42
3759 №-li hesabla isə qiymətli metallar üzrə «Nostro» müxbir he- sabları üzrə
overdraft həyata keçirilir.
Bu hesablarm təyinatı:
Bu hesablar «Nostro» müxbir hesabları üzrə overdraftlarm (debet qalıqlarmm)
uçotunun aparılması üçündür. Bu zaman:
Dt - «Nostro» müxbir hesabları üzrə overdraftlar üzrə ödənilən məbləğlər, kredit və
digər borc alətləri kimi rəsmiləşdirilən məbləğlər əks edilir.
Kt - «Nostro» müxbir hesablar üzrə overdraftlarm məbləğləri əks edilir.
Banklararası hesablar sistemində əsas yeri klirinq tutur. Klirinq he- sabları Milli Bank
tərəfindən şəhərdaxili kommersiya bankları arasmda keçirilir. MB-m qərarma əsasən
klirinq hesablarınm təşkilini xüsusi bankxarici təşkilatlar öz öhdəsinə götürə bilər
(klirinq mərkəzləri, kli- rinq təşkilatları). Göstərilən təşkilatlar klirinq və eləcə də
regionlararası hesabları yerli banklarla birlikdə həyata keçirə bilərlər (bu barədə biz
əvvəlki fəsildə qeyd etmişik). Regionlararası hesablaşmalar iri kommer- siya
banklarma da aid edilir. Lakin klirinq mərkəzlərinin təşkili mərkəz- ləşməyə və
banklararası hesablarm vahidləşməsinə yardım göstərmişdir. Bundan əlavə, bu
hesabları tam texniki və texnoloji səviyyəyə çatdırmaq lazımdır.
Beləliklə, müxbir - bank - digər bank (bank-respondent) üçün müxbir hesabı (loro
passiv hesab) açan bankdır. O qüvvədə olan qa- nunvericiliyə və müqaviləyə müvafiq
olaraq bu hesab üzrə əməliyyatları yerinə yetirir. Respondent-bank - digər bankda
müxbir hesabı açan (nostro aktiv hesabı) və onun paylayıcısı olan bankdır.
Bir bankda nostro hesabı müxbir-banklarda loro hesablarıdır və ya əksinə. vostro
hesabları da xarici müxbir-banklara aidiyyatı olan loro hesablarıdır.
Loro hesabları üzrə qeydlər ödənişlərin vaxtlı-vaxtında ödənməsi, faizlərin
hesablanması üçün həlledici olur. Nostro hesabları üzrə əmə- iyyatlar ayna mühasibatı
metodu üzrə həyata keçirilir. Hesablar üzrə qeydlərin aparılması prosesində bank üzrə
əmrlər əsasında müəyyən olunan valyutalaşma müddətləri nəzərə alımr.
ValyutalaĢdırma tarixi - debet və ya kredit köçürməsinin real ol- duğu, köçürülən
məbləğin isə müştərinin və ya bankm sərəncamma da- xil olduğu tarixdir.
Vayutalaşma tarixinin dəyişdiriməsi hesab üzrə köç- ürmənin qeydə alınması tarixi ilə
müqayisədə məsələn, ödəyicilərdən və onlara xidmət göstərən banklardan alınan
məbləğin cərimə şəklində tu- tulması zərurəti (bunun üçün bu dəyişikliyi yaradan vaxt
təəb olunur) və digər səbəblər ilə şərtləşdirilə bilər.
Banklararası hesablaşma qaydasmm dərk olunması üçün bankın müxbir hesabmm
iqtisadi məzmununu aydmlaşdırmaq vacibdir.
O, tələb olunana qədər depozit hesabmm müxtəif növlərini təqdim edərək mahiyyət
etibarilə müəssisənin hesablaşma hesabı kimi eyni fun- ksiyaları yerinə yetirsə də,
bankm fəaliyyətinin səciyyəvi xüsusiyyətlərini mütləq nəzərə almalıdır. Hesabda, əsas
etibarilə kommersiya bankları- nın müvəqqəti olaraq sərbəst xüsusi və cəlb olunmuş
vəsaitləri qorunur. Burada əks olunan əməliyyatların dairəsi kifayət qədər genişdir:
bankm kredit-hesablaşma, kassa və müştərilərə xidmət üzrə əməliyyatlar; əmtəə
malları və xidmətərin alqı-satqısı, vergilərin, rüsum- ların ödənilməsi ilə bağlı büdcə
KitabYurdu.az
109
43
ilə hesablaşmalar, büdcədənkənar fond- lar, sığortanm bütün növləri üzrə sığorta
şirkətləri ilə əlaqədar pul vəsa- itlərinin köçürüməsinə və cərimə olunmasma dair
əməiyyatlar. Əmə- liyyatlarm bir qismi əməkdaşlara aylıq məvacibin, mükafatlarm
ödənil- məsi və inzibati-təsərrüffat məsrəfləri üçün nağd pullarm müştərilərə
təqdimatı və qəbulu ilə əlaqədardır;
banklararası borclar və depozitlər, qiymətli kağızlar, valyutala- rm alqı-satqısı,
ehtiyat tələblərinin köçürülməsi ilə əlaqədar əməliyyat- lar;
bankm xüsusi təsərrüffat əməliyyatları, məsələn büdcəyə və büdcədənkənar
fondlara verilən ödənişlər, idarəetmə məsrəfəri.
Hər bir bankm bir deyil, bir neçə müxbir hesaba malik oduğunu nəzərə almaq
lazımdır. Buradan əməliyyatlarm sadalanan növləri ban- kın bütün hesabları arasmda
bölünür. Hesabların xarakteri və sayı kommersiya bankınm bankararası
hesablaşmaların hansı yarımsistem- lərində fəaliyyət göstərməsindən asılı olur.
Bankarda müxbir münasibət- lərinə əməliyyat-hesablaşma mərkəzlərinin tərkibində
müvafıq şöbələr, idarələr və ya sektorlar tərəfindən xidmət olunur. Bankm mahiyyət
eti- barilə təsərrüffat fəaliyyətinin əsasmı təşkil edən müxbir hesablarmı ida-
rəetməsinin böyük əhəmiyyətini qeyd etmək zəruridir.
Əksər hallarda banklararası hesablaşmalar mərkəzi bankda açılan müxbir hesabları
üzrə həyata keçirilən mərkəzləşdirimiş hesablaşmalara və banklarm bir-biriləri ilə
müxbir münasibətlərinə: üçüncü banklar, klirinq mərkəzləri, bankdaxili hesablaşma
sistemi vasitəsilə birbaşa müxbir münasibətlərinə əsaslanan desentralizasiya
hesablaşmalarına təsnif olunur. Mərkəzi Banklarm hesablaşma şəbəkəsi vasitəsilə
bankla- rarası ödənişlərin təcrübəsində elektron hesablaşmalar: regionaldaxili və
regionlararası hesablaşmalar ayırd edilir.
Hesablaşmalar qaydası hər bir yarımsistemə müvafıq olaraq əhə- miyyətli fərqli
cəhətlərə və səciyyəvi xüsusiyyətlərinə malik olsa da, on- lar sonralar şərh olunan
vahid prinsiplərə istinad edirlər.
8.BANKLARARASIHESABLAġMA VƏ ÖDƏNĠġ SĠSTEM- LƏRĠNĠN
TƏġKĠLĠ PRĠNSĠPLƏRĠ
Banklararası hesablaĢmalar vəsaitləri ödəyən şəxslərə müxtəlif banklar tərəfmdən
xidməti, eləcə də banklardan qarşılıqlı kredit götürülməsi və nağd pullarm
köçürülməsi zamanı əmələ gəlir. Belə he- sablaşmalar hal-hazırda hər bankm
balansmda açılan müxbir hesabları vasitəsilə həyata keçirilir.
Banklararası hesablaşmalar məktublaşma əlaqəsi xüsusiyyəti da- şıyır və bank
ödənişlərinin şəxsi pul vəsaitləri ilə məhdudlaşması bu he- sabm tərkib hissəsidir.
Banklararası müxbir münasibətləri prosesində hesablaşmalara qarşı irəli sürülən əsas
tələblərə istifadəçilərin tələbatla- rına müvafiq olaraq ödənişlərin kifayət qədər
operativliyi və gözlənilmə- si, yüksək etibarlılıq, təhlükəsizlik, iqtisadi effektivlik və
müxtəliflik da- xildir. Banklararası hesablaşmalar nağdsız hesablaşmalar kimi eyni
prinsiplərə müvafiq olaraq həyata keçirilsə də, bütün bunlar ilə yanaşı xüsusi rolu ilə
fərqlənir. Banklar iqtisadi sübyektlər arasmdakı hesab- laşmalar zəncirində ikin və
yekun dəstə olduqları üçün banklar arasmda hesablaşmalar sisteminin yoxluğu
KitabYurdu.az
110
Dostları ilə paylaş: |