vujudga keladi. Berilgansavollaigaatroflichao'ylab, mantiqan
oqilona tuzilgan ja v o b la r ham topiladi. Ju m la d a n , „Quyosh
b o t d i —q o r o n g ‘ i t u s h d i “ , „ S o v u q t u s h d i — s u v l a r
m uzladi“ , „ O lm a x o n hayvondir“ , „Kit sut em izuvchidir“ ,
„15+2 va 20 — 3 niiqdorlari — o ‘zaro teng“ , „TA T mavzuviy
a p p e rs e p s iy a o c h i b b e ris h a p p a r a t i d i r “ , „ X a r a k t e r —
ijtimoiy tu rm u s h m ahsulidir“ va boshqalar. Keltirilgan bu
m isollarda o ‘q u v c h i va talabalar narsa va hodisalardagi
bogManishlarni, ichki qonuniyatlar va xossalarni, o ‘zaro
m untazam m u n o sa b a tla rn i ta’kidlab o ‘tadilar, izohlaydilar
va tushuntirib berishga harakat qiladilar.
Nazariy tafakku rni ayni bir paytda abstrakt tafakkur
deb atashlik a n ' a n a tusiga kirib qolgan. B u n d a y nom bilan
a ta s h g a a s o s i y s a b a b n a z ariy t a f a k k u r n i n g u m u m i y
hukm larda ifodalanishidir. Misol u c h u n , „M eta lla r elektr
tokini yaxshi o ‘t k a z a d i “ , „Jismlar ishqalanishdan qiziydi“ ,
„ H a m m a hayv on lar o ‘zi yashayotgan m uhitga moslashadi“ ,
„Narsa va p r e d m e t n o m in i bildirib kelgan s o ‘zlar ot deb
ataladi“ , „ D i q q a t b a rc h a psixik jara y o n va holatlarning
muvaffaqiyatli a m a lg a oshirish garovidir“ , , , 0 ‘tish ( o V
mirlik) davri h a m jism oniy, ham jinsiy jih a td a n intensiv
o ‘sish dav rid ir“ , „ S h a x s taraqqiyoti nasliy (irsiy) belgi,
ijtimoiy m uhit va t a ’lim-tarbiyaga b o g l i q d i r “ , „Qiziqish va
ehtiyoj inson shax sin in g muhim jih a tid ir“ va hokazo.
A b strakt t a f a k k u r m aktab o ‘q u v c h ila rid a dastavval
elem entar shakidagi abstrakt tushunchalarga suyangan holda
riv o jla n a d i, s o kn g r a m u ra k k a b t a b i i y - m a t e m a t i k fan
asoslarini egallash jarayonida m a ’lum sistemadagi abstrakt
tushunchalarni o ‘zlashtirish evaziga y uqoriroq bosqichga
ko‘tariladi.
Oliy m aktablarda tahsil olish davomida abstrakt tafakkur
o ‘zining eng yuqori ilmiy-dialektik bosqichiga k o ‘tariladi.
B u n d a i jt im o iy f a n l a r a lo h id a a h a m i y a t kasb e ta d i,
ju m lad a n , falsafa, psixologiya va boshqalar. 0 ‘quvchi!ar
ham k o ‘la m , h a m d a ra ja jih a tid a n m u ra k k a b b o l g a n
tu shu n ch alar bilan tanishadilar. M asalan, materiya, ong,
300
www.ziyouz.com kutubxonasi
xususiyat, um u m iylik , reallik, m a k o n , z a m o n , h a ra k a t,
psixika, sifat, krizis, bosqich va hokazo.
A b s t r a k t t a f a k k u r m u a m m o s i q a t o r s o b iq s o v e t
psixologlari to m o n id a n izchillik bilan tadqiq etilgan. Sobiq
s h o 'ro psixologiyasining dastlab k i rivojlanish pallasida
u s h b u m a s a l a b ila n L . S . V i g o t s k i y , P . P . B l o n s k i y l a r ,
k e y in c h a lik , S .L .R u b in s h te y n , B .G .A n a n y e v , A . N . L e
ontyev, N .A .M enchinskaya, G .S .K o s ty u k , P.Y .G alperin,
R .G .N a ta d z e , D.B.Elkonin, V .V .D avidov, A .M .M a ty u s h -
kin va bo sh q a la r shug'ullanganlar. H o z ir m azkur m u a m m o
y u z a sid a n yetarli darajada e m p i r i k va nazariy b ilim la r
to'plangan. Fan va texnikaning taraqqiyoti abstrakt tafakkumi
ya n a d a rivojlantirishni taqozo e tm o q d a .
N azariy tafakkur tufayli voqelikdagi u m u m iy va m u h im
bog'lanishlarni, xossalarni, q o n u n iy a tla rn i anglab olam iz.
S huning u c h u n Quyosh va oy tutilishini, yulduzlar siste-
m asining harakatini, ob-havo m a ’lumotlarini, yer q im ir-
lash o ‘c hoqlarini, voqea sodir b o 'lish in i a ncha ilgari aytib
b e ris h im iz m u m k in . Shu s a b a b d a n nazariy ta f a k k u r n i
old in d a n k o ‘rish imkoniyatini yaratadigan u m u m la s h g a n
tafakkur deb h am ataydilar.
S h u n d a y qilib, abstrakt ta f a k k u r orqali narsa va h o d i-
s a l a r n i n g b e v o s i t a id ro k q i l i s h m u m k i n b o ‘l m a g a n
xususiyatlari, o ‘zaro m unosabatlari aniqlanadi, u yoki b u
so h a g a o id q o n u n iy a tla r o c h i l a d i , s a b a b - o q ib a t b o g ‘-
lanishlari bilib olinadi.
Voqelikni o ‘zgartirishga yoki inson ehtiyojlari u c h u n
zarur boMgan real narsalar y ara tish g a qaratilgan ta f a k k u r
turi konstruktiv, texnikaviy, tasviriy s a n ’at kabi s ohalarni
tadqiq etadi. Voqelikni o‘zlashtirish vositasi bilan real n a rs a
va hodisalarni yaratishga y o 'n a ltirilg a n fikr yuritish
am aliy
ta fa k k u r d e b ata lad i. U q o 'y i l g a n a m a liy va n a z a r i y
vazifalarni yangi usullar bilan hal etish, ongim izda y a ngi
t a s a w u r , t u s h u n c h a va h u k m l a r hosil qilish, m u a y y a n
yangi narsalar yaratish bilan b o g ‘liq m urakkab ta f a k k u r
j a r a y o n i d i r . A m a liy ta f a k k u r j a r a y o n i d a h a m n a z a r i y
301
www.ziyouz.com kutubxonasi
tafakkurga o ‘x s h a sh savollar tu g ‘iladi. A m a liy tafakkur
jaray on in in g d a v o m i ish-harakatlarni, aqliy harakatlarni
t a s a w u r q ilish d a, fikrlashda n a m o y o n b o ‘ladi. M aktab
h a y o tid a n o 'q u v c h i l a r n i n g d ik ta n t, b a y o n yoki insho
yozish j a r a y o n in i b u n g a misol qilib keltirish m u m k in .
Talabalar faoliyatidan konspekt yozish, referat tayyorlash,
kurs va d ip lo m ishi ustida ishlash, sem in arg a hozirlik
ko'rish, lab o ra to riy a m ashg‘ulotlarida a m a liy vazifalarni
bajarish kabilar a m a liy tafakkurga yorqin misoldir.
Psixologiyada tafakkurning o ‘ndan ortiq turlariga t a ’rif
berib o ‘tiigan. Psixologiya tarixidan bizga m a ’lum b o ‘lgan
avtoritar tafakkur turi harn o ‘ziga xos xususiyatlari bilan
boshqalardan keskin ajralib turadi. M uayyan fikrning chin
yoki yo!g‘onligini obyektiv dalillar bilan isbotlash o ‘rniga
in so n s h a x s n i n g ijo b iy yoki salbiy s if a tla ri b ila n g in a
c h e k l a n i b q o l i s h d a n ib o ra t t a f a k k u r t u r i m u a l li f it a r
tafakkur deb ataladi. U k o ‘pincha o d a m la rn in g muayyan
s o h a b o ‘y i c h a b i l i m saviyasining, d a r a j a s i n in g c h e k -
langanligidan va m u sta q il fikr yuritish qobiliyatining yetarli
d a ra ja d a o ‘s n ia g a n l ig i d a n dalolat b e ra d i. S h u n in g d e k ,
psixologiyada bir-birlari bilan uzviy ravishda bogMangan
m ulohaza y u ritishd a n iborat mantiqiy tafakkur jarayonini
diskursiv tafakkur d e b atash qabul qilingan. O'quvchilar
to m o n id a n m a n tiq iy y o ‘l bilan hukm va xulosa chiqarish
ushbu tafakkur turi yo rdam ida amalga oshadi. O dam lar
o 'r t a s i d a g i o ' z a r o b a h s l a r , ijodiy f ik r la s h d isk u s s iv
tafakkur natijasi b o ‘lib hisoblanadi.
Ijodiy tafakkur m urak kab bilish faoliyatidan biri b o l ib ,
tadrijiy ravishda, izchil o ‘zaro b o g l a n g a n jarayonlardan
tashkil topadi: d a s ta w a l savollar tug'iladi, vazifa aniqlanadi,
masalani yechish yoki savollarga javob qidirish jarayoni
vujudga keladi. Inson oldida turgan aniq vazifa yoki masala —
ba jarilishi yoki hai qilinish i z a ru r b o 'l g a n sav o ln in g
ifodasidir. N a m o y o n boMgan vazifa (m asala) ko*pincha
ifodalanishi shart b o i g a n maqsadni ham o ‘zida aks ettirib
keladi. M a q sa d e s a in so n n in g izla n ay o tg a n n o m a 'l u m
3 0 2
www.ziyouz.com kutubxonasi
Dostları ilə paylaş: |