Neft-qaz sektorunun iNKİŞafinin iqtisadi artima təsirinin qiyməTLƏndirilməSI



Yüklə 0,6 Mb.
səhifə4/5
tarix08.03.2018
ölçüsü0,6 Mb.
növüXülasə
1   2   3   4   5

2001-2011-ci illər üzrə ARDNF-dan xərcləmələrin dinamikası


İllər

Xərclər

(min manatla)



İllər

Xərclər

(min manatla)



2001

800

2007

1 061 200

2002

86 800

2008

4 291 800

2003

236 000

2009

5 294 500

2004

163 500

2010

6 385 500

2005

233 000

2011

6 886 155

2006

981 400

Cəmi

25 620 655


Mənbə: www.oilfund.az.
Nəzərdən keçrilən son dövr ərzində ARDNF-dən birbaşa sosial-iqtisadi inkişafa ayrılan vəsaitlərin, eyniliklə də dövlət büdcəsinə edilən transfertlərin məbləğinin ildən-ilə artığı müşahidə olunur. Statistikaya görə dövlət büdcəsinin gəlirlərində ARDNF-in transfertlərinin xüsusi çəkisi 2004-cü ildə 8,8%, 2006-cı ildə 15,1%, 2008-ci ildə 35,3 və 2010-cu ildə 49,1% təşkil etmişdir. Bunun nəticəsində 2003-cü ildən başlayaraq ölkənin dövlət büdcəsi xərclərinin illik artım templəri ümumilikdə iqtisadi templərini qabaqlamışdır. Belə ki, 2004-cü ildə ölkədə iqtisadi artlm tempi 10,2%, büdcə xərclərinin artım tempi isə 21,7%, 2008-ci ildə isə müvafiq olaraq 10,8% və 75,5% təşkil etmişdir [40, 44, 45].

Aşagıda 2005-2011-ci illər üzrə ARDNF-in gəlirləri və oradan dövlət büdcəsinə yönəldilmiş transfertlərinin həmini əks etdirən cədvəl verilmişdir:


Cədvəl 6
2005-2011-ci illər üzrə ARDNF-in gəlirləri büdcə transfertləri

(min manat)




Illər

Gəlirlər

(daxil olmalar)



Dövlət büdcəsinə

transfertlər

2005

666 064,8

150 000,0

2006

985 938,7

585 000,0

2007

1 886 164,8

585 000,0

2008

11 864 648,1

3 800 000,0

2009

8 176 692,0

4 915 000,0

2010

12 932 600,0

5 915 000,0

2011

9 132 941,0

6 480 000,0


Fondun aktivləri 2012-ci ilin əvvəlinə 29,8 mlrd. ABŞ dollar




Mənbə: http://www.oilfund.az, http://www.economy.gov.az
Hal-hazırda bu artım büdcə strukturuna nəzərən biçmli məsraya düşmüşdür. Burada qeyri-neft sekorunu inkişaf etdirilməsi perspektivliyindən qaynaqlanaraq, başlıca iqtisadi strategiya kimi, respublikada ixrac potensiallı yeni istehsal güclərinin və yüksək sersivsi xidmət sahələrinin yaradılması ilə vergi bazasının genişləndirilməsi prioriteti dayanır. Bununla belə, dövlət büdcəsinin və həmçinin bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatın neft-qaz resurslarından və eyniliklə onların dünya bazarlarındakı qiymət meylləri aslılığını minimumlaşdırmaq məqsədi ilə büdcə xərclərinin artım tempi və ARDNF transfertləri arasında normativ təyinatda müqabil maliyyə mexanizminin işlənib hazırlanması da gərəkli hesab edilir. İl ərzində neftin dünya bazarında kı optimal qiymətlərinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində də alternativ hesablama mexanizmlərindən istifadə edilməsi də vacib sayılır.

Bütün bunlarla yanaşı, qeyd olunmalıdır ki, dövlət büdcəsinin formalaşmasında neft-qaz sektorunun əhəmiyyəti yalnız ARDNF hüdüdları ilə məhdudlaşmır. Onun ARDNF istisna olmaqla büdcəyə vergi daxil omalarında payı yenə də dominant mövqedə dayanır. Hər il orta hesabla ARDNŞ tərifində 1,5-2,0 milyard manat həcmində dövlət büdcəsinə vergi ödənişləri həyata keçirilir. Bu həm ixraca yönələn və həm də daxil istehlakı təmin edən istahsal həcmləri ilə həyata keçirilir [40, 45].



Aşağıda 2005-2011-ci illər üzrə ARDNŞ-də istehsal potensialı və onların reallaşdırılması istiqamətləri həcmlərini əks etdirən cədvəl verilmişdir:

Cədvəl 7
2005-2011-ci illər üzrə ARDNŞ-də

istehsal potensialı və onların reallaşdırılması istiqamətləri həcmləri




Göstəricilər

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

1

Neft hasilatı

8967,4

8993,8

8800,9

8651,3

8543,3

8459,5

8450,0

2

Neftin təhili

8868,0

8889,2

8720,0

8577,6

8518,3

8468,0

8400,0

3

Neftin ixracı

1506,3

1403,4

1224,0

1229,6

2485,0

2247,4

2000,0

4

Neftin emalı

7361,7

7485,8

7496,0

7348,0

6033,3

6220,6

6200,0

4.1

Avtomobil benzinləri, cəmi

906,3

1042,7

1136,0

1307,8

1235,0

1248,9

1391,4

4.1.1

bundan - daxili satışa

610,2

722,2

756,3

930,0

998,5

1054,8

1100,0

4.1.2

- ixraca

283,5

338,9

379,7

384,7

227,2

196,8

291,4

4.2

Birbaşa qovulmuş benzin, cəmi

261,0

302,3

222,6

279,6

232,6

207,8

200,0

4.2.1

bundan - «Azərkimya»

247,0

272,4

222,6

279,6

232,6

161,3

200,0

4.2.2

- ixraca

14,0

30,0

0,0

0,0

0,0

43,1

0,0

4.3

Reaktiv mühərrik yanacağı

629,3

693,3

720,0

741,7

603,2

600,4

668,9

4.3.1

bundan - daxili satışa

475,4

481,1

445,7

494,1

374,1

486,7

625,0

4.3.2

o cümlədən «AzAL»

451,8

444,9

403,0

460,7

358,7

464,6

600,0

4.3.3

- ixraca

149,2

217,0

274,3

206,5

271,7

114,6

43,9

4.4

Dizel yanacağı, cəmi

2098.6

2095,1

2117,8

2423,0

2219,7

2420,3

2174,2

4.4.1

bundan - daxili satışa

866,3

725,4

710,8

1001,2

784,6

916,9

1000,0

4.4.2

- ixraca

1224,9

1406,2

1407,0

1406,8

1435,0

1533,8

1174,2

4.5

Əmtəəlik soba mazutu

2421,6

2231,5

2160,5

1113,0

272,4

220,6

162,0

4.5.1

- ixraca

409,5

871,1

860,0

582,5

34,5

14,0

0,0

4.6

Mühərrik yanacağı, cəmi

122,8

69,8

61,9

100,0

145,3

65,8

365,9

4.6.1

bundan - daxili satışa

60,0

70,0

51,4

44,0

50,0

48,8

50,0

4.6.2

- ixraca

62,7

0,0

10,5

50,5

90,5

12,7

315,9

4.7

Sürtkü yağları, cəmi

36,8

75,6

62,0

53,0

44,2

86,5

64,6

4.7.1

bundan - daxili satışa

27,4

31,8

17,5

15,4

12,5

11,2

11,0

4.7.2

- ixraca

27,9

45,2

44,5

41,8

32,1

78,0

53,6

4.8

Neft bitumu

128,3

161,9

178,8

220,1

236,4

241,5

251,6

4.8.1

bundan - daxili satışa

96,9

143,4

156,9

190,5

222,2

228,4

240,0

4.8.2

- ixraca

32,1

17,8

21,9

28,8

13,5

14,0

11,6

4.9

Neft koksu, cəmi

11,6

67,2

78,2

168,9

220,8

267,5

213,4

4.9.1

bundan - daxili satışa

1,6

5,9

1,7

7,7

7,4

6,5

7,0

4.9.2

- ixraca

10,0

61,4

76,5

161,3

119,8

389,9

206,4

4.10

Maye qazlar, cəmi

132,7

148,0

157,0

181,1

173,3

214,0

268,9

4.10.1

bundan - daxili satışa

109,1

102,5

120,6

94,8

83,8

80,8

85,0

4.10.2

- ixraca

23,7

46,1

36,4

82,2

92,0

133,3

133,9


Mənbə: http://www.socar.az, http://www.azstat.org məlumatları əsasında müəllif tərəfindən işlənmişdir.
Cədvəl 7-dən göründüyü kimi son 5-6 ildə ARDNŞ-də neft təhvilinin illik orta göstəricisi 8,9-8,4 miliyon ton həcmində tərəddüd etmişdir. Bunun orta hesabla 1,5-2,0 milyon tonu xam şəkildə ixraca yönəldilmiş, qalan 7,4-6,2 miyon tonu isə emal edilmişdir. Burada emal məhsullarının əsas issesini dizel yanacağı (2010-cu ildə - 2.4 milyon ton) və benzin məhsulları (2010-cu ildə - 2,1 milyon ton) təşkil edir. Benzin məhsulları demək olar ki əksəriyyəti daxili bazarın ehtiyaclarına yönəldilir. Dizel yanacağının isə daxili bazarın ehtiyacları təminatından sonara qalan 50%-ə qədər hissəsi ixrac edilir. Bundan başqa emal məhsulları olan müxtəlif mühərrik və sürtkü yağları, maye qazlar, soba mazutu, neft bitiumu, neft koksu və digər kiçik komponentlər həm daxili və həm də xarici satışa çıxarılır. Bütün bu ixrac məhsulları da xam neftlə bərabər ARDNŞ-in ixrac potensialını təşkil edir. Azərbaycan nefti - Azərlayt dünya bazarında marker növünə görə, yüksək keyfiyyətli təbii xammal kimi qəbul edilir. Optimal emal prosesində çeşidin bütün qammasının təminatında, ondan alınan məhsulun keyfiyyət, göstəricisi yüksək qiymətləndirilir.

Milli neft-qaz sektorununda inkişafın ölkədəki iqtisadi artıma təsirinə verği ödənişləri kontekstində yanaşdırda görürük ki, bu sektor bütün vergi daxil olmalarının əhəmiyyətli hissəsini özündə cəm etmişdir.

Aşağıda 2000-2010-cu illərdə neft-qaz sektorunun ölkənin büdcə gəlirlərinin formalaşmasında rolunu əks etdirən cədvəl verilmişdir:
Cədvəl 8
2000-2010-cu illərdə Azərbaycan Respublikasında

dövlət büdcəsinə vergi daxilolmaları


Göstəricilər

2000

2005

2010

Vergi daxil olmaları

510,4

1427,7

4292,8

Neft-qaz sektoru

211,0

542,1

1934,7

2000-ci ilə nisbətdə vergi daxilolmaların artım indeksi (dəfə)

-

2,6

9,2

Qeri-neft sektoru

299,4

885,6

2358,1

2000-ci ilə nisbətdə vergi daxilolmaların artım indeksi (dəfə)

-

3.0

7,9


Mənbə: Магеррамов Р.Б. Проблемы формирования и развития налоговой системы Азербайджанской Республики. Баку: «Марс Принт» 2011, 310., http://www.azstat.org.
Cədvəl 8-in məlumatlarından göründüyü kimi, son 10 il ərzində neft-qaz sektorunun vergi daxil olmaları üzrə artım indeksi qeyri-neft sektorundakı artımları qabaqlamışdır. Belə vəziyyət ayrı-ayrı illərdə müvafiq həcm fərqlərinin qeyri-neft sektorunun üstünlüyündə olmasına baxmayaraq baş vermişdir. Bu fərqliliyi eyni zamanda bir qədər də sahələrarası müxtəlif vergi yükü nisbətləri ilə izah etmək olar.

2012-ci ildə də neft-qaz sektorunun dövlət büdcəsinində ki payı əhəmiyyətli olaraq qalmaqdadır. Belə ki, 2012-ci ildə dövlət büdcəsinin gəlirləri 16,5 milyard manat, ÜDM isə 43,5 milyard real iqtisadi artım tempi 5,7% nəzərdə tutulur. ÜDM-in qeyri-neft sektoruna aid hissəsinin 8,6%, neftin bir barrelinin dünya bazar qiyməti 80$, inflyasiyanın səviyyəsinin isə 6% olacağı planlaşdırılır [40, 41]

Aparılan təhlil və araşdırmalar bir daha göstərir ki, Azərbaycanın fiskal (dövlət xəzinəsinə aid) gəlirlərinin əsasında onun neft-qaz sərvətləri dayanır. Müasir məqamda isə bunu üç mühüm mənbəyi ARDNŞ, AÇG nefti və Şahdəniz qazı təşkil edir. Məhz bu üç mənbə ölkənin ixrac potensialının güc amili olaraq xəzinəyə tutumlu valyuta axınlarını təmin edir. Bu gün Azərbaycanın neft-qaz sektorunu ixaracatda payı 92-95% həcmində ifadə olunur. Bu isə ona əsas verir ki, yaxın 10-15 il ərzində neft-qaz sektorunda inkişaf dinamikasının davam etdirilməsi üçün strateji proqram təyinatlı vəzifələr işlənib hazırlanmalıdır. Belə olduğu təqdirdə ölkədə davamlı iqtisadi artımın təmin edilməsində neft-qaz sektorunun sanbalı daha da gücləndirilmiş olacaqdır.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə