O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov



Yüklə 325,56 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə29/58
tarix29.09.2023
ölçüsü325,56 Kb.
#124819
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   58
PSIXOLOGIYA

2. Iroda haqida tushuncha 
Insoniyat ijtimoiy tarixiy taraqqiyotning yirik namoyandalari ijodi 
va faoliyatiga taalluqli ma’lumotlar, qarorga kelish namunalari ular-
ning ijtimoiy psixologik qiyofalarini aks ettirish imkoniyatiga egadir. 
Masalan, buyuk sarkarda Amir Temurning «Kuch adolatdadir» degan 
hikmati, Alisher Navoiyning «Zanjirband sher-yengaman der» xitobi, 
Cho‘lponning «Xalq dengizdir, xalq to‘lqindir, xalq kuchdir» cha-
qirig‘i shular jumlasidandir.
Ular javobgarlikni yuksak his etgan holda, o‘z xalqining xohish-
irodasini ifoda qilib, qat’iy irodaviy xatti-harakatlarni amalga oshir-
ganlar. Shu bilan birga, ular o‘zlarining ma’naviy, ruhiy qiyofalarini 
chuqur va ko‘p yoqlama ochib berishga musharraf bo‘lganlar. Ijtimoiy 
tarixiy sahifalarimizda, yaqin o‘tmishimizda va istiqlol davrida ko‘p-
lab vatandoshlarimiz irodaviy xatti-harakatlarning namunaviy ko‘ri-
73


nishlarini namoyish qilganlar, bular rasmiy manbalarda va badiiy 
adabiyotlarda keng ko‘lamda yoritilgan. 
Mamlakatimiz yoshlarini komil inson qilib kamol toptirish uchun 
ijtimoiy-ruhiy ehtiyojga asoslangan holda, ishni ularni o‘zini o‘zi 
uddalashga o‘rgatishdan boshlamoq zarur. Shaxsning o‘z faoliyatini 
va xulq-atvorini shaxsiy xohish-irodasiga bo‘ysundirishi mustaqil 
fikrlashni barqarorlashtiradi, ko‘zlangan maqsadni amalga oshirishga 
puxta zamin hozirlaydi, har xil qiyinchiliklar oldida matonat, sabr-
toqat tuyg‘ularini namoyish etishga chorlaydi. Buning natijasida 
mustahkam irodali, qat’iyatli, uzoqni ko‘zlovchi, teran fikrlovchi, aql-
zakovatli, vatan tuyg‘usi bilan yonib yashovchi haqiqiy milliy 
vatanparvar yoshlar shakllanadi.
Insonga tug‘ilishdan beriladigan tabiiy mayllardan, aqliy va axlo-
qiy imkoniyatlardan unumli foydalanmasdan turib, yuksak ma’na-
viyatli, farosatli, ijodiy izlanuvchan shaxslarni voyaga yetkazib 
bo‘lmaydi. Xuddi shu boisdan insonni bolaligidan tortib to ijtimoiyla-
shuviga qadar davr oralig‘ida o‘zini o‘zi boshqarish usullari, vositalari 
bilan tanishtirish qat’iyatlilikni vujudga keltiradi.
Odatda, iroda insonning o‘z xulqi va faoliyatini ongli ravishda 
boshqarishi sifatida baholanadi, maqsadga yo‘naltirilgan xatti-harakat 
va xulq-atvorning amalga oshishida tashqi, ichki qiyinchiliklarni 
yengib o‘tishi tariqasida ta’riflanadi.
Yoshlarning irodasi, eng avvalo, shaxsning ijtimoiy faolligida, 
mehnat faoliyatida, ijtimoiy tajribasida va ta’lim jarayonida namoyon 
bo‘ladi. 
Borliqni aks ettirish, faoliyatni muayyan yo‘nalishda tashkil qi-
lish, muammolar yechimini egallash yuzasidan ma’lum bir qarorga 
kelish, uni amalga oshirish jarayonida qiyinchiliklarni yengish hara-
katlar yordami bilan ro‘yobga chiqadi. Turli ehtiyojlar (shaxsiy, 
jamoaviy, tabiiy, madaniy, moddiy, ma’naviy) tufayli vujudga kela-
digan, maqsadga yo‘nalganlik xususiyatini kasb etadigan shaxsning 
faolligi o‘zining tuzilishi, shakli rang-barang bo‘lgan sa’y-harakatlar 
yordami bilan tabiat, jamiyat tarkiblarini maqsadga muvofiq kelma-
ganligi sababli qayta quradi, takomillashtiradi, ezgu niyatga xizmat 
qildirishga bo‘ysundiradi.
Ehtiyoj, motiv, qiziqish, anglashilmagan, anglashilgan mayllar ne-
gizidan kelib chiqadigan barcha ko‘rinishdagi harakatlar o‘zlarining 
74


yuzaga kelishiga ko‘ra ixtiyorsiz va ixtiyoriy turkumlarga ajratiladi. 
Odatda psixologiyada ixtiyorsiz harakatlar anglanilgan yoki yetarli 
darajada anglanmagan istak, xohish, tilak, mayl, ustanovka va shu 
kabilarning ichki turtki ta’sirida paydo bo‘lishi natijasida ro‘yobga 
chiqadi. Mazkur istak va uning boshqa shakllari impulsiv (lotincha 
impulsus – ixtiyorsiz qo‘zg‘alish ma’nosini anglatadi) xususiyatga ega 
bo‘lib, inson anglamaganligi uchun ma’lum obyektga qaratish yuzasi-
dan rejalashtirilmagan, hatto ko‘zda tutilmagan bo‘ladi.
Insonning favquloddagi vaziyatda yuzaga keladigan sarosimalik 
affekti, dahshat, hayajonlanish, ajablanish, shubhalanish va shunga 
o‘xshash boshqa mohiyatli, har xil shakldagi xatti-harakatlari ixtiyor-
siz turkumdagilarga yorqin misoldir. Undagi atamalar ma’nosi, aks 
etish imkoniyati bundan oldingi hissiyot to‘g‘risidagi ma’lumotlarda 
keng ko‘lamda bayon qilingan.
Boshqa kategoriyaga taalluqli harakatlar ixtiyoriy harakatlar deb 
nomlanib, ular maqsad ko‘zlash, maqsadni anglashni va uni amalga 
oshirishni ta’minlovchi operatsiyalar, usullar va vositalarni shaxs o‘z 
miyasida tasavvur qilishni, samaradorligini taxminan baholashni 
taqozo etadi. O‘zining mohiyati bilan tafovutlanib turuvchi ixtiyoriy 
harakatlarning alohida guruhini irodaviy harakatlar deb ataluvchi 
turkum tashkil qiladi.
Psixologik ma’lumotlarga asoslangan holda, ularga quyidagicha 
ta’rif berish mumkin: maqsadga erishish yo‘lida uchraydigan qarama-
qarshiliklarni bartaraf qilish jarayonida zo‘r berish bilan uyg‘unlash-
gan, muayyan maqsadga yo‘naltirilgan ongli harakatlar 

Yüklə 325,56 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə