46
prinsiplərin təyin olunması üçün İşçi qrupu təsis etmişdir. İqtisadi inki- şafm müxtəlif
mərhələlərində mövcud olan dünya ölkələriııin nıərkəzi banklarmm nümayəndələri,
eləcə də Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankımn nümayəndələri ışçi
qrupun tərkibinə daxil olmuşdur- lar.
1999cu ilin dekabr aymda İşçi qrupu tərəfindən sistemli əhəmiyyə- tə malik ödəniş
sistemləri üçün Əsas prinsiplər formalaşdırılmışdır
1
.
Əsa’s prinsiplər - bütün dünyada sistemli əhəmiyyətə malik ödəniş sistemlərinin
fəaliyyətinə və daha təhlükəsiz və effektiv struktura yardım göstərən universal
göstərişlərdir. Onlar 90-cı illərin əvvəllərində bir sıra yeni prinsipləri də daxil etməklə
«Onlar qrupu» ölkələrinin mərkəzi bankları tərəfmdən bəyan edilən Lamfalussi
Standartlarmı inkişaf etdi- rirlər. Sistemli əhəmiyyətə malik ödəniş sistemləri
iqtisadiyyat üçün müstəsna şəkildə vacib olub və onlarm prinsiplərinin reallaşması
dövlət siyasətinin məqsədi olmahdır.
İşçi qrupunun tərifmə əsasən sistemli əhəmiyyətə malik ödəniş sis- temləri bunlardır:
ödənişlərin əhəmiyyətli həcminin daxil olduğu ödəniş sistemlə-
ri;
netto əsaslar ilə ödənişləri həyata keçirən ödəniş sistemləri (risklərə daha çox
meylli olan);
qiymətli kağızlar üzrə hesablaşmaları həyata keçirən və maliyyə bazarma daha
böyük təsir göstərən ödəniş sistemləri kimi çıxış edən ödəniş sistemləri;
geniş istifadə olunan və əvəzləyici sistemlərə malik olmayan ödəniş sistemləri.
Azərbaycan Respublikasmm Milli Bankınm ödəniş sistemləri sahəsində fəaliyyəti
onun struktur bölməsi olan Ödəniş sistemləri və hesablaşmalar departamenti
tərəfindən həyata keçirilir. Ödəniş sistemləri və hesablaşmalar departamentinin
missiyası müasir standart- lara cavab verən elektron ödəniş sistemlərinin yaradılması,
onlarm sabit və fasiləsiz istismarmın təşkil edilməsi, beynəlxalq aləmdə bu istiqa-
mətdə baş verən meyllər nəzərə almmaqla daim inkişaf etdirilməsi və
təkmilləşdirilməsidir. 1998-ci ildə Milli Ödəniş Şurasmda Milli Ödəniş Sisteminin
yaradılmasımn əsasları və strategiyası hazırlanmışdır. 2001- ci ilin əvvəllərində Milli
Ödəniş Sisteminin əsasmı təşkil edən Real Vaxt Rejimində Banklararası
Hesablaşmalar Sistemi (AZIPS) yaradılmışdır. Nəticədə banklar arasmda
hesablaşmalarm real vaxt rejimində (on-line) həyata keçirilməsinə, pul dövriyyəsinin
sürətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artmasma, banklar tərəfindən likvidliyin daha
çevik idarə ohmmasma imkan yaranmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Respublikada
fəaliyyət göstərən bütün banklar, Baş Dövlət Xəzinədarlığı sistemin üzvüdürlər. 2002-
ci ilin sonlarmdan etibarən Milli Telekommunikasiya Şəbəkəsinin bazasında Milli
Ödəniş Sisteminin arxitekturasmm ikinci mühüm elementi olan Xırda Ödənişlər üzrə
Hesablaşma Klirinq Sistemi (XÖHKS) yaradıldır. Bu sistem kiçik həcmli, lakin daim
təkrarlanan xırda ödənişlərin (əmək haqqı, sosial müdafiə ödənişləri, telefon, qaz, su,
KitabYurdu.az
113
47
elektrik enerjisi üzrə kommunal ödənişlər və s.) elektron daşıyıcılar əsasmda həyata
keçirilməsinə, eyni zamanda, xırda ödənişlərin əsas iştirakçılan olan kommunal
xidməti müəssisələrinin, böyük sayda ödəniş əməliyyatları (məs., vergi, gömrük və
sosial müdafiə ödənişləri) aparan hökumət qurumlarmm Milli Ödəniş Sisteminin
infrastrukturuna inteqrasiyası üçün əlverişli zəmin yaratmışdır. Bundan sonrakı
addımda “Azərbaycan Respublikasmda Milli Ödəniş Sisteminin İnkişafı üzrə 2005-
2007-ci illər üçün Dövlət Proqramı” hazırlanmış və təsdiq edil- mişdir. Dövlət
Proqramına uyğun olaraq ölkədə kart ödənişlərinin daha da inkişaf etdirilməsi və
Milli Ödəniş Sisteminin arxitekturasımn tamamlanması üçün yeni infrastrukturun -
Milli Kart Prosessinq Mərkəzinin yaradılması üzrə işlər başa çatdırılmış və
respublikada fəaliyyət göstərən 18 bankın idarəçiliyinə və istifadəsinə verilmişdi. Son
illər Azərbaycan Respublikasmm Milli Bankı tərəfindən Milli Ödəniş Sisteminin
yaradılması və inkişafı Strategiyasma müvafiq olaraq elektron hesablaşma
sistemlərinin yaradılıb istifadəyə verilməsi istiqamətində geniş islahatlar aparılmış və
bu zaman beynəlxalq maliyyə qurumlarmm texniki və maliyyə köməyindən istifadə
edilməklə qabaqcıl beynəlxalq təcrübəyə istinad olunmuşdur. Ödəniş sistemləri
infrastrukturunun əsas elementlərinin yaradılmasma baxmayaraq, bu gün sağlam
rəqabət prinsipləri əsasmda bütün təsərrüfat subyektlərinin, ticarət-xidmət
müəssisələrinin, geniş əhali təbəqəsinin, o cümlədən pensiyaçılarm və təqaüdçülərin
bu sistemdən daha aktiv istifadəyə cəlb edilməsi, regionlarda hüquqi və fiziki
şəxslərin maliyyə xidmətlərinə çıxışı imkanlarmm daha da artırılması, qeyri-bank
təşkilatlarmm ödəniş sistemlərinə texnoloji inteqrasiyasmm təmin olunması
məsələləri ödəniş sistemləri strategiyasmm əhatə dairəsinin genişləndirilməsini və bu
məqsədlə xüsusi dövlət proqrammm hazırlanmasmı zəruri edir. Bu ba- xımdan
Azərbaycan Respublikasmda Milli Ödəniş Sisteminin İnkişafı üzrə 2005 - 2007-ci
illər üçün Dövlət Proqramı hazırlanmışdır. Bununla əlaqədar tədbirlərin həyata
keçirilməsi və Azərbaycan Respublikasmda vahid nağdsız hesablaşmalar sisteminin
yaradılması maliyyələşdirmə mənbələrinin kompleks şəkildə formalaşdırılmasmı tələb
edir və bu isti- qamətdə inkişaflar bu gün də davam etdirilir. Əsas tədbirləri
maliyyələşdirilməsi mənbələri kimi beynəlxalq maliyyə qurumlarmm kreditlərindən,
Azərbaycan Respublikasmm Milli Bankınm resurslarmdan, habelə kommersiya
banklarmm və Dövlət Proqrammm həyata keçirilməsində iştirak edən təşkilatlarm
investisiyalarmdan istifadə edilməsi proqramda nəzərdə tutulmuşdur.
9.ÖDƏNĠġ SĠSTEMLƏRĠNĠN ƏSAS PRĠNSĠPLƏRĠ
Sistem tətbiq olunan yurisdiksiyanm çərçivələri daxilində yaxşı əsaslandırılmış
hüquqi bazaya malik olmalıdır.
Sistemin qaydaları və proseduru iştirakçılarda sistemdə iştirakı nə- ticəsində məruz
qaldıqları maliyyə risklərinin hər birinin təsiri haqqmda dəqiq təsəvvürlər yaradır.
Sistem sistemin operatorunun və iştirakçılarm məsuliyyətini müəyyən edən və bu
risklərin idarə olunması və saxlanması üçün zəruri stimullara malik olan risklərin
KitabYurdu.az
114
Dostları ilə paylaş: |