Sumqayit döVLƏt universiteti



Yüklə 219,93 Kb.
səhifə1/4
tarix17.09.2017
ölçüsü219,93 Kb.
  1   2   3   4



SUMQAYIT DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

SƏRBƏST İŞ № 2

Fənn: Psixologiya

Mövzu: Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişafı

Rəhbər: dosent Tarıyel Məmmədov

Tələbənin S.A.A: Qədirov Cavid Şixəli oğlu

Fakültə: Tarix

Qrup: 823

Kurs: I

SUMQAYIT 2010


Plan:

1. Psixologiya tarixinin öyrənilməsi.

2. Psixologiya tarixində Biheviorizm və Neobiheviorizm cərəyanları.

3. Psixologiyanın bir elm kimi xarakteristikası.

4. Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişafı.

5. Azərbaycanda psixoloji fikrin qaynaqları və tədqiqi problemi.

6. Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixinin dövrləşdirilməsi, tədqiqi msələləri, problemləri və vəzifələri.

7. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında psixoloji fikrin inkişafı.




GİRİŞ
Psixologiya ayrıca bir fənn kimi pedaqoji inistitutlarda, universitetlərdə, pedaqoji texnikumlarda tədris olunur. Psixologiya ilə yanaşı uzun müddət Bakı Dövlət Universitetində, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Univrsitetində psixologiya tarixi də tədris olunub. Lakin 1954 - 1955-ci tədris ilindən başlayaraq həmin ali məktəblərdə psixologiya şöbələri bağlandığı üçün bu fənn də tədris planından çıxarılmışdır.

Son illərdə isə Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Univrsitetin müvafiq şöbələrində psixologiya tarixinə xüsusi saatlar ayrılıb. Konkret olaraq Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Univrsitetinə gəldikdə isə deməliyik ki, məktəbəqədər pedaqogika və psixologiya fakültəsinin əyani və qiyabi şöbələrində psixologiya tarixi tədris olunur. 1993-cü ildə bu fənn üzrə program da nəşr olunmuşdur.*

Psixologiya elminin yaranma tarixinə nəzər saldıqda məlum olur ki, bu iki mərhələyə ayrılır ki, elməqədərki və elm yarandıqdan sonrakı mərhələ. Birinci mərhələ zamanı psixoloji fikir və idealar, təsəvvürlər formasında, daha doğrusu şifahi xalq yaradıcılığında “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında rast gəlinən psixoloji idealar toplusu, parakəndə formada səciyyələnir. İkinci mərhələ XIX əsrin II yarısına təsadüf edir ki, artıq bu dövrdən müstəqil psixologiya elmi yaranır və labarotoriyalarda, elmi mərkəzlərdə psixoloji ədqiqatlar aparılır. Elmi tədqiqatlar elmi prinsip və elmi metodların tətbiqi ilə həyata keçirilir. Müasir psixologiya elminin inkişafında hər iki mərhələdən olan elmi nailiyyətlərdən yetərincə istifadə olunur. Azərbaycan adət və ənənələrinə uyğun elm və mədəniyyət tarixini öyrənmək, ədəbi qaynaqlarındakı psixoloji fikir və ideyalar üzə çıxarmağın əhəmiyyəti böyükdür. Problemin müasir elmi kontekstində yanaşma tərzində öyrənilməsi aktualdır, olduqca zəruridir.

Azərbaycanda pedaqoji-psixoloji fikrin öyrənilməsi məsələsi müvafiq mütəxəssislərin diqqətini cəlb etmişdir. Görkəmli pedaqoqlardan Ə.Y.Seyidov, Y.R.Talıbov, Ə.Ə.Ağayev, Ə.Tağıyev, T.Rüstəmov, psixoloqlardan A.O.Makovelski, Ə.K.Zəkuyev, F.Ə.İbrahimbəyov, M.L.Məhərrəmov, Ə.S.Bayramov, Ə.Ə.Əlizadə, M.Ə.Həmzəyev, Ə.T.Baxşəliyev, R.İ.Əliyev, M.V.Vəliyev və başqaları bu sahədə diqqəti cəlb edən tədqiqatlar aparmışlar.

Tədqiqatçılar şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrində, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında, klassik Azərbaycan ədəbiyyatında, orta əsrlərdə, renassans dövründə,

___________________________________

* Bu program Ə.Baxşəliyev və N.Şükürova tərəfindən hazırlanmışdır.
XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında, habelə XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında psixoloji fikir və ideyaları araşdırılmışdır. Biz isə qarşımızda duran problemi sistem halında, yığcam formada sərbəst iş səviyyəsində tədqiq etməyə qərara almışıq.

Əsas məqsədimiz Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixini öyrənməkdir. Tədqiqatın predimetini müxtəlif tarixi dövrlərdə Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixini və Azərbaycan psixoloqlarının bu problemi araşdırmasının öyrənilməsi təşkil edir. Tədqiqatın məqsədi isə Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixi problemini öyrənərkən aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsidir: Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixi müxtəlif tarixi dövrlərin spesifik xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq öyrənilməsi. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında psixoloji xüssusilə etnopsixoloji məsələlər tədqiq olunması və Azərbaycan psixoloqlarının yaradıcılığında psixoloji fikrin inkişaf tarixi öyrənilməsidir.

Psixologiya çox qədim tarixə malik olsa da bir elm kimi o gənc elm hesab olunur. Psixologiyanın müstəqil bir elm kimi inkişafı on illiklərlə söykənməsinə baxmayaraq onun əsas problematikası fəlsəfənin bir elm kimi mövcudluğundan başlayaraq fəlsəfi fikirlərdə özünə yer tutub. Gənc elm olmasına baxmayaraq psixologiyada öz inkişasfı müddətində bir sıra mühüm cəryanlar, elmi yanaşmalar meydana gəlib ki onlar da elmdə öz izlərini buraxıblar. Mən sərbəst işimdə məhz bu cəryanlardan biri olan biheviorizim haqqında yazmağı qərara aldım. Doğrudan da, biheviorizm bu günə qədər təklif olunan ən orijinal və psixologiya tarixində xüsusi iz qoyan cərəyanlardandır. Bu sahədə tədqiqatlar aparmış bir sıra alimlərin işlərinə nəzər salsaq, görərik ki, insan davranışını öyrənməklə onun psixi fəaliyyətini daha aydın anlamaq olar. Öz mahiyyəti etibarilə bu cərəyanlar mənim də diqqətimi cəlb etdi. Sərbəst işimdə biheviorizm və neobiheviorizm cəryanlarının yaranmasına və inkişafına yer verməyi vacib bildim.

Ölkəmizdə gənc nəslin təlim və tərbiyəsində psixologiya və pedaqogika fənlərinin rolu daha da artmışdır. Hazırda pedaqoji inistitutlarda ümumi və pedaqoji psixologiya ilə yanaşı, yaş psixologiyası fənni də tədris olunur. Yetişməkdə olan gənc nəslin hərtərəfli, ahəngdar inkişafı, omlarda müvafiq bilik, bacarıq və vərdişlərin, yüksək mənəvi keyfiyyətlərin, materialist dünyagörüşün təşəkkülü müasir təlim – tərbiyə prosesinin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdir. Bu vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün tərbiyəçi və müəllimlər müxtəlif yaş dövrlərində şəxsiyyətin inkişaf qanunauyğunluqlarını, yaş və fərdi xüsusiyyətləri, onda təzahür edən psixi dəyişmələr, biliklərə biliklərə yiyələnmə imkanları, fəaliyyətin psixoloji strukturu, onun mexanizm və motivləri haqda geniş və zəruri biliyə malik olmalıdır. Öz obyektini digər elmlərlə əlaqəli surətdə öyrənən inkişaf və yaş psixologiyası belə bir müddəanı əldə rəhbər tutur ki, başqa elmlərlə müştərək rabitə həyati məsələlərin müvəffəqiyyətli həllini və alınan nəticələrin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiq edir.

Araşdırmalar müəyyən etmişdir ki, Azərbaycan elm və mədəniyyət tarixi, şifahi xalq yaradıcılığı nümunələri, ədəbi qaynaqlar psixoloji fikir və ideyalarla zəngindir. Onları sistem halında öyrənmək, psixoloji təhlil etmək, psixoloji ictimaiyyətə çatdırmaq məqsədəuyğundur. Tədqiqatın elmi yeniliyi sərbəstş iş səviyyəsində ilk dəfə olaraq Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixi problemi tədqiq olunur. Problemin tədqiqində müasir elmi psixoloji yanaşma prinsipi əsas götürülür. Tədqiqatın praktik əhəmiyyəti aparılmış tədqiqatın nəticələrindən psixoloq kadırların hazırlanmasında, xüsusilə “Psixologiya tarixi” və “Azərbaycanda psixoloji fikrin inkişaf tarixi” kursunun tədrisində istifadə oluna bilməsidir. Sərbəst işimin quruluşu yeddi plan, giriş, nəticə və istifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.

Psixologiya tarixinin öyrənilməsi
Psixologiya elminin inkişaf istiqamətlərindən biridə psixologiya tarixi üzrə tədqiaqatlar aparılması problemidir. Başqa sahələrdə olduğu kimi, bu sahədə də psixoloqlarımız öz qüvvələrini əsirgəməmişlər. Həmin istiqamətdə yazılan əsərləri şərti də olsa bir neçə qrupa bölmək olar. Birinci qrup əsərdə Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində xalqımızın psixologiyaya aid fikirəri toplanılır. Həmin əsərlərdə Azərbaycan xalqının özü kimi onun psixoloji fikrinin qədimliyi, zəngin və bəşəriliyi aşkarlanır. Bu mənəvi sərvətimizdə xalqımızın hiss və arzuları, həyatı dünya qabiliyyəti, təfəkkür tərzi, xarakteri, insan haqqında düşüncələri toplanmışdır.

Respublikamızın psixoloqları həmin incə duyğuları, mifik təfəkkür qaynaqlarını tədqiq etməkdə bir tərəfdən tariximizin müəyyən qaranlıq səhifələrini açmış, digər tərəfdən bu tarixi faktlarla Azərbaycan psixologiya elmini zənginləşdirmişlər. A.O.Makovedski, Ə.K.Zəkuyev, M.C.Məhərrəmov bu sahədə ilk təşəbbüsçülər olmuşlar. Lakin, çox təssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, bir-iki məqalə, tezis müstəsna olmaqla bu zəngin mədəni irsimizdə psixoloji məsələlər ətraflı öyrənilib xalqa çatdırılmamışdır.*Azərbaycanda elmi psixologiyanın qaynaqları olan şifahi xalq ədəbiyyatının hər bir neçə-neçə namizədlik dissertasiyasının monoqrafiya və əsərlərin mövzusu ola bilər. Azərbaycanda psixoloji tədqiqatların müəyyən hissəsinin gələcəkdə bu istiqamətdə aparılması zənnimcə çox faydalı bir iş olar.

Psixologiyanın elə bir sahəsi tapılmaz ki, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ona aid heç bir söz, fikir söylənilməsin. Bir atalar sözündə, bayatılarda, hikmətli ifadələrdə irəli sürülən psixoloji fikir neçə-neçə elmi məqalələrin, əsərlərin ana xətti kimi götürülə bilər. Şübhə etmirik ki, Azərbaycan psixoloqları xalqımızın öz soy kökünə qayıtdığı müasir dövrdə belə bir problemin işlənməsinə daha çox diqqət yetirəcəklər.

Psixologiya tarixi üzrə ikinci qrup tədqiqatlar xalqımızın inam bəslədikləri dində psixolji fikrin öyrənilməsinə həsr edilmiş əsərlərdir. Azərbaycan psixoloqları bu baxımdan ən çox İslam dini nə qədər İran və Azərbaycanda geniş yayılmış “Zərdüşt” dinində psixoloji fikirlərin necə qoyulmasına, həmin fikirlərin müasirliyinə diqqət yetirmişlər. Azərbaycanda uzun müddət filosof-psixoloq kimi fəaliyyət göstərən A.O.Makovedski Zərdüşt dininin müqəddəs kitabı olan “Avesta” da psixoloji fikirləri öyrənməyə çalışmış və 1960-cı ildə bu barədə “Avesta” adı altında bir kitabda nəşr etdirmişdir. Bu dində əsasən iki xeyir və şər allahına etiqad olunur.* Zərdüşt dini dualis yəni iki allahın mövcüdluğunu qəbul edən dindir. Bu din çox allahlıqdan tək allahlığa keçid formasıdır. Bu dində qədim insanların inam və əqidələri, mənəvi paklığı, sadələyi, humanist qaydalarla bəşəri, ülvi duyğuları əks olunur. A.O.Makovedski kitabda bu bəşəri keyfiyyətləri açır, həmin keyiyyətlərin müasirliyini göstərir. A.O.Makovedski göstərir ki, “Avesta” Azərbaycan alimlərinin, yazıçı və dramaturqlarının nəzərindən

yayınmamışdır. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan

N.Gəncəvi, A.A.Bakıxanov, M.Ş.Vazeh, M.F.Axundov, C.Cabbarlı, S.Vurğun və başqaları epik və lirik yaradıcılıqlarında “Avesta”nın fəlsəfi-psixoloji konsepsiyasında sənətkarlıqla istifadə etmişlər. A.A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” əsərini,



_____________________________________*_M.C.Məhərrəmov_-_“Azərbaycan_şifahi_xalq_ədəbiyyatında_psixi_və_psixi_hadisələr_haqqında_fikirlər”'>___________________________________

* M.C.Məhərrəmov - “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında psixi və psixi hadisələr haqqında fikirlər”

Zaqafqaziya psixoloqlarının III konfransının materialları”/Bakı-1962 və BDU əsərləri, 1966-cı il №5/



əsərləri müstəsna olmaqla.

* Xeyir allahı Hörmüz və şər allahı Əhrimən.

M.F.Axundovun “Kəmalüddövlə məktubları” əsərini, C.Cabbarlının “Od gəlini” pyesini həmin müqəddəs kitabın təsiri altında yazmışlar. “Avesta” həm də alman filosfu Hegelin də diqqətini cəlb etmişdir.

“Avesta”nın əsas bir hissəsini dinin qədim formalarından biri animizm* təşkil edir. Məhdud təfəkkür və düşüncə tərzinə malik olan insan ruhi hadisəər üzərində düşünərkən belə bir yanlış qənaətə gəlirlər ki, guya insanın bədənində başqa bir mövcudat – bədənin əkizi, oxşarı olan, bədəndə yaşayan və bədəndən istədiyi vaxt çıxan ruh və ya can yaşayır. Animizmdə ruhlar haqqında bu müddəa rədd edilir. İbtidai insanın təsəvvüründə ruh həyat və şüurun yeganə mənbəyi kimi qiymətləndirilirdi. Kitabda bu dini görüşün başqa psixoloji cəhətləri də geniş şərhini tapır.

Azərbaycanın görkəmli psixoloqu F.Ə.İbrahimbəyovun da bu sahədə qiymətli fikirləri vardır. O, “Zərdüşt təlimi və qərb psixologiyası” və başqa məqalələrində “Avesta”da verilən psixoloji-fəlsəfi fikirlərə Avropa, Orta Asiya və Azərbaycan alimlərinin böyük maraq göstərdiklərini bildirir. Müəllif göstərir ki, qərbin ən məşhur filosofu sayılan Hegel Zərdüşt dininə maraq göstərmiş və onu qiymətləndirmişdir. Çində, Hindistanda və başqa ölkələrdə bu din haqqında geniş məlumatların olması göstərilir. Etnopsixoloji baxımdan Azərbaycanda psixoloji fikirlərin araşdırılması da maraqlı faktlardandır.

“Şəxsiyyətin inkişafının etnopsixoloji məsələləri” Bakı-1985 professor Ə.Bayramovun redaktorluğu ilə, “Etnopsixologiya və etnopedalogika; mənbələr və müasir problemlər” Bakı ADPU 1992-ci il - adlı Respublika elmi konfransının materiallarını, əməkdar elm xadimi, professor Ə.S.Bayramovun “Psixoloji düşüncələr” Bakı 1994 – adlı kitabını bu baxımdan qeyd etmək lazımdır. Etnopsixologiya və etnopedalogika elminə həsr edilmiş həmin konfransa diqqəti cəlb edən yeni-yeni problemlər təqdim olunmuşdur. O.F.Kərimov və T.M.Kərimova “Etnopsixoloji yanaşmanın spesifikası haqqında”, Q.E.Əzimov “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında etnopsixoloji məsələlər”, Ə.Ə.Əlizadə “Azərbaycan nağıl testləri”, C.A.Təhmasib “Ailədə nəsillərarası münasibətlərin bəzi müasir təzahürləri”, N.A.Şükürova “Qan yaddaşının genozisi”, B.İ.Rzayev “Milli psixologiya və iradə tərbiyəsi problemi” adlı və başqa məruzələrdə Azərbaycan milli psixologiyasının özünəməxsusluğu, həmin psixi hadisələrin keçmiş qan yaddaşı ilə bağlılığı, müasir psixoloji baxışlarla uyuşmaları ətraflı təhlil olunur və maraqlı fərziyyələr irəli sürülür. Konfransda müzakirə edilən ən maraqlı problemlərdən biri də millətlərarası münasibətlərin etnopsixoloji məsələləridir.

Məruzələrdən aydın olur ki, erməni millətçilərinin Azərbaycan xalqına qarşı yeritdikləri düşmənçilik siyasətinin kökü min illərlə formalaşan əxlaqi adət-ənənənin, inam və əqidələrin, tipik tərbiyə üsullarının nəticəsidir. “Azərbaycan etnosunda böyüyə hörmət, qonaqpərvərlik, ədalət hissi, ocağa bağlılıq, rıhmdillik, tez bağışlamaq, kin və məkrdən uzaqlıq və s. kimi müsbət sterotiplər, tarixən formalaşmışdır”-Ə.C.Bayramov. Bu əxlaqi keyfiyyətlərdən isə məkr niyyətli ermənilər həmişə istifadə etmişlər. Etnoslararası münasibətlər o zaman kəskinləşir ki, bu və ya digər etnosda başqalarına qarşı nifrət, qəzəb, kin, qan düşmənçiliyinə rəvac verilsin.

Bunu isə bu gün biz erməni etnosunda aydın görürük. Öz torpaqlarının, dədə-baba yurdunun müdafiəsinə qalxan hər bir azərbaycanlı bunları dərk etməli, gələcək nəsildə ermənilərə qarşı nifrət, düş-mənçilik, barışmazlıq tərbiyə etməlidir.

___________________________________

* Animizm latın sözü olub ruh, can deməkdir.
Psixologiya tarixində Biheviorizm və Neobiheviorizm cərəyanları
Biheviorizm cərəyanı elmə yeni faktorların – davranış faktorlarının gətirilməsi ilə xarakterizə olunur. Davranış sözü altında insanın psixi fəaliyyətinin xarici ifadəsi nəzərdə tutulur. Məhz bu anlama görə də davranış faktları və şüur faktları öz ifadə tərzinə görə ayrılırlar. Davranış xarici prosesdir və xaricdən müşahidə yolu ilə müəyyən edilir, lakin şüur prosesləri daxildə baş verir və özünümüşahidə yolu ilə aşkar olunur. Con Uotson da qeyd edirdi ki, psixlogiya şüur proseslərini yox, davranış faktlarını öyrənməlidir. Bəs bu fikri irəli sürərkən Uotson nələrə əsaslanırdı?

İlk növbədə bu sağlam düşüncənin məhsulu idi. Həmin o düşüncənin ki, bizləri də “psixoloq məhz insanın davranışını öyrənməlidir” fikrinə gətirmişdir. İkinci – praktikanın tələbləri. Bu vaxtı şüur psixologiyası artıq öz aktuallığını itirmək üzərə idi. Laborator psixologiya faydasız və heç kimə maraqlı olmayan tədqiqatlarla məşqul idi. Bu isə ancaq psixoloqların özlərinə lazım idi. Sonda isə Uotson hesab edirdi ki, psixologiya elmi intizama çevrilməli və elmi obyektiv metod gətirməlidir. (Qippenreyter,2006)

Ümumiyyətlə biheviorizm ingiliscə (behavior-davranış) deməkdir. Biheviorizmin tarixi XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Edvard Torndaykın (1874-1949) heyvanlar üzərində apardığı tədqiqatlarla başlayır. Lakin buna baxmayaraq həmin cərəyanın nəzəri lideri Con Uotson (1878-1958) hesab olunur. ümumiyyətlə bbiheviorizim və neobiheviorizim cəryanının yaranması və inkişafında aşağıdakı nümayəndələrinin xidmətləri də böyük olmuşdur:

Con Uotson (1878-1958). Amerikan psixoloqu, biheviorizmin banisi. Psixologiyada subyektiv metodu tənqidinə görə məşhurdur. Şüurun elmi fakt olduğunu inkar edərək, klassik davranış psixologiyasının əsaslarını işləmişdir.

İvan Petroviç Pavlov (1849-1836). Rus fizioloqu, amerikan biheviorizminin möhkəmlənməsinə kömək olan şərti reflekslər və ali sinir fəaliyyəti haqqında təlimilərin müəllifidir. Həmçinin temperament sahəsində də öz işləri ilə məşhurdur.

Berxauz Frederik Skinner (1904-1990). Amerikan psixoloqu, biheviorizmin ən məşhur nümayəndələrindəndir. İnstrumental (operant) təlimin konsepsiyasını işləmişdir. Proqramlaşdırılmış təlim nəzəriyyəsinin müəllifidir.

Edvard Tolmen (1886-1959). Amerikan psixoloqu, metodoloji biheviorizmin nümayəndələrindəndir. Bədən və koqnitiv determinant davranışın, xüsusilə koqnitiv xəritələrin tədqiqatları ilə məşhurdur.

Con Uotsonun 1913-cü ildə “Psixoloji Xəbərlər” jurnalında nəşr edilən və sonralar “biheviorizmin manifesti” adlandırılan “Psixologiya:biheviorist onu necə görür” adlı məqaləsində “Stimul-reaksiya” – biheviorizmin əsas devizi kimi elan olundu. Bihevioristlərə görə davranış ancaq xarici stimullarla (S) şərtlənən sekretor və əzələ reaksiyalarından (R) təşkil olunmuşdur. Onların fikricə davranışın təhlili ciddi surətdə obyektiv xarakter daşımalıdır. (Bayramov, Əlizadə, 2006)

Bihevioristləri vərdişlərin öyrədilməsi və formalaşması maraqlandırır. Onların fikrincə psixoloq məhz davranışı öyrənməlidir, belə ki, davranış bizim bilavasitə müşahidə edə biləcəyimiz yeganə amildir. (Xeyes, Orrell, 2005)

Uotson psixologiyanı təbiət elmləri ilə məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində olduğunu iddia etmişdir. Bu səbəbdən tamamilə subyektiv tədqiqat metodları bihevioristlərin labaratoriyalarında qəbul olunmuşdur. Uotson tədqiqatlarında istifadə ediləcək metodları belə təsvir etmişdir:

1. vasitəli və ya vasitəsiz müşahidə

2. test metodları

3. şifahi izahat metodu

4. şərti refleks metodu

Vacib bir metod olan müşahidə digər metodlar üçün lazımi təməl strukturu təşkil edir. Obyektiv test metodları daha əvvəl də istifadə olunurdu. Lakin Uotson test nəticələrinin zehni xüsusiyyətlərinin ölçülmələri olaraq deyil, davranış modelləri olaraq tədqiq olunmasını təklif etmişdir. Uotsona görə hər hansı bir test zəka və ya şəxsiyyəti ölçə bilməz. Testlər daha çox tədqiqatların testin xəbərdaredici vəziyyətinə verdikləri reaksiyanı ölçə bilər. Şifahi tədqiqat metodu Uotsonun sisteminə xas idi və artıq şərh tələb edirdi. Uotson özünümüşahidəni inkar etdiyi üçün labaratoriyada şifahi izahatın istifadə olunması bəzi insanlar tərəfindən şübhəli bir uzlaşma olaraq dəyərləndirilmişdir.

Bihevioristlərin ən vacib metodu olan şərti refleks 1915-ci ilə qədər – biheviorizmin rəsmi quruluşundan iki il sonra tətbiq olunmadı. Şərti metodlar biheviorizmdən əvvəl də istifadə olunurdu, lakin amerika psixoloqları tərəfindən istifadə olunmsı olduqca məhdudlaşdırılmışdır. Uotson bu metodun amerikan psixoloji tədqiqatlarında yayılmış şəkildə istifadə olunmasından məsuliyyət daşıyırdı. Sonrakı yazılarında şərti metodlarla əlaqədar olaraq İ.P.Pavlov və B.M.Bexterevə də çox şey borclu olduğunu yazmışdır.

Biheviorizm orqanizmin ətraf mühitlə əlaqəli bütün davranışlarla maraqlanır. Davranışın özünəməxsus qanunları stimul-reaksiyanın analizi yolu ilə izah oluna bilər. Bu analiz bir fizioloqun mərkəzi sinir sistemini izah etdiyi qədər ətraflı olmaq məcburiyyətində deyil. Uotson əvvəllər davranışda motivasiyanın rolunu qəbul etdi. İlk kitablarının birində davranışlarla əlaqədar on bir motivasiyanı izah etmişdir.

Mühitin təsirlərinin digər xüsusiyyətlərdən daha üstün olduğunu Uotson irəli sürərkən onun bu fikrini dəstəkləyənlər çox idi. Davranış dəyişilmədikcə psixoloji davranışı dəyişdirmək və idarə etmək üsulundan istifadə olunmurdu. Əgər davranışlar motivasion güclər tərəfindən yönəldilmiş olsaydı, dəyişilmələr mümkün olmazdı. Əgər davranış təlim və tərbiyə ilə bağlıdırsa, onun dəyişdiriməsi mümkündür. Uotsonun fikrincə həyəcanlar hər hansı bir qıcığa qarşı bəsit fizioloji reaksiyadır. Stimul daxili bədən dəyişikliklərinə və öyrənilmiş uyğun, açıq reaksiyalar səbəb olur. Bu onu göstərir ki, həyəcan daxili orqanlardan gələn duyğuların yığınıdır.

İlk dəfə olaraq Con Uotson qeyd edəndə ki, psixologiya şüuru yox, davranış faktlarını öyrənməlidir (əzələlərin hərəkətini, vəzilərin fəaliyyətini) bu nəzəriyyəyə birinci etiraz edən E. Titçener olmuşdur. O demişdi: “Bir şey ki, şüur terminləri ilə ifadə olunmur, o psixoloji deyil”. Məs: bədən reaksiyaları psixologiyaya deyil fiziologiyaya aiddir. (Qippenreyter,2006)

Deməli, biheviorizm ideyasının əsasını davranışın mühümlüyü və şüurun yoxluğu habelə onu öyrənməyin də heç bir əhəmiyyətinin olmaması təşkil edir. Uotson yazırdı: “ Biheviorist... şüurun olmasına heç bir sübut tapmır, Cemsin nəzəriyyələrinə baxmayaraq, o yalnız daim genişlənən davranışı sübut olunmuş hesab edir”. Uotsona görə, davranış – reaksiyalar sistemidir. Reaksiya – biheviorizmin inkişafı ilə əlaqədar olaraq psixologiyaya daxil edilmiş yeni bir anlamdır. Uotson belə hesab edirdi ki, insanın davranışı hər hansı bir təsir nəticəsində mümkündür. Ona görə, elə bir fəaliyyət yoxdur ki, onun arxasında insanı bu və ya digər hərəkətə təhrik edən stimul (xarici qıcıqlandırıcı) olmasın. Beləliklə məşhur S – R formulu meydana gəldi. (Maklakov, 2006) “Stimul-reaksiya” biheviorizmin devizi kimi elan olunur və psixologiya elmi qarşısında aşağıdakı məqsədlər qoyulur:

1)reaksiya tiplərini aşkar etmək və təsvir etmək

2)onların yaranma prosesini müşahidə etmək

3)mürəkkəb davranışın yaranma qanunlarını öyrənmək

Bu 3 prinsipi həyata keçirməklə Con Uotson iki məqsədə nail olmaq istəyirdi: situasiyaya əsasən insanın davranışını və reaksiyaya əsasən onun yaranmasına səbəb olan stimulu müəyyən etmək. Yəni S-ə görə R-i, R-ə görə isə S-i müəyyənləşdirmək. Bu proqramın onun nəzəri hissələrə realizasiyasını nəzərdən keçirək. Con Uotson reaksiya tiplərinin təsvirindən başlayır. İlk növbədə o anadangəlmə və qazanılmış reaksiya növlərini ayırd edir. Yeni doğulmuş körpələrin öyrənilməsinə üz tutaraq Uotson bir sıra anadangəlmə reflekslərin siyahısını tərtib edir: asqırma, hıçqırma, əmmə, təbəssüm, ağlama, ətrafların və başın hərəkəti və s. Bəs hansı qanunlara əsasən qazanılmış reflekslər meydana gəlir və intensiv olaraq çoxalır?

Bu suala cavab vermək üçün Uotson İ.P.Pavlovun və B.M.Bexterevin elə bir az əvvəl çap olunmuş əsərlərinə müraciət etməli olur. Bu əsərlərdə ətraflı olaraq şərti reflekslərin yaranma mexanizmləri təsvir edilir. Con Uotson şərti reflekslər konsepsiyasını psixoloji nəzəriyyələrin elmi bazası kimi qəbul edir. Bəs mürəkkəb reaksiyalar necə yaranır? Uotsona görə - şərti reflekslər kompleksinin yaranması yolu ilə belə bir düstur alınır:

S1 --- R1

S2 --- R2

S3 --- R3


S1, S2, S3

_____________

A ----- R1, R2, R3
Şəkil №1. “Mürəkkəb reaksiyaların yaranma prosesinin sxemi” (C. Uotsona görə)
Tutaq ki, belə bir situasiyadır: birinci şərtsiz stimul birinci şərtsiz reaksiyaya səbəb oldu, ikinci ikinciyə, üçüncü də üçüncüyə. Sonra da bütün şərtsiz stimulları bir şərti stimul ilə əvəz etdilər(A). Nəticədə şərti stimul reaksiyaların mürəkkəb kompleksinin yaranmasına səbəb olur.(şək.1) (Qippenreyter, 2006)

Con Uotson qeyd edirdi ki, bihevioristə görə psixologiya təbiət elminin təmiz obyektiv bir sahəsidir. Onun nəzəri məqsədi davranışın qabaqcadan deyilməsi və idarə edilməsidir. Biheviorist üçün introspeksiya, psixologiya metodlarının mühüm hissəsini təşkil etmir, onun məlumatlarının isə heç bir elmi dəyəri yoxdur, belə ki, onlar tədqiqatçıların bu məlumatları interpretasiya etmək üçün hazır olub olmamalarından asılıdır.

Bizim keçirdiyimiz bir çox eksperimentlər insan psixologiyasına çox az yeniliklər gətirdilər. Buradan aydın olur ki, məsələnin həlli üçün müəyyən kompromiss lazımdır. Ya psixologiya elmi öz baxışına davranış faktlarını şüuru inkar edib etməməsindən asılı olmayaraq əlavə etməlidir, ya da davranışın öyrənilməsi tamamilə ayrılıb müstəqil bir elmə çevrilməlidir. Əgər insanı öyrənən psixoloqlar bizim cəhdləri lazımi qədər qiymətləndirməsələr və öz mövqelərini dəyişməkdən imtina etsələr,bihevioristlər öz tədqiqat obyekti kimi insanı seçmək məcburiyyəti qarşısında qalacaqlar və onun üzərində aparacağı tədqiqat metodları heyvanlar üzərində aparılmış metodlara uyğun olacaqdır. (Qalperin, Jdan, 1980)

Qeyd etmək lazımdır ki, bihevioristlər tədqiqatları əsasən heyvanlar üzərində aparırdılar. Bu ona görə deyildi ki, onları heyvanlar maraqlandırır. Sadəcə bihevioristlərə görə heyvanların bir çox üstünlükləri var: onlar “təmiz” obyektlərdir, çünki, davranışlarına şüurun heç bir müdaxiləsi yoxdur. Alınan nəticələri isə onlar cürətlə insanlar üzərinə köçürürdülər. Məs: uşaqların cinsi tərbiyəsi ilə bağlı problemlərdən danışarkən Uotson siçovullar üzərində aparılmış tədqiqatlara müraciət edirdi.

Bir az da Uotsonun ekperimental proqramı haqda: o hesab edirdi ki, psixoloq insan həyatını beşikdən ölümünədək müşahidə etməlidir. “Ölümədək” bihevioristlər tərəfindən heç bir insanın həyatı müşahidə olunmayıb, lakin “beşiyə” Uotson müraciət etmişdi. O öz laboratoriyasını uşaq evində qurub, yeni doğulmuş körpələri və uşaqları öyrənirdi.

Təsadüfi deyildir ki, biheviorizm qısa müddət ərzində Amerikan psixologiyasının əsas cərəyanına çevrildi və Avropa ölkələrinə də yayıldı. Çünki XX yüzilliyin əvvəllərində psixologiyanın nailiyyətlərindən praktik məqsədlərlə istifadə olunması məsələləri kəskin surətdə qarşıda dururdu.

Biheviorizm metodoloji cəhətdən nöqsanlı olduğu üçün artıq 20-ci illərin sonu – 30-cu illərin əvvəllərində onun daxilində müstəqil istiqamətlər əmələ gəldi; neobiheviorist (yunanca neos – yeni deməkdir) cərəyanlar formalaşdı. (Bayramov, Əlizadə, 2006)

Bu cərəyanın banisləri E. Tolmen və K. Hall hesab edilirlər. Edvard Tolmen (1886-1959) öz fikirlərini 1932-ci ildə çap edilən “Heyvan və insanların məqsədli davranışı” kitabında yazır. Digər bihevioristlər kimi Tolmen də öz tədqiqatlarını əsasən heyvanlar (ağ siçovullar) üzərində aparırdı və hesab edirdi ki, davranış qaydaları bütün canlılar üçün eynidir. Özündən əvvəlki “klassik bihevioristlərin” fikirlərinə uyğun olaraq, Tolmen davranış tədqiqatının ciddi obyektiv metodlarla aparlmasının və bu zaman iradi olaraq heç bir daxili şüur aləminin mövcudluğu haqda fikirlərin olmamasının tərəfdarı idi. Tolmen sübut edirdi ki, daxili prosesləri də “xaricə çıxartmaq”la onların da tədqiqatlarına istənilən bütün fiziki obyektlərin tədqiqatları kimi dəqiqlik vermək olar. Bunun üçün davranışa ayrı-ayrı reaksiyaların zənciri kimi yox, bütöv bir tam kimi baxmaq lazımdır.

Neobihevioristlər məlumatlarını açıqlamaq üzrə meydana gətirdikləri yeni sistemlərində bir neçə nöqtə üzərində həmfikir idilər:

1- psixologiyanın əsası öyrənmə işləridir.

2- nə qədər qarışıq olduğu diqqətə alınmadan, davranışların əksəriyyəti şərtlənmə qanunlarıyla açıqlana bilər.

3- psixologiya prosessorluq qanununu uyğunlaşdırmaq məcburiyyətindədir.

Tezliklə S – R formulunun davranışı izah etməsi üçün çox məhdud olduğu üzə çıxdı. Belə ki, “S” və “R” çoxşaxəli və mürəkkəb münasibətlərdə olduqlarından onlar arasında bilavasitə əlaqəni görmək mümkün deyildi. Biheviorizmin sonrakı davamçılarından olan E. Tolmen bu formula mühüm bir düzəliş verdi. O “S” və “R” formulasına aralıq mövqeli bir səviyyə “V” – təklif etdi. Nəticədə formul bu şəkli aldı:




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə