40
mübadiləsi nəzərdə tutulmuş- dursa, o zaman bu sənəddə və ya ayrıca sənəddə
elektron ödənişlərin həyata keçirilməsi qaydası müəyyən olunmalıdır.
Müqavilələrin bağlanmasmdan sonra açılan müxbir hesabları bir neçə növlərə
bölünür:
Banklar arasmda hesablaşmalar qarşılıqlı xüsusiyyətə malik olur və eyni zamanda 2
hesabda əks olunur. Kommersiya bankı tərəfmdən digər kommersiya və ya mərkəzi
banklarda açılan müxbir hesabları bu banklarm balansmda passiv hesab olunur
(«loro» hesabı). Kommersiya banklarmın özündə isə bu hesab aktiv hesab olunur
(«nostro» hesabı). «Loro» və «nostro» hesabınm qalığı bir-birinə uyğun olmahdır,
lakin qarşılıqlı hesablaşmalar bu hesablarda eyni vaxtda təsadüf etməyə bilər və
uyğunlaşma yalmz xüsusi hesablaşmalarda meydana çıxır. Yoxlama ayda bir dəfə və
mütləq aym 1-də aparılmalıdır.
«Loro» hesabmdan vəsaitlərin köçüriılməsi yalnız hesab sahibinin göstərişi ilə həyata
keçirilə bilər. Burada yalmz inkasso göstəriciləri müstəsna edilir, çünki onlarm
ödənişi mübahisəsiz edilir. Beləliklə:
NOSTRO hesabları - müxbir bankda respondent bank adlanan və birinci bankm
balansmm atkivində əks olunan hesabları paylayan ban- km adına
cari hesablar;
LORO hesablan - müxbir - bank tərəfındən kommersiya bankı - respondent üçün
açılan və balansın passivində
əksini tapan cari hesab- lar;
VOSTRO hesabları - yerli valyutada və ya üçüncü ölkənin valyu- tasmda bank-
rezidentlərdə xarici bankların hesabları.
1991-ci ilə qədər banklar arasmda hesablaşmalar filiallararası dövriyyə sistemində
həyata keçirilirdi.
Filiallararası dövriyyə sistemində hesablaşmalar bütün bank idarə- ləri arasmda
qarşılıqlı fəaliyyət mexanizminin tərkib hissəsini təşkil edirdi. Lakin belə
hesablaşmalar sistemi təsərrüfatm mərkəzləşdirilmiş sistemi və bir bankm müxtəlif
filialları
arasmdakı
münasibətlərin
fun-
ksiyalaşdırılması
şəraitində
differensiyalaşdırıla bilər. Bazar iqtisadiyya- tı zamam çoxlu sayda müstəqil
kommersiya banklarmm əmələ gəlməsi ilə, banklararası hesablaşmalar müxtəlif
banklarm pul ehtiyaclarmı tə- min etmədiyi üçün dəyişikliklərə məruz qalırdı. Bu cür
dəyişikliklər banklar arasmda müxbir münasibətlərinin inkişafma zəmin yaratdı.
Banklararası hesablaşmaların təşkilində 2 variant mövcuddur. Hesab- laşmalar 2 bank
arasmda və ya mərkəzi bankın qeydiyyatı ilə aparıhr. Bu zaman banklar arasında
hesablaşmalar Milli Bankda açılan müxbir hesabları vasitəsilə həyata keçirilir.
Bizim ölkəmizdə banklararası hesablaşmalar 2-ci varianta uyğun, Milli Bankm
şöbələrində yaranan hesab-kassa mərkəzi tərəfmdən aparı- lır (HKM).
HKM-də banklarm müxbir hesabları açılır. Bankların şöbələri subhesab tipli müxbir
hesablarına malik olurlar. Müxbir hesabları vasi- təsilə banklar öz müştəri xidmətləri
və sahib subyekti kimi bankm şəxsi əməliyyatları ilə bağlı prosesləri yerinə yetirirlər.
Bank idarələrinin müxbir hesablarmda kommersiya banklarmm bütün vəsaitləri
saxlamlır (müştərilərinin istifadə olunmamış şəxsi vəsaitləri, eləcə də digər kredit
idarələrindən aldıqları borc vəsaitləri).
KitabYurdu.az
107
41
Kommersiya banklarmm ödənişinin müxbir hesablardan ödənil- məsinin əsas prinsipi
- bu hesablarda ödənişlərin vəsait qalıqları çərçi- vəsində həyata keçirilməsidir. Vəsait
çatışmamazlığı zamam banklar Milli Bankdan kredit ala bilərlər. Banklararası
hesablaşmalarm bu cür təşkili prinsipi kommersiya banklarmm depozit siyasətinin
fəaliyyətinin artırılmasma yönəldilmişdir. Banklararası hesablaşmalarm bu cür təşkili
kommersiya banklarınm digər müxbir - banklarla hesablaşmalarmm müntəzəm
aparılması məsuliyyətini artırır. Banklar arasmda ödəniş va- sitəçiliyi Milli Banka
ölkədə pul dövriyyəsini tənzimləməyə və nəzarət etməyə imkan verir.
HKM-də əməliyyatlar xüsusi sənədlər -
aviza vasitəsilə aparıhr. Bu sənəddə hesab
əməliyyatlarınm yerinə yetirilməsi haqqmda rəsmi bildiriş təsvir olunur, onlar poçta,
teleqraf, həmçinin debet və kredit növünə də ayrıla bilər (əməliyyatm məzmunundan
asılı olaraq). HKM-nin fəaliyyə- ti hesablaşma mərkəzlərinin iş prinsipi ilə sıx
bağhdır. Hal-hazırda kom- mersiya bankları öz fəaliyyətlərini avtomatlaşdırmaq üçün
mərkəzi sis- temlərdən, lokal sistemlərdən və yaxud eyni vaxtda hər iki sistemdən
istifadə etmək imkanı əldə etmişlər. İndi isə şəhərxarici banklararası he- sablaşmalarm
hansı qaydada işləməsini nəzərdən keçirək. Şəxsi müştəri- lərinin ödəniş tapşırıqları
əsasmda kommersiya bankı onlarm hesabm- dan A pul köçürür.
Sonra ödəniş tapşırıqları növbəli və ödəniş müddəti üzrə qruplara bölünür. Növbəli və
ödəniş müddətinin hər bir qrupuna əsasən bank ümumi ödəniş tapşırığmı tərtib edir.
Ümumi ödəniş tapşırığma müştəri- nin ödəniş tapşırıqınm 2 nüsxəsi daxil edilir və
kommersiya bankı isə bunun müqabilində hesab sənədlərinin siyahısmı təşkil edir.
Siyahıda müştərinin bankda hesab nömrəsi, sənədin nömrə və tarixi, sənədlərin
miqdarı və siyahıya daxil olan sənədlər göstərilir. Kommersiya bankınm iimıımi
ödəniş tapşırığı və siyahısı da əlavə olmaqla bütün sənədləri Mil- li Bank HKM
fıliahndan B fılialma göndərilir. HKM-nin A fılialı B fılia- lına sənədi göndərməzdən
əvvəl onun adma xüsusi göstəriş sənədi - avi- zo yazır.
Avizonu aldıqdan sonra HKM-nin B fılialı pulları bankm müxbir hesabma köçürür.
Sonra B kommersiya bankı HKM-dən şəxsi müxbir hesabınm siy- ahısmı və ilkin
sənədləri təhvil alır. Bu sənədlərə əsasən alıcı-bank pulla- rı vasitəçilik
olmadan vəsait
alıcılarmm hesabma köçürür.
Qalıqların bərabərliyini təmin etmək
üçün kommersiya bankmda
və HKM-də müştərinin hesabmdan vəsaitlərin götürülməsi və buraya yeni vəsaitlərin
daxil olması xüsusi hesab vasitəsilə həyata keçirilir.
«Azərbaycan Respublikasmm bank sistemi üçün hesablar planma» müvafiq olaraq
«Nostro» müxbir hesablarmm açılması və onlara xid- mət göstərilməsi üzrə haqq və
komissiya xərcləri - Milli valyutada - 8408 №-li hesabda qeyd edilir.
«Loro» müxbir hesablarınm açılması və onlara xidmət göstərilməsi üzrə haqq və
komissiya gəlirləri - xarici valyutada 6418 N°-li hesabda qeyd edilir.
«Nostro» müxbir hesabları üzrə overdraft - Milli valyutada 3739 JNb-li hesabla
aparılır.
«Nostro» müxbir hesabları üzrə overdraft - xarici valyutada isə 3749JNIs-li hesabla
aparılır.
KitabYurdu.az
108