38
Miixbir miinasibətləri - əsas etibarilə ödənişlərin və hesablaşmala- rm həyata
keçirilməsi məqsədilə banklar arasmdakı əməkdaşlığın müxtəlif formalarıdır. Bu cür
münasibətləri müəyyən edən banklar miixbir-banklar adlanır.
Bu münasibətləri bir sıra meyarlara əsasən təsnif etmək mümkündür:
-coğrafi mövqeyə görə,
-əməliyyatların növünə görə;
-münasibətlərinin xarakterinə görə,
-münasibətlərin könüllülük dərəcəsinə görə və .s.
Müxbir münasibətlər coğrafi mövqeyinə görə:
-daxili (ölkənin hüdudları daxilində hesablaşmalar, Milli pul və valyuta bazarlarmda,
kapital bazarlarında iştirak),
-beynəxalq (beynəlxalq hesablaşmalar, dünya pul və valyuta ba- zarlarmda, kapital
bazarlarında iştirak) münasibətlərə bölünürlər.
Əməliyyatların növiinə görə isə növbəti təsnifat mümkündür:
-müĢtərilərə xidmət
-xüsusi banklararası əməliyyatlar.
MiiĢtərilərə xidmət - müştərilərin kommersiya sövdələşmələri və onlara trast
xidmətlərinin göstərilməsinə dair əməliyyatlar: hesablaşma- ların müxtəlif üsulları və
formaları əsasmda ödənişlər (debet və kredit köçürmələri, akkredetiv, inkasso,
klirinq), qiymətli kağızlar ilə əmə- liyyatlar, zəmanətlərin təqdimatı və.s.
Xüsusi banklararası dinəliyyatlav kreditlərin, depozitlərin təqdima- tmdan və
alınmasmdan, valyutaların, qiymətli kağızlarm alqı və satqı- smdan ibarət olur.
Xüsusilə də iri banklar informasiya, məsləhət xidmətlərini göstərə- rək konsorsial
kreditlərin verilməsi prosesində qarqşılıqlı şəkildə fəa- liyyət göstərir.
Münasibdtlərin xarakterinə görə hesabın açılması ilə münasibətləri və hesabların
açılmaması ilə münasibətləri ayırd etmək mümkündür.
Müxbir münasibətləri adətən hesablarm açılması ilə — hesabın açılması ilə
münasibətlər - qarşılıqlı əsaslar ilə (bir-birinə) və ya birmə- nalı qaydada (yalnız
tərəfdaşlardan birində, bir qayda olaraq iri bankda) müşayət olunur.
Qarşılıqlı və ya birtərəfli müxbir münasibətlərinin xeyrinə seçim müxtəlif amillərdən
asılı olur: ödənişlərin qarşılıqlı axmı, kredit ehtiyat- larınm bazarmda qiymət və
tələbat, regional valyuta birjalarmda tica- rətdə iştirak imkanları, eləcə də müxbir
hesablarmda yerləşən vəsaitlərin operativ şəkildə geri çağrılması imkanı.
Üçüncü kredit idarəsində açılan hesablar üzrə həyata keçirilən qar- şılıqlı
hesablaşmalar zamanı hesab açmadan müxbirlər arasında münasi- bətlər
mümkündür. Müqavilə əlaqələrinin bu cür strukturunun xüsusi halı - hər hansı bir
ölkənin mərkəzi bankınm bölmələrində açılan müxbir hesabları üzrə
hesablaşmalardır. Lakin onlar hər hansı bir kommersiya bankında açılan hesablar üzrə
həyata keçirilə bilər. Adətən onlar banklararası hesablaşmaların iri mərkəzi olur. Bu
klirinq hesabla- rı açılan klirinq dəyərləri vasitəsilə həyata keçirilir.
Onlar münasibətlərin müəyyən olunmastnın könüllülük dərəcəsinə görə məcburi və
könüllü ola bilər. Belə ki, banklar tərəfindən mərkəzi bankm hesablaşma bölmələrində
KitabYurdu.az
105
39
müxbir hesabmm açılması, eləcə də müvəkkil bankda beynəlxalq hesablaşmalar üçün
hesabm açılması məc- buridir.
Müxbir münasibətlərinin müəyyən olunması nəticəsində banklar məktublarmı
mübadilə edir və tərəfdaşların etibarhhğmm və imkanlı olub-olmamasmm öyrənilməsi
üçün bir-birinə sənədlər təqdim edirlər: müxtəlif əməliyyatlarmm həyata
keçirilməsinə dair lisenziyaların və ni- zamnalərinin notarial baxımdan təsdiq olunan
surətləri, iqtisadi norma- tivlərə riayət olunması haqqında arayışı, balansı daxil
etməklə fəaliyyət haqqmda hesabatlar və.s. Banklar potensial müxbirlərin tədiyyə
qabi- liyyətinin səviyyəsi haqqında arayışm ahnması üçün reytinqli, arayış
şirkətlərinin və ya dost banklarm xidmətlərinə müraciət edirlər.
Daha sonra müxbir hesabımn müqaviləsi bağlamr: müddətli (müddətini uzatma
hüququ) və ya müddətsiz. Bu zaman adətən tipik müqavilələrin formalarmı istifadə
edirlər. İri banklar öz formalarmı ha- zırlayırlar.
Müxbir hesab - mərkəzi bankm hesablaşma şəbəkəsinin bölməsin- də, digər kredit
təşkilatlarında açılan bankm hesabıdır.
Müxbir hesabmm müqavilələrində hesablaşmaların formaları, he- sab rejimi və
informasiyanm, sənədləşmənin mübadiləsi qaydası, tərəflə- rin hüquq və vəzifələri
nəzərdə tutulur: müxbir hesabmdan istifadəyə və poçt, teleqraf və digər məsrəflərin
ödənilməsinə görə komisyon müka- fatlarm tutulması şərti; tərəflərin məsuliyyəti və
müqavilənin şərtlərinin pozulmasma göro sanksiyalar; müqavilənin qüvvədə olması
müddəti, onun vaxtmdan əvvəl pozulması qaydası və.b.
Kredit təşkilatmm müxbir hesabmm, onun bölməsinin müxbir subhesabınm açılması
və bağlanması proseduru, bu hesabdlar üzrə he- sablaşma əməliyyatlarmm həyata
keçirilməsi qaydası, eləcə də filiallara- rası hesablaşmaların hesabları üzrə müvafiq
əsasnamə ilə dəqiq şəkildə nizama salınır.
Müxbir hesabmm açılması və bağlanması üçün aşağıdakı sənədlər təqdim olunur:
-ərizə,
imza hüquqları mərkəzi bankm ərazi idarələri ilə razılaşdırılan məsul şəxslərin
imzalarmm nümunələri ilə notarial baxımdan təsdiq olunmuş kartı və möhürün yeri,
onlarm tam rekvizitlərini işarə etməklə müxbir-banklar ilə filial- larm siyahısı;
digər sənədlər.
Tərəflər tətbiqi hesabdan sui-istifadəni istisna edən köçürmə tele- qraf açarı haqqmda
razılığa gəlirlər.
Hesablaşmalar haqqmda informasiyanm ötürüməsi üsulu normal müxbir
münasibətləri üçün vacib əhəmiyyətə malik olur:
maqnit daşıyıcılarmda xüsusi əlaqə,
teleqraf əlaqəsi,
elektron əlaqə.
Real zaman rejimində işləməyə icazə verən proqram məhsulları, eləcə də müvafıq
texniki rabitə vasitələri ilə təchizat üzrə tədbirlər ondan asılı olur. İri banklar adətən
bu işdə müxbirlərinə yardım edirlər. Əgər müqavilədə sənədlərin elektron şəklində
KitabYurdu.az
106
Dostları ilə paylaş: |