsi olmaq üzrә maliyyә bazarlarına 

dönük olmuşdur. 

 

Maliyyә  bazarının  әsas  qurumu  olan  bank  bölmәsinә  aid  hüquqi,  inzibati  vә  s.  normativ 



әsaslarla  iqtisadi  inkişaf  prosesindә  Azәrbaycanın  böyük  ehtiyac  duyduğu  maliyyә 

mәnbәlәrinin  zaman,  miqdar  vә  müddәt  baxımından  әn  mәhsuldar  şәkildә 

qiymәtlәndirilmәsi üçün әn münasib şәrait meydana gәtirilmәyә çalışılmışdır. 

 

Bank Bölmәsi ilә Әlәqәdar Hüquqi Tәnzimlәmәlәr 

 

Azәrbaycanda  bank  sisteminin  hüquqi  әsasını  “Azәrbaycan  Respublikasının  İqtisadi 

Müstәqilliyinin  Әsasları”  haqqında  25  may  1991-ci  il  tarixli  Konstitusiya  Qanununun 

“Bank  sistemi  vә  Pul  dövrüyәsi”  adlı  14-cü  maddәsi  tәşkil  etmәkdәdir.  Bu  maddә  ilә 




Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

Azәrbaycanda müstәqil bank sisteminin vә mәrkәzi pul vahidinin әsasları, Mәrkәzi Bankın 



statusu  vә  öhdәliklәri  müәyyәnlәşdirilmişdir.  Mәrkәzi  Bank  11  fevral  1992-ci  ildә 

qurulmuşdur. Bank vә Mәrkәzi Bankın fәaliyyәtlәrinin tәnzimlәnmәsi üçün “Mәrkәzi Bank 

Haqqında Qanun” ilә “Banklar vә Bankların Fәaliyyәti Haqqında Qanun” ardıcıllıqla qәbul 

olunmuşdur.  1992-ci  ilin  dekabr  ayında  Azәrbaycan  Respublikası  Mәrkәzi  Bankının 

nizamnamәsi  qәbul  edilmişdir.  Qәbul  edilәn  qanunlarla  ölkәdә  Mәrkәzi  Bank  vә  başqa 

banklardan  meydana  gәlәn  bir  bank  sisteminin  qurulması  hәdәflәnmişdir.  “Azәrbaycan 

Respublikası Mәrkәzi Bankı” haqqında qanun әn son variantı ilә 10 iyun 1996-cı ildә qәbul 

edilmişdir. Eyni qanunlara 1997, 1998, 2001, 2002 vә 2004 illәrdә dәyişikliklәr vә әlavәlәr 

etmişdir.  4  mart  2005-ci  il  tarixli,  6  mart  2007-ci  il  tarixli,  17  aprel  2007-ci  il  tarixli,  19 

oktyabr  2007-ci  il  tarixli,  2  oktyabr  2008-ci  il  tarixli,  26  may  2009-cu  il  tarixli,  30  iyun 

2009-cu il tarixli, 5 mart 2010-cu il tarixli, 30 sentyabr 2010-cu il tarixli, 17 may 2011-ci il 

tarixli  qanunlara  әsasәn  dәyişikliklәr  vә  әlavәlәrlә  Azәrbaycan  Respublikasının 

Konstitusiyasına  әlavәlәr  vә  dәyişikliklәr  edilmәsi  haqqında”  18  mart  2009–cu  il  tarixli 

Azәrbaycan  Respublikasının  Referendum  Aktının  qüvvәyә  minmәsi  ilә  әlaqәdar  olaraq 

“Azәrbaycan  Respublikası  Milli  Bankı”  “Azәrbaycan  Respublikasının  Mәrkәzi  Bankı” 

adlandırılmışdır.

 

Bununla  әlaqәdar  olaraq  “Azәrbaycan  Respublikasının  Mәrkәzi  Bankı 



haqqında”  Qanuna  vә  digәr  qanunvericilik  aktlarına  müvafiq  әlavә  vә  dәyişikliklәr 

edilmişdir.  Hәmçinin,  16  yanvar  2004-cü  ildә  qәbul  edilmiş  “Banklar  haqqında” 

Azәrbaycan  Respublikası  Qanunu  da  30  mart  2004-cü  ildә  qüvvәyә  minmişdir.  “Banklar 

haqqında”  yeni  Qanun  beynәlxalq  standartlara,  o  cümlәdәn  bank  nәzarәti  üzrә  Bazel 

prinsiplәrinә  tam  uyğun  olmaqla  ölkәnin  bank  sisteminin  etibarlılığının  artırılması 

istiqamәtindә  әsaslı  islahatların  aparılmasına  tәkan  vermiş,  әmanәtçilәrin  vә  kreditorların 

maraqlarının daha sәmәrәli qorunmasına zәmin yaratmışdır. Bank qanunvericiliyi tarixindә 

ilk dәfә olaraq inzibatçıların mәnәvi keyfiyyәtlәri ilә bağlı tәlәblәr önә çәkilmişdir. Bu da 

inzibatçıların  “mәqbul  vә  lazımi  keyfiyyәtlәrә  malik  şәxs”  vә  “vәtәndaş  qüsursuzluğu” 

göstәricilәrinә malik olmasını vә bank sistemi üçün daha layiqli namizәdlәrin seçilmәsini 

şәrtlәndirir. 2005-ci il ipoteka kreditlәşdirilmәsi sektoru üçün uğurlu başlanğıc ili oldu. 15 

aprel  2005-ci  ildә  “İpoteka  haqqında”  Azәrbaycan  Respublikası  Qanunu  qәbul  edildi  vә 

ipoteka  kreditlәrinin  әsasını  tәşkil  edәn  girov  tәminatının  bütün  hüquqi  aspektlәrinin 

tәnzimlәnmәsini,  o  cümlәdәn  tәminat  hüquqlarının  ipoteka  kağızı  ilә  rәsmilәşdirilmәsi 

qaydalarını  müәyyәn  etdi.  Azәrbaycan  Respublikası  Prezidentinin  16  sentyabr  2005-ci  il 

tarixli  fәrmanı  ilә  Azәrbaycan  Respublikasının  Mәrkәzi  Bankı  nәzdindә  Azәrbaycan 

İpoteka  Fondu  yaradıldı,  daha  sonra  ipoteka  kreditlәrinin,  o  cümlәdәn  güzәştli  ipoteka 

kreditlәrinin  verilmәsi  qaydaları  tәsdiq  edildi.  Azәrbaycan  İpoteka  Fondunun  (AİF) 

yaradılmasında  әsas  mәqsәd  Azәrbaycan  Respublikasında  әhalinin  yaşayış  sahәsi  ilә 

uzunmüddәtli  ipoteka  kreditlәşmәsi  vasitәsilә  tәmin  edilmәsi  mexanizmlәrini  yaratmaq, 

ipoteka  kreditlәşmәsinә  yerli  vә  xarici  maliyyә  resurslarının  cәlb  olunmasına  kömәklik 

göstәrmәk  idi.  Ölkәdә  ipoteka  krediti  sisteminin  davamlığını  tәmin  etmәk  mәqsәdilә 

hazırda  dövlәt  büdcәsi  vәsaiti  hesabına  sosial  ipoteka  kreditlәşdirmә  mexanizmlәrini 

tәkmillәşdirmәklә,  bütövlükdә  kommersiya  sekyuritizasiya  sisteminә  keçid  üzrә  tәdbirlәr 

işlәnib  hazırlanır.  Bank  rәqabәtinin  güclәnmәsi,  bank  xidmәtlәrinin  çeşidinin  artırılması, 

investisiyaların genişlәnmәsi vә bank xidmәtlәri bazarında bu kimi digәr meyllәrin artması 

bankları  müxtәlif  mәnbәlәrdәn  vәsait  cәlb  etmәkdә  maraqlı  edir.  Belә  bir  şәraitdә 

әmanәtçilәrdәn cәlb edilmiş vәsaitlәrinin etibarlı qorunması xüsusi aktuallıq kәsb edir. Bu 




Academic Views

 

mәqsәdlә әmanәtlәrin sığortalanması mexanizmlәrinin yaradılması üçün görülәn tәdbirlәrin 



nәticәsi olaraq 29 dekabr 2006-cı ildә “Әmanәtlәrin sığortalanması haqqında” Azәrbaycan 

Respublikasının  Qanunu  qәbul  edildi.  Adı  çәkilәn  Qanun  Azәrbaycan  Respublikasında 

fәaliyyәt  göstәrәn  banklarda  fiziki  şәxslәrin  әmanәtlәrinin  kollektiv  icbari  sığortalanması 

sisteminin  yaradılması  vә  fәaliyyәti,  o  cümlәdәn  әmanәtlәr  üzrә  kompensasiya 

mexanizmlәrini  müәyyәn  edir.  Qanunun  1-ci  maddәsinә  uyğun  olaraq,  әmanәtlәrin 

sığortalanması sisteminin yaradılmasının mәqsәdi banklar vә xarici bankların yerli filialları 

ödәmә  qabiliyyәtini  itirdikdә,  fiziki  şәxslәrdәn  әmanәtә  qәbul  olunmuş  pul  vәsaitinin 

itirilmәsi riskinin qarşısını almaq, maliyyә vә bank sisteminin sabitliyini vә inkişafını tәmin 

etmәkdir.  2007-ci  ilin  avqust  ayının  12-dәn  Әmanәtlәrin  Sığortalanması  Fondu  artıq 

fәaliyyәtә başlamışdır. Cinayәt yolu ilә әldә edilmiş pul vәsaitlәrinin vә ya digәr әmlakın 

leqallaşdırılması  vә  terrorçuluğun  maliyyәlәşdirilmәsinin  qarşısının  alınması  sahәsindә  dә 

Azәrbaycanda  mühüm  işlәr  hәyata  keçirilmişdir.  Bununla  bağlı  olaraq,  “Cinayәt  yolu  ilә 

әldә  edilmiş  pul  vәsaitlәrinin  vә  ya  digәr  әmlakın  leqallaşdırılmasına  vә  terrorçuluğun 

maliyyәlәşdirilmәsinә  qarşı  mübarizә  haqqında”  Azәrbaycan  Respublikasının  Qanunu 

qәbul edilmiş vә 2009-cu il 25 fevral tarixindәn qüvvәyә minmişdir. Qanunun tәlәblәrindәn 

irәli gәlәrәk Azәrbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 23 fevral tarixli fәrmanına 

uyğun  olaraq  Azәrbaycan  Respublikasının  Mәrkәzi  Bankı  yanında  Maliyyә  Monitorinqi 

Xidmәti yaradılmışdır vә әsasnamәsi, strukturu, ştat cәdvәli 2009-cu ilin iyul ayında tәsdiq 

edilmişdir. Hazırda Maliyyә Monitorinqi Xidmәti bütün sahәlәr üzrә funksional fәaliyyәtә 

başlamış  vә  beynәlxalq  әmәkdaşlığın  müstәqil  subyektinә  çevrilmişdir.  Pul  vә  bank 

bölmәsindә  siyasәtlәrin  müәyyәnlәsmәsindә,  nәzarәt  sәlahiyyәti  Mәrkәzi  Bankına  aid 

olmuşdur. Kapitalının hamısı dövlәtә aid bir qurum olan Mәrkәzi Bank maliyyә bazarında 

sәrt  bir  nәzarәt  sistemini  davam  etdirmәkdәdir.  Sәrbәst  bazar  iqtisadiyyatında  keçidin  ilk 

illәrindә  Azәrbaycanda  bank  sisteminin  meydana  gәtirilә  bilmәmәsi  sәbәbi  ilә  banklar 

üzәrindә  sәrt  vә  ciddi  nәzarәt  olmamaşıdır.  Hüquqi  çatışmazlıqlardan  istifadә  edәn 

kommersiya bankları sürәtlә artmağa başladı. Açılan bankların çoxu spekulativ fәaliyyәtlәr 

hәyata  keçirirdilәr.  Banklar  qanunu,  muasir  dövrdәki  bütün  bank  faaliyyәtlәrini  әhatә 

etmәkdә,  lakin  iqtisadiyyatın  tam  mәnası  ilә  sәrbәst  bazar  iqtisadiyyatı  sisteminә 

keçmәmәsi  vә  bank  sisteminin  lazımi  sәviyyәdә  tәşkil  olunmaması  sәbәbi  ilә  qarşıya 

qoyulan mәqsәdlәrә nail olunmamışdır. 



 

Azәrbaycanda Bankların İnkişaf Mәrhәlәlәri 

 

Ölkәdә Mәrkәzi Bank, kapitalı dövlәtә aid olan banklar, özәl investisiyalı yerli banklar vә 



xarici  investisiyalı  banklar  fәaliyyәt  göstәrmәkdәdir.  Azәrbaycanda  bank  bölmәsinin 

inkişaf mәrhәlәsini 3 hissәyә ayırmaq olar; 

 

1.  Birinci  mәrhәlә  1990-92  illәri  arasında  Mәrkәzi  Bank  sisteminin  tәşkil  edilmәyә 



çalışıldığı, 

2. 1992-94-cü illәrdә hiper infilyasiya vә qeyri sabit bir şәraitdә bank bölmәsini inkişafı, 

3.  1994-cü  ildәn  sonrakı  makro  iqtisadi  sabitliyin  әldә  edildiyi  şәraitdә  bank  sisteminin 

inkişafına çalışıldığı mәrhәlә. 

 



Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

1991-ci  ildәn  sonra  bütün  banklarda  beynalxalq  muhasibat  sistemi  әsas  alınmağa 



başlanmışdır. Azәrbaycanda maliyyә bazarının vasitәlәri vә bank xidmәtlәri bir o qәdәrdә 

inkişaf  etmәmişdir.  Lakin  xarici  banklarla  rәqabәt  edәbilmәk  üçün  yerli  investisiyalı 

banklar,  xidmәt  növlәrini  vә  keyfiyyәtini  artırmağa  çalışmışlardır.  Bankların  sayı  vә 

nizamnamә kapitalı ilә әlaqәdar tәnzimlәmәlәr sonrasında 2001-ci ildә 158 olan bank sayı 

vә  bank  xarici  kredit  qurumlarının  sayı  2002-ci  ildә  116-ya  düşmüşdür.  2005-ci  ilin 

başından  etibarәn  114  lisenziyalı  kredit  qurumu  fәaliyyәt  göstәrmişdir.  2013-cü  ildә 

xalqdan  әmanәt  toplamaq  üçün  44,  xarici  valyuta  ilә  bank  faliyyәtini  hәyata  keçirәn  43, 

qiymәtli  mәdәnlәrlә  fәaliyyәt  göstәrmәyә  icazә  verilәn  qurumların  sayı  2,  tәminat  vә 

qarantiya vermәk üzrә 41, plasmas kartlarla fәaliyyәt göstәrәn 30 kredit qurumu lisenziyaya 

sahib olaraq fәaliyyәt göstәrmişdir. Azәrbaycandakı bank sayının artımı 1995-ci ilә qәdәr 

davam etmişdir. 1996-cı ildәn sonra isә bankların sayında azalma başlamışdır. 

 

Xüsusi  ilә  müstәqilliyin  ilk  illәrindә  bankların  ilkin  kapitallarının  az  olmağı  bankların 



sayının artmasına sәbәb olmuşdur. Daha sonra yaşanan bank iflasları ilә bәrabәr Mәrkәzi 

Bankın ilkin kapitalın miqdarını mәrhәlәli olaraq artırmağa başlaması bankların da sayının 

mәrhәlәli  olaraq  azalması  ilә  nәticәlәnmişdir.  1  oktyabr  1997-ci  ildә  hәyata  keçirilәn 

dәyişikliklәrlә  banklar  üçün  800.000  dollar  olaraq  müәyyәnlәşdirilmişdir.  Bu  prosesin 

nәticәsindә fәaliyyәt göstәrәn kiçik banklar öz işlәrini dayandırmışdırlar. 

 

1  yanvar  2000-ci  il  tarixindә  bank  sisteminin  güclәndirilmәsi  mәqsәdi  ilә  bankların 



minimum kapitallarının 2 milyon dollara, yeni qurulan bankların ilkin kapitallarının isә 5 

milyon  dollara  qәdәr  yüksәldilmәsinә  qәrar  verilmişdir.  2002-ci  ilin  iyul  ayında  isә 

fәaliyyәt göstәrәn bankların nizamnamә kapitalı 2.5 milyon dollara yüksәldilmişdir. Bunun 

nәticәsindә dә bәzi kommersiya banklarının birlәşmәsi, bәzi bankların isә öz fәaliyyәtlәrini 

dayandırmaları daha әvvәl kifayәt qәdәr çox olan bank sayını nisbәtәn azaltmışdır. 2002-ci 

ildә  nizamnamә  kapitalını  2.5  milyon  dollarla  yüksәltmәyәn  8  bankın  lisenziyası  geri 

alınmışdır.  2003  ilindә  dә  bankların  nizamnamә  kapitallarını  artırma  prosesi  davam 

etmişdir.  Mәrkәz  bankı  özәl  bankların  nizamnamә  kapitalını  2003  ilin  iyul  ayında  2.5 

milyom dollardan 3 milyon dollarla qәdәr artırmağa qәrar vermişdir. Bu isә daha әvvәlki 

illәrdә  olduğu  kimi  lazımi  nizamnamә  kapitalına  sahib  olmayan  bankların  bağlanmasına 

sәbәb  olmuşdur.  2012  ci  ildә  bu  hәcm  50  milyon  manata  qәdәr  artırılmışdır.  Bank 

bölmәsindә  ilkin  kapitalın  artırılması  isitqamәtindә  verilәn  qәrarların  nәticәsindә  2001-ci 

ildәn  etibarәn  50  bank  öz  fәaliyyәtini  dayandırmışdır.  Nәticәdә  1990-cı  ildә  kredit 

qurumları tәrkibindә 204 bank fәaliyyәt göstәrirdisә, bu say 2001-ci ilin başında 59, 2013-

ci ilin başında isә 42 olmuşdur. Bu bankların 2-si dövlәt, 40-ı isә özәl banklar olmuşdur. Bu 

dövürdә  tәrbiq  edilәn  sәrt  pul  siyasәtinin  bankların  sayının  azalmasına  böyük  tәsir 

göstәrdiyini  dә  qeyd  etmәk  lazımdır.  2013-cü  ilin  axırında  bankların  nizamnamә 

kapitallarının  ümumi  hәcmi  bir  әvvәlki  ilә  nisbәtәn  41.3  %  artaraq  17  milyard  manat 

olmuşdur.  

 

Bankların Şöbә Sayı 

 

Fәaliyyәtdә olan bankların şöbә sayı 2002-ci ilin әvvәlindә 191 ikәn bu sayı, 2013-ci ildә 

isә 450 olmuşdur. Bankların sayı vә nizamnamә kapitalı ilә әlaqәdar tәnzimlәmәlәr 2001-ci 



Academic Views

 

ildә  158  olan  bank  sayı  vә  bank  xarici  kredit  qurumlarının  sayı  2002-ci  ildә  116-  ya 



düşmişdür.  2005-ci  ilin  başından  etibarәn  114  lisenziyalı  kredit  qurumu  fәaliyyәt 

göstәrmişdir.  2004-cü  ildә  xalqdan  әmanәt  toplamaq  üçün  42,  xarici  valyuta  ilә  bank 

faliyyәtini  hәyata  keçirәn  43,  qiymәtli  mәdәnlәrlә  fәaliyyәt  göstәrmәyә  icazә  verilәn 

qurumların sayı 2, tәminat vә qarantiya vermәk üzrә 41, plastik kartlarla fәaliyyәt göstәrәn 

30  kredit  qurumu  lisenziyaya  sahib  olaraq  fәaliyyәt  göstәrmişdir.  Azәrbaycandakı  bank 

sayının artımı 1995-ci ilә qәdәr davam etmişdir. 1996-cı ildәn sonra isә bankların sayında 

azalma  başlamışdır.  Xüsusi  ilә  müstәqilliyin  ilk  illәrindә  bankların  ilkin  kapitallarının  az 

olması bankların sayının artmasına sәbәb olmuşdur. Daha sonra yaşanan bank iflasları ilә 

bәrabәr  Mәrkәzi  Bankın  ilkin  kapitalın  miqdarını  mәrhәlәli  olaraq  artırmağa  başlaması 

banklarında sayının da mәrhәlәli olaraq azalması ilә nәticәlәnmişdir. 1 oktyabr 1997-ci ildә 

hәyata  keçirilәn  dәyişikliklәrlә  bәrabәr  yeni  açılan  banklar  üçün  nizamnamә  kapitalının 

miqdarı  1.250.000  dollara,  fәaliyyәt  göstәrәn  banklar  üçün  isә  800.000  dollar  olaraq 

müәyyәnlәşdirilmişdir. Bu prosesin nәticәsindә fәaliyyәt göstәrәn kiçik banklar öz işlәrini 

dayandırmışlardır.  1  yanvar  2000  tarixindә  bank  sisteminin  güclәndirilmәsi  mәqsәdi  ilә 

bankların  minimum  kapitallarının  2  milyon  dollara,  yeni  qurulan  bankların  ilkin 

kapitallarının  isә  5  milyon  dollarla  qәdәr  yüksәldilmәsinә  qәrar  verilmişdir.  2002-ci  ilin 

iyul  ayında  isә  fәaliyyәt  göstәrәn  bankların  nizamnamә  kapitalı  2.5  milyon  dollara 

yüksәldilmişdir.  Bunun  nәticәsindә  dә  bәzi  kommersiya  banklarının  birlәşmәsi,  bәzi 

bankların isә öz fәaliyyәtlәrini dayandırmaları daha әvvәl çox olan bank sayını azaltmışdır. 

2002-ci  ildә  nizamnamә  kapitalını  2.5  milyon  dollarla  yüksәltmәyәn  8  bankın  lisenziyası 

geri  alınmışdır.  2003  ilindә  dә  bankların  nizamnamә  kapitallarını  artırma  prosesi  davam 

etmişdir.  Mәrkәz  bankı  özәl  bankların  nizamnamә  kapitalını  2003  ilinin  iyul  ayına  2.5 

milyon  dollardan  3  milyon  dollarla  qәdәr  artırmağa  qәrar  vermişdir.  Bu  isә  daha  әvvәlki 

illәrdә  olduğu  kimi  lazımi  nizamnamә  kapitalına  sahib  olmayan  bankların  bağlanmasına 

sәbәb  olmuşdur.  Mәrkәz  Bankı  eyni  zamanda  özәl  bankların  nizamnamә  kapitalınını  hәr 

altı  ayda  bir  0.5  milyon  dollar  artıraraq  50  milyon  dollara  qәdәr  artırılmışdır.  Bank 

bölmәsindә  ilkin  kapitalın  artırılması  isitqamәtindә  verilәn  qәrarların  nәticәsindә  2001-ci 

ildәn  etibarәn  50  bank  öz  fәaliyyәtini  dayandırmışdır.  Bu  dövrdә  tәtbiq  edilәn  sәrt  pul 

siyasәtinin  bankların  sayının  azalmasına  böyük  tәsir  göstәrdiyinidә  qeyd  etmәk  lazımdır. 

Sektora  әmanәt  qoyuluşunu  stimullaşdırmaq  vә  әhalinin  sektora  etibarını  artırmaq 

mәqsәdilә,  2007-ci  ildә  әmanәtlәrin  sığortalanması  sistemi  yaradıldı,  2009-cu  ildә 

Әmanәtlәrin  Sığortalanması  Fondu  tәrәfindәn  qorunan  әmanәtlәrin  mәblәği  6  dәfә 

artırılaraq 30000 manata çatdırıldı. Bank-maliyyә sektoru uğurla hәyata keçirilәn inkişaf vә 

modernizasiya  strategiyası,  hәmçinin  böhranqabağı  preventiv  idarәetmә  vә  “maliyyә 

immunizasiyası”  tәdbirlәri  nәticәsindә  2008-ci  ildәn  başlayan  qlobal  böhranla 

qarşıdurmada  kifayәt  qәdәr  dayanıqlılıq  nümayiş  etdirәrәk  öz  müvazinәtini  itirmәdi. 

Böhranın kәskinlәşdiyi dövrdә isә reallaşmış әlavә tәdbirlәr nәticәsindә bu hazırlığın daha 

da  güclәnmәsi  ölkәdә  maliyyә  sabitliyinin  etibarlı  qorunmasına  şәrait  yaratdı.  Belәliklә, 

Azәrbaycan  bank  sistemi  qlobal  böhranı  yüksәk  kapitallaşma  sәviyyәsi,  maliyyә 

ehtiyatlanması  vә  likvidlik  göstәricilәri  ilә  qarşıladı.  Dünyanın  әksәr  ölkәlәrindәn  fәrqli 

olaraq  Azәrbaycanın  bank  sektorunda  hәr  hansı  iflas  vә  xüsusi  gәrginlik  halı  qeydә 

alınmadı,  sektor  öz  ölçülәrini  vә  sabitliyini  qorudu.  Regionlarda  әhalinin  maliyyә  bank 

xidmәtlәrinә  çıxış  imkanlarının  artırılması  mәqsәdilә  әnәnәvi  poçt  xidmәtlәri  ilә  yanaşı 

maliyyә xidmәtlәri göstәrmәsi üçün 1200-dәn çox regional poçt filial vә şöbәlәrinә malik 




Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

“Azәrpoçt”  MMC  yenidәn  qurularaq  maliyyә  xidmәtlәrinin  göstәrilmәsi  üçün  müvafiq 



lisenziya  verildi.  Günümüzdә  banklar  geniş  çeşidli  xidmәtlәr  göstәrir  vә  pәrakәndә  bank 

xidmәtlәri sürәtlә inkişaf edir. Artıq müştәrilәrә bank mәhsulları internet-bank, mobil-bank, 

avtomatlaşdırılmış  bank  köşklәri  kimi  әn  müasir  texnoloji  vasitәlәrlә  tәklif  edilir.  Bank 

sisteminin regional şәbәkәsi vә maliyyә xidmәtlәrinә çıxış imkanları da sürәtlә genişlәnir, 

banklar beynәlxalq maliyyә bazarlarında aktiv fәaliyyәtә başlayır. Belә ki, 1 aprel 2010-cu 

il tarixindә Bankların xaricdә fәaliyyәt göstәrәn strukturlarının sayı 9-a çatmışdır. Bundan 

başqa  dünyanın  nüfuzlu  maliyyә  qurumlarının  3  nümayәndәliyinin  ölkә  daxilindә 

fәaliyyәtinә icazә verilmişdir ki, bu da dünyanın әn qabaqcıl bankçılıq texnologiyalarının 

Azәrbaycanda  tәtbiq  olunmasına  imkan  verәcәkdir.  1  aprel  2010-cu  il  tarixindә 

Azәrbaycanda 47 bank, 631 bank filialı fәaliyyәt göstәrirdi. Hazırda Banklardan 1-i dövlәt 

kapitalının,  23-ü  isә  xarici  kapitalın  iştirakı  ilә  tәsis  olunmuşdur.  1  aprel  2013-cu  il 

tarixindә  banklarla  yanaşı  respublikada  100  bank  olmayan  kredit  tәşkilatı  fәaliyyәt 

göstәrirdi.  Әhalinin  real  pul  gәlirlәrinin  artımı,  bank  sisteminә  olan  inamın  inkişafı, 

kreditorların  vә  әmanәtçilәrin  maraqlarının  müdafiәsinin  hüquqi  әsaslarının 

tәkmillәşdirilmәsi,  xüsusilә  dә  “Әmanәtlәrin  Sığortalanması  Fondu”  nun  fәaliyyәtә 

başlaması әhalinin әmanәtlәrinin sürәtli artımını şәrtlәndirәn amillәrdәn olmuşdur. 1 aprel 

2013-cu il tarixindә әhalinin banklardakı әmanәtlәri 4 mlrd. manat tәşkil edir ki, bunun da 

33,3%-i  uzunmüddәtli  әmanәtlәrin  (1  ildәn  yuxarı)  payına  düşür.  Әhali  ilә  yanaşı 

korporativ müştәrilәrin dә banklardakı depozitlәri artır. 1 aprel 2013-cu il tarixә korporativ 

müştәrilәrin  banklardakı  depozitlәri  3  mlrd.  manat  tәşkil  edir.  Bankların  xüsusi  vә  cәlb 

edilmiş vәsaitlәrinin hәcminin dinamik inkişafı aktiv әmәliyyatların genişlәndirilmәsi üçün 

әlverişli  şәrait  yaratmışdır.  Nәticәdә  bank  aktivlәrinin  hәcmi  davamlı  artım  göstәrәrәk  1 

aprel  2013-cu  il  tarixә  14  mlrd.  manata  çatmışdır.Bank  aktivlәrinin  strukturunda  kredit 

qoyuluşları  xüsusi  çәkiyә  malikdir.  1  aprel  2013-cu  il  tarixindә  bankların  müştәrilәrә 

kreditlәri 10 mlrd. manat tәşkil edir ki, bu da bank aktivlәrinin 70,5%-i demәkdir. Kredit 

qoyuluşlarının  strukturunda  özәl  sektorun  xüsusi  çәkisi  isә  82%-dir  (7  mlrd.  manat). 

Ölkәdә fәaliyyәt göstәrәn bankları şöbә sayılarına görә tәdqiq etdiyimiz zaman görülür ki, 

özәl bankların şöbә sayı 223, dövlәt banklarının şöbә sayı isә 127 olmuşdur ki, bu da özәl 

bankların üstünlüyünü meydana çıxartmış olur. 

Dövlәt Bankları 

1995-  ci  ilin  axırında  4  dövlәt  bankı,  Aqrobank,  Sәnayi  Bankı,  Әmanәt  Bankı  vә 

Beynalxalq  Bank  ümumi  bank  aktivlәrinin  80%-ni,  geri  ödәnilmәyәn  kreditlәrin  85%-ni, 

әmanәtlәrin  75%-i,  şöbәlәrin  65  %-i,  bank  bölmәsindә  işlәyәnlәrin  70%-ni  öz  әllәrindә 

cәmlәşdirmişdirlәr.  2005-ci  ildәn  etibarәn  isә  ölkәdә  2  dövlәt  bankı  qalmışdır.  Bunlar 

Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankı  vә  Kapital  Bankdır.  Daha  sonra  Kapital  Bank 

özәllәşdirilsәdә  Azәrbaycan  Bank  sektorunun  lokomativi  olan  Beynәlxalq  Bank  hazırda 

Mәrkәz  Bank  xaricindә  yeganә  dövlәt  sәhmli  bankdır.  Sovet  dövründә,  yәni  1988-ci  ildә 

Azәrbaycanda açılan ixtisas bankları Aqrobank, Sәnayi Bankı, vә Әmanәt Bankının 2000-

ci  ildә  birlәşmәsi  ilә  Birlәsmis  Universal  Bank  (BUS  Bank)  sәhimdar  cәmiyyәtinә 

çevirilmişdir.  2004-cü  ildә  isә  bu  bankın  adı  Kapital  Bank  olaraq  dәyişdirilmişdir. 

Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankı  isә  Sovet  dövründә  qurulan  Vıneseconombank  şöbәsinin 

1992-ci  ildә  dövlәt  bankına  çevirilәn  bir  başqa  dövlәt  bankıdır.  Ümumiyyәtlә  dövlәt 



Academic Views

 

nәzarәtindә  olan  bank  bölmәsi,  xüsusi  olaraq  Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankının 



dominantlığındadır.  Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankının  nizamnamә  kapitalının  hәcmi  50 

milyon  manatdır.  Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankının  aktivlәri  2012-cü  ildә  ümumi  bank 

aktivlәrinin 50%-ni tәskil etmişdir. Bu rәqәmin bir әvvәlki ilә nisbәtәn 7 bal artması xeyli 

diqqәt çәkicidir.  



 

Xarici Banklar 

 

Azәrbaycanda  fәaliyyәt  göstәrәn  bankların  15-i  xarici  investitsiyalı  vәya  müştәrәk 



banklardır.  Azәrbaycanda  eyni  zamanda  qurulan  Türkiyә  bankları  ilә  bәrabәr  bәzi  xarici 

bankların  şöbәlәri  fәaliyyәt  göstәrmәkdәdir.  Ölkәdә  xarici  banklar  100%-li  xarici 

investisiya  vәya  müştәrәk  olaraq  qurula  bilirlәr.  Bank  bölmәsindә  xarici  bankların  sayı 

25%,  30%  vә  50  %  olaraq  artırılmış,  lakin  son  tәnzimlәmә  ilә  bu  mәhdudiyyәt  ortadan 

qaldırılmışdır. Bir çox ölkә ilә müqayisә edildiyi zaman, xarici bankların bank bölmәsindә 

üstünlüyә  sahib  olduğu  görülür.  Yerli  bankların  kapital  imkanlarının  az  olması,  xarici 

banklarla  rәqabәt  imkanın  xeyli  mәhdudlaşdırır.  Bundan  basqa  yerli  vә  xarici  bankların 

tәşkil  etdiklәri  xüsusi  әlaqәlәr  vasitәsi  ilә  dünyanın  bir  çox  ölkәsindә  pul  ilә  әlaqәdar 

әmәliyyatları daha sürәtli hәyata keçirdirlәr. 

 

Kredit vә Kredit Faiz Dәrәcәlәri 

 

Bank  bölmәsinin  iqtisadi  hәyatdakı  rolu  hәr  keçәn  gün  artmaqla  banklara  olan  etimadın 

yüksәlmәsi  ilә  әmanәt  vә  kredit  hәcmidә  artım  göstәrmәkdәdir.  Verilәn  kreditlәrdә  hәr 

keçәn il özәl bölmәnin payının artdığı müşahidә edilmәkdәdir. 2002-ci ildә verilәn ümumi 

kreditlәrin 35%-i özәl banklar tәrәfindәn verilirkәn, bu miqdar 2012-cü ildә 46% olmuşdur. 

Dövlәt  banklarında  isә  bu  göstәrici  45%  olmuşdur.  Bank  xarici  kredit  qurumlarının 

kreditlәr içindәki payı 2002-ci ildә 15%-ә yaxın ikәn 2012-cü ildә 20% olmuşdur. Verilәn 

kreditlәrdә  xarici  valyutanın  üstünlük  tәşkil  etdiyi  müşahidә  olunmuşdur.  2002-2013-cü 

illәr  arasında  verilәn  kreditlәrin  45%-i  manat,  qalan  hissәsi  isә  xarici  valyutadan  ibarәt 

olmuşdur. Özәl bölmәyә ayrılan kredit miqdarlarında da artım görülmüşdür. Daha çox qısa 

müddәtli olan ümumi kreditlәrin 2002-ci ildә 70%-i özәl bölmәyә daxil olduğu halda, bu 

miqdar  2013  ilindә  76%  olmuşdur.  Dövlәt  bölmәsinә  gedәn  kredit  miqdarı  2002-ci  ildә 

ümumi kreditlәrin 30%-ni tәşkil etdiyi halda, 2012-cü ildә 20 % olmuşdur. Bundan başqa 

verilәn kreditlәrdәn ticarәt, xidmәtlәr, nәqliyyat vә xәbәrlәşmә bölmәlәrinin daha çox pay 

aldığı görülmüşdür. Faiz dәrәcәlәri bazar tәrәfindәn müәyyәnlәşdirilmiş olub, xәzinәnindә 

qiymәtli  kağızlarının  satıldığı  bir  bazarı  fәaliyyәtә  başladaraq  maliyyә  bölmәsinin 

inkişafına  tәkan  verilmәyә  çalışılmışdır.  Qısa  müddәtli  kredit  faiz  dәrәcәlәri  2001-ci  ildә 

19.53%, 2002-ci ilin başında 19.74, 2013-cü ilin başında 14,17 % olmuşdur. Uzun müddәtli 

kredit faiz dәrәcәlәri isә 2001-ci ilin başında 21.60, 2002-ci ilin başında 20.70 % vә 2013-

cü ilin başında isә 18.86 % olmuşdur. Banklararası Birjada üç aylıq kredit faiz dәrәcәlәri 

2001-ci  ilin  başında  20.3  %,  2002-ci  ilin  başında  19.75  vә  2012-ci  ilin  başında  12.67  % 

olmuşdur. 2004-cü ildә isә kreditlәr üçün nominal faiz dәrәcәlәri artırılmışdır. 2003-cü ilin 

sonunda  14.91  %  olan  Manatla  kredit  faiz  dәrәcәlәri  2004-cü  ilin  sonunda  15.55  % 

olmuşdur. Ancaq son illәrdә infilyasiya hәddinin 5-10 olduğu diqqәtә alındığında real faiz 

hәddinin 9.76 % azaldığı görülmüşdür. 



Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

 



Әmanәt vә Әmanәtin Faiz Hәddi 

 

Әmanәtlәrin böyük bir hissәsinin xarici valyuta olaraq yatırıldığı görülmüşdür. 2002-ci ildә 

2001-ci ilә görә 5 % artımla әmanәtlәrin 85 % kimi böyük bir hissәsi, 2004-cü ildә isә 80 

%-i xarici valyuta olaraq hәyata keçirilmişdir. Manat olaraq qoyulan әmanәtlәrin dәrәcәsi 

2002-ci ildә 15 %, 2012-dә isә 52 % olmuşdur. Bundan başqa әmanәtlәrin böyük bir hissәsi 

dövlәt  banklarında  cәmlәşmişdir.  Bu  vәziyyәt  dövlәt  banklarına  olan  etibarın  artdığını 

göstәrir.  2012-  ci  ildә  banklara  qoyulan  әmanәtlәrin  miqdarı  67.9  %  artaraq  10  Milyard 

manat olmuşdur. 2012-ci ildә әmanәtlәrin 47.6%-i özәl bankların payına düşmüşdür. Sәxsi 

qısa  müddәtli  әmanәtlәrin  53.5%,  uzun  müddәtlilәrin  isә  66.5%  artmağı  xalqın  banklara 

olan  etimadının  artmağı  şәklindә  qiymәtlәndirilә  bilәr.  Bundan  başqa  xarici  valyuta  ilә 

qoyulan әmanәtlәrin miqdarı 63.8% artarkәn, Manatla olan әmanәtlәrin miqdarının 86.6% 

artmış  olması  isә  yerli  pul  vahidinә  olan  etibarın  artdığını  göstәrir.  Әmanәt  faizlәrininin 

2004-cü  ildә  aşağı  yuxarı  sabit  qaldığı  görülmüşdür.  Manat  ilә  olan  әmanәtlәrin  orta 

hesabla faiz dәrәcәsi 2004 ilinin axırında bir әvvәlki ilә nisbәtәn 6.5%-dәn 6.93 %-ә qәdәr 

yüksәlmiş, xarici valyuta ilә qoyulan әmanәtlәrin orta faiz dәrәcәsi isә 10.08 %-dәn 9.43%-

ә qәdәr azalmışdır. 



  

İqtisadi İnkisafda Bankların Rolu 

 

1.  Mikro kreditlәrin verilmәsi: 

 

Mikro  maliyyәlәşdirmә  ölkәdә  yoxsulluğun  azaldılması  üçün  әn  münasip  yollardan  biri 

olaraq görülmәkdәdir. Mikro kredit verilmәsi üçün Azәrbaycanda geniş ehtiyatlar vә böyük 

imkanlar vardır. Ölkәdә mikro kredit verәn qurumlardan biri dә Azәrbaycan Mikro Maliyyә 

Bankıdır.  Azәrbaycan  Mikro  Maliyyә  Bankı  (AMMB)  2002-ci  ilin  oktyabr  ayında 

Beynalxalq Maliyyә Qurumu, Avropa Yenidәn Qurma vә İnkişaf Bankı, Qaradәniz Ticarәt 

vә  İnkisaf  Bankı,  vә  LFS  maliyyә  sistemi  tәrәfindәn  tәşkil  edilmişdir.  AMMB,  Avropa 

İttifaqının  texniki  yardım  proqramı  vә  Alman  dövlәti  tәrәfindәn  yardım  edilmәkdәdir. 

Azәrbaycan  Mikromaliyyәlәşdirmә  Bankı  (AMMB)  QSC  29  oktyabr  2002-ci  ildә  Bakıda 

fәaliyyәt göstәrmәyә başlayıb. 8 sentyabr 2008-ci il tarixindәn Bank adını dәyişdirәrәk öz 

fәaliyyәtini  “AccessBank”  olaraq  davam  etdirmәyә  başlayıb.  Bank  qısa  müddәt  әrzindә 

sürәtlә  inkişaf  edәrәk  nәticәdә  böyük  nailiyyәtlәr  әldә  edib.  Aşağıda  әn  zәruri  inkişaf 

mәrhәlәlәri göstәrilir

Azәrbaycan Mikro Maliyyә Bankı fәaliyyәtә basladığı tarixdәn aprel 



2013 tarixinә qәdәr texminәn 5 milyard dollar hәcmindә 120 min mikro kredit vermisdir. 

100-125.000 dollar arasında verilәn kreditlәrin illik faizi 18-36 % olmuşdur. 

 

2.  Sahibkarlığa Kömәk Mәrkәzi Fondunun kreditlәrinә vasitәçilik 

 

Sahibkarlığa Kömәk Mәrkәzi Fondunun kreditlәri 19 tәmsilci bank vә 5 bank xarici kredit 

qurumu  vasitәsi  ilә  verilmişdir.  Sonuncu  dәyişiklik  nәticәsindә  Fond  tәrәfindәn  verilәn 

kreditlәrin hәcmi 500.000 min dollardan 1 milyon dollarla çıxardılmışdır. Faiz dәrәcәsi 7% 

olan kreditin müddәti 5 ildәn 8 ilә çıxardılmışdır. 2004 ilindә olduğu kimi 2005 ilindә dә 

Fond vasitәsi ilә 200 milyard manat kreditin sahibkarlara verilmәsi diqqәtә alınmışdır. 




Academic Views

 

 



3.  Kredit yarmarkalarının tәşkili 

 

Bankların  İqtisadi  İnkişaf  Nazirliyi  ilә  bәrabәr  Şәki,  Quba,  Lәnkaran,  Gәncә,  Migәçevir, 

İmişli vә Naxçıvan kimi ölkәnin fәrqli rayonlarında kredit yarmarkalarının tәşkil edilmәsi, 

bu bölgәlәrdә sahibkarların kredit ilә tәmin edilmәsindә böyük rol oynamışdır. 

 

4.  Beynalxalq maliyyә qurumlarının kredit ehtiyatlarından istifadә edilmәsi 

 

Ölkәnin yeni kredit imkanlarını әldә etmәsi mәqsәdi ilә beynalxalq maliyyә qurumlarının 

ehtiyatlarının ölkәyә cәlb edilmәsi prosesi müvәffәqiyәtlә davam etmәkdәdir. Banklar 

müstәqil bir sәkildә 28.7 milyon dollar vә 18.3 milyon Avro hәcmindә bir ehtiyatı ölkәyә 

kredit olaraq qazandırmışdır.  

 

5.  Bölgәlәrdә şöbә şәbәkәsinin inkişafı ilә bank xidmәtinin tәklifi 



 

Banklar  öz  xidmәtlәrini  daha  çox  insanlara  çatdırmaq  mәqsәdi  ilә  Bakı  xaricindәki 

rayonlarda  bank  sayının  çoxaldılması  ilә  әlaqәdar  son  illәrdә  xeyli  iş  görülmüşdür. 

Bölgәlәrdә fәaliyyәt göstәrәn bankların sayı 150-yi keçmişdir. 

 

6.  Hüquqi tәnzimlәmәdә iştirak edilmәsi 

 

Başda banklar olmaq üzrә, ümumi olaraq maliyyә sistemi ilә vergi mövzularında ölkәdә 

hәyata keçirilәn hüquqi tәnzimlәmәlәrdә Banklar Asossasiyası vasitәsi ilә iştirak 

edilmәkdәdir. 

 

7.  Maliyyә bölmәsi ilә әlaqәdar dövlәt vә özәl bölmәnin qurumları ilә әlaqәlәrin 

artırılması 

 

Bank  xidmәtlәrinin  inkişafı  vә  bank  fәaliyyәtlәrindә  sәmәrәliliyin  artırılması  mәqsәdi  ilә 

bank fәaliyyәtlәri ilә birbaşa әlaqәdar olan dövlәt vә özәl bölmәnin qurumları ilә qarşılıqlı 

işbirliyini  artıraraq  davam  etdirilmәsi  dә  bank  bölmәsinin  inkişafında  rolunu  artıran  bir 

addım olaraq qiymәtlәndirilә bilәr. 

 

Bank Xarici Kredit Qurumları 



 

Bank xarici kredit qurumlarının sayı 2001-ci ildә 99 olduğu halda, 2002-ci ilin başında 63-

ә,  2003-cü  ildә  isә  47-yә  düşmüşdür.  Bank  xarici  kredit  qurumlarının  sayı  2005-ci  ildә 

takrar  artaraq  70  olmuşdur.  Bank  xarici  kredit  qurumlarının  25  şöbәsi  fәaliyyәt 

göstәrmәkdәdir.  Bank  xarici  kredit  qurumlarının  inkişafı  ilә  әlaqәdar  bәzi  problemlәr 

mövcuddur.  Başlıca  problemlәrdәn  biri  tәşkilati  infrastrukturdur.  Bundan  başqa  kiçik 

hәcimli  kreditlәrin  verilmәsi  Azәrbaycanda  tam  olaraq  başa  düşülmәmәkdәdir.  Bu 

qurumların  100-1000  dollar  arasındaki  verdiklәri  kreditlәr,  keçid  dövrü  ilә  әlaqәdar  bir 

yardım  olaraq  qiymәtlәndirilmәkdәdir.  Әslindә  kiçik  hәcimli  kreditlәrin  verilmәsi, 

bankların bu sahәdә lazımi şәkildә yer almaması vә hәyat sәviyyәsinin aşağı olması sәbәbi 




Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

ilә  Azәrbaycanda  kiçik  sahibkarlığın  inkişafı  baxımından  böyük  әhәmiyyәt  kәsb 



etmәkdәdir.  Bir  başqa  problem  dә  bu  qurumlar  tәrәfindәn  verilәn  kredilәrin,  iqtisadi 

inkisafa  bir  o  qәdәr  dә  tәsir  etmәdiyi  fikridir.  Azәrbaycanda  “ACDI/VOCA”,  “ADRA”, 

“FINCA”,  “NNE”,  “NRC”  “MC”,  “OXFAM”,  “IOM”,  “SCF,  VE  “WVI”  kimi  müxtәlif 

beynalxalq kredit qurumları fәaliyyәt göstәrmәkdәdir. Ölkәdә mikro kredit vermәk mәqsәdi 

ilә  15  bank  xarici  qurum  fәaliyyәt  göstәrmәkdәdir.  AMMA  2001-ci  ilin  dekabr  ayında  8 

mikro maliyyә qurumu tәrәfindәn qurulmuşdur. 2004-cü ildәn etibarәn rәsmi qeydiyyatdan 

keçәn  AMMA  tәrkibindә  beynalxalq  tәşkilatların  meydana  gәtirdiyi  kredit  qurumları, 

Azәrbaycan  Mikro  Maliyyә  Bankı  Alman–Azәrbaycan  Fondu  vә  bank  xarici  kredit 

qurumları  vardır.  Ölkәdә  faliyyәt  göstәrәn  mikro  maliyyә  qurumları,  2004-ci  ilin  axırına 

görә,  54  fәrqli  bölgәdә  47  min  kiçik  vә  orta  hәcimli  sahibkara  bәzi  proyektlәrin 

maliyyәlәşdirilmәsi mәqsәdi ilә kiçik hәcimli kredit vermişdir. Verilәn kreditlәrin miqdarı 

100 ilә 1.000.000 dollar arasında dәyişmişdir. 2013-cü ilin sonunda bu rәqәmin 10 milyard 

dolları keçәcәyi planlaşdırılmaqdadır. 

 

Bank Bölmәsindәki Әsas Problemlәr 



 

Azәrbaycanda  maliyyә  bölmәsi  struktur  etibarı  ilә  zәifdir.  Әhalinin  ticarәtә  daha  çox 

meyilli  olduğu  görülmәkdәdir.  Lakin  bunun  üçün  lazımi  qәdәr  maliyyә  vәsaiti  yoxdur. 

Ölkәdә  daha  әvvәl  yaşanan  böhranlardan  sonra  xalqın  banklara  olan  etibarı  xeyli 

azalmışdır.  Bu  sәbәblә  dә  maddi  vәziyyәti  yaxşı  olanlar  bu  imkanı  bank  xarici  vasitәlәrә 

istiqamәtlәndirirlәr.  Bir  qisim  insanlar  bankların  kredit  vermә  funksiyasınıda  hәyata 

keçirirlәr.  Bank  bölmәsinin  problemlәrinin  başında  likidite  (nağd  pul)  mәsәlәsi 

gәlmәkdәdir. Bu sahәdә lazımından artıq olan kommersiya bankları, tәk şöbәli vәya geniş 

şöbә  şәbәkәsinә  sahib  olmayan  bu  banklar  eyni  zamanda  mәhdud  kapital  imkanlarına 

sahibdirlәr.  Bundan  әlavadә  bank  bölmәsindә  dövlәt  banklarının  ağrılığı  mövcuddur. 

Problemlәrin  hәlledilmәsi  ilә  әlaqәdar  fәaliyyәtlәr  isә  xeyli  yavaş  irәlilәmәkdәdir. 

Azәrbaycan  öz  bank  sistemini  meydana  gәtirmәyә  çalışırkәn,  dövlәt  bankları  ilә  әlaqәdar 

yenidәnqurma fәaliyyәtlәridә davam etmәkdәdir. Sovet dövründәn qalan әsas dörd bankdan 

üçünün  birlәşmәsi  ancaq  2000-ci  ildә  mümkün  olmuşdur.  Xüsusilә  iqtisadiyyatda  böyük 

әhәmiyyәtә  sahib  olan  banklarda  özәllәşdirmәnin  tәrkibinә  daxil  edilmişdir.  Lakin 

Beynәlxalq  Bankın  tam  özәllәşdirilmәsi  2013  ilindәdә  nәzәrdә  tutulmamışdır.  Bank 

Bölmәsindәki  İslahatlar  dövlәt  banklarında  hәyata  keçirilәn  islahatlar;  idarәetmәinin 

inkişafı, yeni xidmәtlәr vә bazarların inkişafı, bankların tәşkilatlanmasının inkişafı mәqsәdi 

ilә Dünya Bankının SAC proqramına görә hәyata keçirilmәkdәdir. 16 Fevral 2001-ci ildә 

Mәrkәzi  Bank,  banklar  tәrәfindә  ölkә  daxilindә  daha  sürәtli  istifadә  etmәk  vә  on-line 

sistemdә tәtbiqi üçün AZIPS sistemini qurmuşdur. Bu sistem beynalxalq standartlara uyğun 

olaraq  SWIFT  әsasında  qurulmuşdur.  Bank  bölmәsindәki  nöqsanların  hәll  edilmәsi 

mәqsәdi ilә, hökümәt 1999-cu ildә Dünya Bankı vә Beynalxalq Valyuta Fondunun iştirakı 

ilә program hazırlamışdır. Bu strategiyanın әsas mәqsәdi: dövlәt banklarının yenidәn tәşkili 

vә  özәllәşdirilmәsi,  özәl  bankların  birlәşdirilmәsi,  Mәrkәzi  Bankın  tәnzimlәyici,  nәzarәt 

edici  vә  bank  hәcminin  artırılması  vә  yoxlanılması,  muhasibat  da  daxil  olmaqla  sağlam 

tәsirli  vә  rәqabәtә  dayanan  infrastrukturalı,  inkişaf  edәn  bir  bank  bölmәsinin 

infrastrukturunun  tәşkil  edilmәsidir.  Ölkәdә  kiçik  vә  orta  hәcimli  müәssisәlәrdә  maliyyә 

yardımının  artırılması  istiqamәtindә  bank  islahatların  hәyata  keçirilmişdir.  Rәqabәtin 



Academic Views

 

11 

artması mәqsәdi ilә xarici investisiyanın bank bölmәsinә istiqamәtlәndirilmәsi prosesi xeyli 



azaldılmışdır. 

 

Bank  bölmәsinin  inkişafı  üçün  bu  sahәdә  infarastruktur  fәaliyyәtlәri  xeyli  artmışdır. 



Azәrbaycanda bank sisteminin inkişafına-әlverişli şәraitin meydana gәtirilmәsi, bu sahәyә 

texnalogiyanı  vә  iş  praktikasını  çәkmәk  bu  kimi  yatırımları  artırmaq  mәqsәdi  ilә 

Azәrbaycan  Beynalxalq  Bankının  ilkin  kapitalını  20  %-nin  Avropa  İnkisaf  Bankının 

satınalması planlaşdırılmaqdadır. 

 

Azәrbaycanın  bank  bazarında  nağd  olmayan  ödәnişlәrә  keçiş  prosesi  getdikcә 



sürәtlәnmәkdәdir.  Nağd  olmayan  ödәmәlәrә  keçişin  dünya  tәcrübәsi,  xalqın  maliyyә 

imkanlarının  banklara  cәlb  edilmәsi  ölkәdәki  iqtisadi  vәziyyәti  keyfiyyәt  baxımından 

yaxşılaşdırıldığını  vә  bunun  da  xalqın  sosial  vәziyyәtini  yüksәltdiyini  göstәrir.  Bank 

sistemindә  2005-ci  ilin  yanvar  ayından  etibarәn  Azәrbaycanda  “İnternet  Bankçılığı”  vә 

“Mobil  Bankçılıq”  ödәniş  sistemlәri  tәtbiq  edilmәyә  başlamışdır.  Bu  fәaliyyәtlәr  Dünya 

Bankının  vә  Beynәlxalq  Valyuta  Fondunun  tövsiyәlәrinә  әsasәn  hәyata  keçirilmişdir.  Hal 

hazırda  Azәrbaycanın  bank  bazarında  müştәrilәrin  imkanları  inkişaf  etmәkdә  vә  onların 

tәlәblәrinә görә beynәlxalq xidmәtlәr tәtbiq edilmәkdәdir. Ölkәdә bank bölmәsinin inkişaf 

etmәsә  vә  xalqın  banklara  olan  etibarını  yenidәn  әldә  etmәk  üçün  әmanәt  sığorta  fondu 

qurularaq әmanәtlәrin sığortalanması haqqında qanun qәbul edilmәlidir. İslahatlar daxilindә 

әmanәtlәrin  sığortalanması  üçün  bәzi  fәaliyyәtlәr  hәyata  keçirilir.  Әmanәtlәrin 

Sığortalanması  Fondunun  qurulması  vә  fәaliyyәti  ilә  әlaqәdar  qanun  2005-ci  ildә 

çıxardılmışdır.  Başqa  bir  tәrәfdәn  әmanәtlәrin  sığortalanması  fondunun  tәşkilindәn 

meydana  gәlәn  problemlәr  üçün  dә  Mәrkәzi  Bankın,  basqa  bankları  maliyyә  hasablarını 

hәqiqәtә  uygun  açıqlamaq  istiqamәtindә  siyasәt  tәtbiq  etmәlidir.  Bank  bölmәsindә 

infrastruktur  çalışmaları,  ödәmә  sistemi,  muhasibat  sistemi,  bank  nәzarәt  vә  hüquqi 

infrastruktur kimi çalısmalarda davam etmәkdәdir. Bank bölmәsinin inkişafı isә özәl bölmә 

baxımından, xüsusi ilә hәm asan kredit imkanı әldә etmә baxımından, hәm dә fәrqli bank 

xidmәtlәrindәn istifadә edilmәsinә imkan verәcәkdir. Bank bölmәsinin inkişafı vә sistemә 

etibar  edilmәsi,  fәrdlәrin  әllәrindәki  nağd  imkanları  banklara  istiqamәtlәndirmәkdә  tәsirli 

olacaqdır. 

 

Nәticә vә Tәkliflәr 

 

Müstәqillikdәn  bügünә  qәdәr  keçәn  müddәtdә  Azәrbaycanda  artıq  müstәqilliyin  ilk 



illәrindә  hüquqi  vә  idarәetmә  boşluqlarından  meydana  gәlәn  mәnfi  hallar  ortadan 

qaldırılmış  vә  bank  bölmәsinin  Mәrkәzi  Bankın  müşahidә,  nәzarәt  vә  koordinasiyasında 

sürәtlә  inkişaf  etdiyi  görülür.  Bir  başqa  tәrәfdәn  hәr  keçәn  il  bank  bölmәsinin  verdiyi 

xidmәtlәr növ olaraq artmaqda, keyfiyyәt vә hәcmi olaraqda yüksәlmәkdәdir. Ancaq hәyata 

keçirilәn  hüquqi  vә  idari  tәnzimlәmәlәrin  daha  da  tәkmillәşdirilmәsi,  verilәn  xidmәtlәrin 

növ  vә  keyfiyyәtinin  artırılması  vә  bu  sahәdә  fәrqli  ölkәlәrin  tәcrübәsindәn  istifadә 

olunması olduqca zәruri bir mәsәlәdir. 

 

Bank bölmәsindә: 



 


Osman Nuri Aras vә Elçin Süleymanov                                                                   İyun 2013

- Texniki infrastruktura, 



- Ödәniş sisteminә, 

- Muhasibat sisteminә, 

- Bankların müşahidә vә nәzarәtinә vә 

- Hüquqi infrastruktur ilә әlaqәdar fәaliyyәtlәri davam etdirmәk lazımdır. 

 

Ayrıca olaraq bu istiqamәtdә: 



- Dövlәt banklarının özәllәşdirilmsi, 

- Әmanәtlәrin sığortalanması, 

- Kadr siyasәti, 

- Maaş siyasәti, 

- Banlar arası iş qaydalarının müәyyәnlәşdirilmәsi vә 

-  Xidmәt  siyasәtinin  (xalqla  әlaqәlәr  vә  reklam)  mövzularınında  gözdәn  keçirilmәsi, 

yaxşılaşdırılması vә müsbәt adımların atılması zәruridir. 

 

Xüsusi  ilә  2005-ci  ilin  axırında  Bakı-Tiflis-Ceyhan  boru  xәttinin  fәaliyyәtә  keçmәsindәn 



sonra, 2006-cı ildәn sonra ölkәyә neft gәlirlәrinin daxil olmasında mühüm bir artım olması 

ilә  bәrabәr  bank  bölmәsidә  sürәtli  inkişaf  etmişdir.  Basqa  bir  tәrәfdәn  ölkәdәki  sabit 

iqtisadi  vәziyyәtin,  beynalxalq  maliyyә  mәnbәlәrinin  ölkәyә  cәlb  edilmәsi  dә  bank 

bölmәsinin inkişafına tәkan verәcәkdir. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Academic Views

 

13 



Әdәbiyyat: 



 

1.  “Azәrbaycan  Respublikası  Bank  Sistemi  Haqqında  Mәlumat  Mәcmuası” 

(Azәrbaycan Banklar Assosiyası Nәsriyyatı, Bakı, 2000). 

 

2.  “İllik 

Hesabat”, 

Azәrbaycan 

Respublikası 

Mәrkәzi 

Bankı

2012; 


(http://www.nba.az). Giriş tarixi 2 Mart, 2013.  

 

3.  Nuri  Aras,  Osman,  Azәrbaycan  İqtisadiyyat  –Makro  İqtisadi  vә  Sektoral  Analiz 



(Qafqaz Arasdırmaları Mәrkәzi, Bakı, 2003). 

 

4.  Süleymanov, Rәsad, “Azәrbaycan Mikro Maliyyә Assosiasiyası Dasınmaz Әmlakın 



Tәmirinә dә Kredit Verir”, 525-ci Qәzet, No: 43 (1900), 5 mart 2005. 

 

5.  Eyyuboğlu, S., “Qeyri-Bank Kredit Tәskilatları Bazarda Hökmüranlıq Edir”, 525-ci 



Qәzet, 4 Yanvar 2003. 

 

6.   “Entrepreneurs to Get Loans up to $1m”, Azernews, No: 10 (400), 8-15 Mart 2005. 



March 8 – March 15, 2005. 

 

7.  “Mikromaliyyәlәsdirmә  Bankı  On  Mininci  Kreditini  Verdi”,  525-ci  Qәzet,  No:  57 



(1914), 29 Mart 2005. 

 

8.  “Two Local Banks Merge”, Azernews, No:09(399), 1-7 Mart 2005. 



 

9.  Süleymanov,  Elçin  vә  Zeynalov,  Ayaz,  “Azerbaycan  Ekonomisinin  Bagimsizlik 

Sonrasi  Makroekonomik  Gostericilerinin  Ekonomik  Istikrar  Acisindan  Genel 

Degerlendirilmesi”, Journal of Qafquaz University, No. 26, 2009. 



 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə