Poezja paradoksów paradoksy w poezji



Yüklə 307,42 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/11
tarix06.02.2018
ölçüsü307,42 Kb.
#26066
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

13

Wstęp


nie  konstatował  Edward  Balcerzan,  autor  szkicu  „Sprzecznościowa” 

koncepcja  literackości

13

,  określając  paradoks  jako  „sedno  poezji,  war‑



tość pisarską oraz niebanalną cechę tekstu” — co wynosi tę katego‑

rię,  niegdyś  utożsamianą  z  błędem  lub  zaburzeniem  komunikacji, 

do  nobilitującej  pozycji  czynnika  współdecydującego  o  potencjale 

literatury. Zdaniem uczonego, istotą

literackości  jest  relacja  sprzecznościowa  […].  W  komunikacji 

praktycznej  nie  jest  dopuszczalne,  by  jednocześnie  było  A  i  nie-

 -A;  w  komunikacji  literackiej  —  odwrotnie  —  jest  to  nie  tylko 

nagminne, ale i nieodzowne

14

.

Paradoks  tkwi  w  istocie  literackości  jako  relacja  sprzecznościowa, 



z której rodzi się zarówno tragizm, jak i komizm. Uobecnia się ona 

w  niektórych  stylach  pisarskich,  przybiera  formę  mowy  zaprze‑

czonej,  staje  się  grą  antytez  czy  oksymoronów.  Nie  zaskakuje  więc 

wcale,  że  podnoszą  się  głosy  rozszerzające  „stwórczą”  moc  para‑

doksu  na  całą  sztukę.  Hugon  Friedrich  w  klasycznej  już  Strukturze 

nowoczesnej  liryki  uznaje  dysonansowe  napięcia  za  „cel  całej  sztuki 

nowoczesnej”

15

.  Przemawia  ona  językiem  pełnym  zagadek,  niepo‑



koju,  który  jest  jednak  niezwykle  produktywny.  Wystarczy  przy‑

wołać  za  badaczem  twórczość  przedstawicieli  liryki  europejskiej 

XX  wieku  —  od  niemieckich  wierszy  Rainera  Marii  Rilkego  po 

anglosaskie Thomasa Stearnesa Eliota.

Nie tracąc zatem z oczu innych poetów świeckich, również teo‑

retyków  literatury,  warto  przyjrzeć  się  twórczości  księży,  w  której 

figura paradoksu odgrywa szczególną rolę. Służy przede wszystkim 

(re)interpretacji  współczesnego  świata,  cywilizacji  i  kultury  w  per‑

spektywie  aksjologii  sacrum,  odwołującej  się  do  chrześcijańskich 

fundamentów  śródziemnomorskiej  kultury.  Paradoks  w  twórczo‑

ści  księży  to  więc  nie  tylko  figura  świadcząca  o  rzemiośle  poetyc- 

kim, „operacja” na słowie/języku, to coś więcej, to konstrukcja odda‑

jąca  ducha  samej  teologii.  Do  tego  ekspresyjne  paradoksy  pozwa‑

lają  księżom  poetom  oddziaływać  na  czytelnika,  wstrząsać  nim, 

budzić  uśpione  sumienia,  zmuszać  go  do  refleksji  i  zadumy  nad 

światem  oraz  kondycją  człowieka,  a  zarazem  budować  podstawy 

13

 E.  Balcerzan:  „Sprzecznościowa”  koncepcja  literackości.  W:  Sporne  i  bezsporne 



problemy współczesnej wiedzy o literaturze. Red. W. Bolecki, R. Nycz. Warszawa 2002, 

s. 11—24.

14

 Ibidem, s. 22.



15

 H. Friedrich: Struktura nowoczesnej liryki. Tłum. E. Feliksiak. Warszawa 1978, 

s. 31.



14

Wstęp


języka poszukującego i żywego, tak ważnego we współczesnej teo‑

logii.  Ukazując  sprzeczne  zjawiska,  księża  wartościują  niepokojące 

tendencje  we  współczesnej  kulturze  i  cywilizacji  —  czynią  to  jed‑

nak subtelnie, delikatnie, bez zbędnych przegadań i teoretyzowania. 

Dzięki  paradoksowi  unikają  okazywania  postawy  wyższości,  choć 

figura  ta  staje  się  pod  ich  piórem  narzędziem  służącym  krytycznej 

ocenie  świata.  Paradoks  może  zatem  pełnić  w  ich  poezji  funkcję 

„naprawczą”,  co  pokazuję  w  dalszej  części  książki  na  przykładach 

wierszy — zwłaszcza wierszy Janusza Stanisława Pasierba.

Po  tym  krótkim  przybliżeniu  mojego  stanowiska  wobec  para‑

doksu jako figury złożonej i wielowymiarowej wprowadzam drugi 

kluczowy termin, mianowicie poezja kapłańska. Samo już użycie ter‑

minu poezja kapłańska świadczy o tym, że przychylam się do założeń 

Bożeny  Chrząstowskiej,  która  w  szkicu  „Wierzę  wierszem”.  O  poezji 



kapłańskiej  uzasadniła  wyodrębnienie  z  poezji  religijnej,  jako  pew‑

nej  całości,  tekstów  autorstwa  księży

16

.  Nie  sposób  zaprzeczyć,  że 



poezja  kapłańska  jest  faktem  społecznym  i  kulturowym,  choć  jej 

terminologiczne  wyodrębnienie  do  dziś  budzi  wiele  kontrowersji 

16

 Zob.  B.  Chrząstowska:  „Wierzę  wierszem”…  S.  Drajewski  ujął  w  słowniku 



bio -bibliograficznym  czterdziestu  kapłanów  poetów  (por.  S.  Drajewski:  Księża 

poeci.  Próba  słownika  bio ‑bibliograficznego.  „Życie  i  Myśl”  1989,  nr  11—12,  s.  85—89), 

a  ich  twórczość  została  zebrana  w  trzech  antologiach:  Słowa  na  pustyni.  Antologia 



współczesnej poezji kapłańskiej. Red. B. Miązek. Wstęp K. Wojtyła (Londyn 1971); Bre-

wiarz i lutniaAntologia poezji kapłańskiej. Wybór, oprac. i posłowie J. Sachoń. Wstęp

M. Skwarnicki (Londyn 1985) oraz Szaropolskie srebro. Wiersze księży. Zebrał J. Pesz‑

kowski. Wstęp S. Sawicki (Warszawa 1992). Ze względu na podzielone głosy środo‑

wiska naukowego co do kwestii wyodrębnienia kategorii poezji kapłańskiej z poezji 

religijnej warto również przywołać głosy krytyczne dotyczące tej koncepcji. Anna 

Kamieńska  protestowała  przeciwko  wydzieleniu  grupy  księży  poetów,  twierdząc: 

„Nie ma poezji kobiecej czy męskiej, poezji księży czy laików, profesorów czy nie‑

uków”  (A.  Kamieńska:  Wiersze  religijne.  „Tygodnik  Powszechny”  1984,  nr  26,  s.  6).

Maciej Zdziarski z kolei zauważa, że „przeżycia księży piszących nie zamykają się 

tylko na ich powołaniu. Ksiądz poeta — jak każdy człowiek — ma prawo do innych 

inspiracji,  które  przetwarza  poetycko”  (M.  Zdziarski:  Poezja  kapłańska?.  „W  Dro‑

dze”  1994,  nr  2,  s.  6).  Na  ten  temat  wypowiadali  się  również  inni  krytycy:  Piotr 

Kuncewicz, Jacek Trznadel, Zbigniew Chojnowski, Zofia Zarębianka, a także sami 

księża  poeci:  Janusz  S.  Pasierb,  Jan  Twardowski,  Jan  Sochoń.  Nie  sposób  jednak 

w pracy tej przedstawić wszystkich głosów dotyczących zjawiska poezji kapłańskiej

Niektóre  z  nich  można  odnaleźć  we  wspomnianym  artykule  Bożeny  Chrząstow‑

skiej (B. Chrząstowska: „Wierzę wierszem”…, s. 220). Pisała o tym również Jadwiga 

Puzynina: Język wiary w poezji współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia

Red. WŚwiątkiewicz, APethe. Katowice 2001, s. 94—108. 




Yüklə 307,42 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə