Urganch davlat universiteti «iqtisodiyot» fakulteti


Jahon valyuta bozorlari va ularning tahlili



Yüklə 128,83 Kb.
səhifə3/10
tarix29.09.2023
ölçüsü128,83 Kb.
#124800
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Valyuta kursi 2023

2.2Jahon valyuta bozorlari va ularning tahlili


Valyuta operatsiyalarining hajmi va tavsifi, ishlatilayotgan valyutalarning soni hamda erkinlashtirishning darajasiga ko’ra valyuta bozorlari jahon, hududiy va milliy (mahalliy) bozorlarga bo’linadi.
Jahon valyuta bozorlari jahon moliyaviy markazlarida to’plangandir. Ularning ichida London, N'yu-York, Frankfurt-Mayn, Parij, Syurix, Tokio, Syangan, Singapur, Bahrayndagi valyuta bozorlari ko’zga tashlanadi. Jahon valyuta bozorlarida banklar jahon to’lov aylanmasida keng ishlatiladigan valyutalar bilan operatsiyalarni amalga oshiradilar. hududiy va mahalliy ahamiyatga ega bo’lgan valyutalar bilan esa, ularning maqomi hamda ishonchliligidan qat’iy nazar, banklar bitimlarni deyarli amalga oshirmaydilar. London valyuta bozori (400-460 mlrd. dollar yoki jahondagi kunlik valyuta bitimlarining 30%dan ziyodi) yetakchilikni qo’lda saqlab kelmoqda. Ushbu ko’rsatkich Parijdagi valyuta operatsiyalari hajmidan 9 marta, Frankfurt-Mayndagidan 5 marta, N'yu-Yorkdagidan 2 marta ko’pdir. Jahon valyuta aylanmasining 40 foizi Yevropa bozoriga, 40 foizi Amerika bozoriga va 20 foizi Osiyo bozoriga to’g’ri keladi.
London o’zining ushbu jarayondagi katta tajribasi, valyuta operatsiyalarining likvidliligi, xorijiy banklarning ko’pligi (76 mamlakatdan 524 bank) tufayli xorijiy valyutalar bilan savdoda azaldan yetakchi edi. harbiy Yevropadagi integratsiya jarayoni natijasida Xalqaro (hududiy) Yevropa valyuta bozori shaklandi va 1979-1998 yillar mobaynida ushbu bozordagi hisob-kitoblar EKYUda amalga oshirildi. 1999 yilning yanvaridan boshlab Yevropa valyuta bozori rivojlanishining yangi bosqichi boshlandi va undagi hisob-kitoblar Yevropaning yangi kollektiv valyutasi "Yevro"da amalga oshadigan bo’ldi. Yevro kursining dollarga va Yevro hududiga kirmaydigan mamlakatlar valyutalariga nisbatan kotirovkasini Frankfurt-Mayndagi Yevropa Markaziy banki amalga oshiradi.
Osiyo hududida Singapur valyuta bozori katta odimlar bilan rivojlanmoqda. Ushbu bozor o’zining kunlik operatsiyalari hajmi (139 mlrd. dollar) bo’yicha Tokiodan (149 mlrd. dollar) keyin 2-o’rinni egalladi. Osiyoning boshqa mamlakatlari bozorlariga qaraganda erkinroq bo’lgan Singapur bozorida amalga oshirilayotgan operatsiyalar hajmining 1995 yildan 1998 yilgacha bo’lgan davr ichida 32 foizli o’simiga erishildi. Huddi shu davr ichida esa Tokioda ushbu operatsiyalarning hajmi 8%ga, Gokongda - 13%ga qisqardi.
Hududiy va mahalliy valyuta bozorlarida konvertatsiya qilinadigan muayyan bir valyutalar bilan operatsiyalar amalga oshiriladi. Ushbu valyutalar qatoriga Singapur dollari, Saudiya riyali, Quvayt dinori va boshqa shu kabi valyutalar kiradi. Muayyan bir hududda valyuta operatsiyalari uchun ishlatiladigan valyutalarning kotirovkasi ushbu hudud banklari tomonidan nisbatan muntazam bo’lgan asosda amalga oshiriladi. Mahalliy ahamiyatdagi valyutalarning kotirovkasi esa ushbu valyutalar mahalliy deb hisoblanmish banklar tomonidan amalga oshiriladi.Valyuta bozorlari iqtisodiyot va siyosatdagi o’zgarishlarga sezgir bo’lib, ularga o’z aks ta'sirini o’tkazgan holda jahon xo’jaligining muhim bo’g’inlaridan biri bo’lib hisoblanadi. Xo’jalik hayotining baynalmilallashuvi valyuta bozorlarining rivojlanishiga ko’maklashadi. Jahon valyuta bozorlaridagi kunlik bitimlar hajmi 1 trln. AQSh dollaridan ziyodni tashkil qiladi. Kurs nisbatlarining keskin tebranishi valyuta bozorlari faoliyatini qiyinlashtiradi. Valyuta bozorlarining mexanizmi valyuta chayqovi uchun sharoit yaratib beradi, chunki ushbu mexanizm valyutaga haqiqatda ega bo’lmagan holda bitimlarni amalga oshirish imkonini beradi. Valyuta operatsiyalari natijasida "qaynoq pullar"ning stihiyali harakati, kapitalning "qochib ketishi", valyuta kurslarining tebranishi kuchayadi. "Valyuta talvasasi" kuchsiz valyutalarga salbiy ta'sir etadi, ayrim mamlakatlarning valyuta-iqtisodiy holati, jahon iqtisodiyoti va valyuta tizimining barqarorsizligini oshiradi. Valyuta bozorlarining stihiyali faoliyati oqibatida og’irlashayotgan valyuta qiyinchiliklari mamlakatlar iqtisodiy siyosatiga ma'lum bir ta'sir ko’rsatadi va iqtisodiyotni muvofiqlashtirish yuzasidan ularning o’zaro kelishilgan xatti-harakatlarining muhim muammosi bo’lib hisoblanadi.
Jahon moliyaviy markazlari - xalqaro valyuta, kredit, moliya operatsiyalari, qimmatli qog’ozlar hamda oltin bilan bitimlarni amalga oshiruvchi banklar va ixtisoslashgan kredit-moliya institutlari to’planuvining markazlaridir. Tarixan ular milliy bozorlar negizida, so’ng esa jahon valyuta, kredit, moliya hamda oltin bozorlari zaminida paydo bo’lgan.
Birinchi jahon urushigacha hukmron moliyaviy markaz bo’lib London hisoblangan. Ushbu Buyuk Britaniyadagi kapitalizmning nihoyatda yuqori darajada taraqqiy etganligi boshqa mamlakatlar bilan keng savdo aloqalari, funt sterlingning nisbiy barqarorligi, mamlakatning rivojlangan kredit tizimi bilan asoslanadi. Turli mamlakatlardan kelgan kapitallar xalqaro savdoning katta ulushini kreditlagan London bozorida to’planar edi. Tashqi savdoni kreditlashning qisqa muddatli vositasi bo’lib Londonda akseptlangan "sterlingli veksel" xizmat qilgan edi. Xalqaro hisob-kitoblarning 80 foizi funt sterlinglarda amalga oshirilar edi.4
Birinchi jahon urushidan so’ng mamlakatlar rivojlanishining notekisligi qonunining harakati tufayli yetakchi jahon moliyaviy markazi AQShga ko’chib o’tdi hamda ushbu mamlakat Londonning xalqaro valyuta, kredit va moliya operatsiyalarida muhim rol o’ynab borayotganligiga qaramasdan XX asrning 60- yillarigacha monopol pozitsiyalarga ega bo’ldi. 60-yillardan boshlab AQShning jahon moliyaviy markazi sifatidagi monopol holatiga zil ketdi, chunki harbiy Yevropa va Yaponiyada yangi moliyaviy markazlar paydo bo’ldi. Sanoat jihatidan rivojlangan davlatlar asta-sekin cheklovlarni, ayniqsa valyuta cheklovlarini bekor qilgan holda xalqaro operatsiyalarni amalga oshiruvchi milliy banklarning raqobatbardoshligi va reytingini oshirish maqsadida ularning faoliyatlarini nomuvofiqlashtirish jarayonini amalga oshirdilar.AQSh 70-yillarning o’rtalaridan boshlab birinchilar qatorida o’z milliy valyuta, kredit va moliya bozorlarini erkinlashtirish jarayonini boshladi. 1978-1986y.y. depozit-ssuda operatsiyalari bo’yicha foiz to’lovlariga bo’lgan cheklovlar asta- sekin bekor qilindi, qaytarib olinguncha omonat turlari bo’yicha foizlar joriy etildi. 1984 yilda AQShda chiqarilgan va norezidentlarga tegishli obligatsiyalar daromadlariga bo’lgan 30% soliq bekor qilindi. 1981 yilning oxiridan boshlab AQShda erkin bank hududi tashkil etildi va ushbu hududda xorijiy banklar Amerika soliqlari hamda bank cheklovlaridan ozod etildi. Amerika banklari faoliyatining erkinlashuvi, ularning bankrotlikka uchrashi va to’planuvi moliyaviy innovatsiyalar va sek'yuritizatsiya rivojiga turtki berdi. Shu sababli tijorat va investitsiya banklari faoliyatining amaliyotda o’zaro ajratilishiga hamda banklarga bir nechta shtatlarda faoliyatni amalga oshirishga (Glas-Stigoll qonuni) bo’lgan taqiqlanishga amal qilinmaydi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari o’z moliyaviy markazlarini barpo etishga azaldan intilayotgan edilar. Biroq valyuta, kredit va moliya bozorlarining integratsiyalashuvi sanoat, qishloq xo’jaligi hamda tashqi savdo jarayonidagi integratsiyalashuvdan uzoq vaqt davomida orqada qolayotgan edi. Ushbu esa Yevropa Ittifoqidagi kelishmovchiliklar, a'zo mamlakatlarning byudjet, kredit va investitsiya siyosatlarini amalga oshirishdagi o’z mustaqilligidan millat usti qarorlar foydasiga voz kecha olmayotganligi bilan izohlanadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlari iqtisodiy va valyuta ittifoqini barpo etishning "Delor rejasi"ga muvofiq 90-yillarda barcha valyuta cheklovlarini bekor qilgan holda yagona moliyaviy makonni aktiv shakllantirdilar. 1993 yilning noyabr oyidan kuchga kirgan Maastrixt shartnomasiga muvofiq paydo bo’lgan kapitallar va moliyaviy xizmatlarning yagona G’arbiy Yevropa bozori integratsiyaning yuksak yutug’iga aylandi. 1999 yilda Yevroning muomalaga kiritilishi munosabati bilan Yevropa Ittifoqi kattaligi bo’yicha AQShdan so’ng ikkinchi o’rinda turuvchi fond bozoriga ega bo’lib qoladi. Barcha qimmatli qog’ozlar va derivativ (hosilaviy qimmatli qog’oz)lar nominallari yagona valyuta, Yevroda ifodalanganligi sababli investorlar tanlovining birinchi o’rinida mamlakat emas, fond operatsiyalarining sektorituradi. Ushbu sharoitlarda valyuta xavf-xatari yo’q bo’ladi. Agarda Buyuk Britaniya "Yevro hududi"ga qo’shilmasa u jahon moliyaviy markazi sifatidagi o’z mavqeini yo’qotish xatariga uchraydi.EBFlar bozori XX asrning oxirgi yillarida rivojlana boshladi. Ushbu moliyaviy vosita autrayt forvard bitimiga o’xshasa ham u mahalliy valyutani etkazib berishni nazarda tutmaydi. Kelishuvda saldoni AQSh dollarida yoki boshqa biror qattiq valyutada to’lab berishga kelishib olinadi. Etkazib berilmaydigan forvardlarni ham ofshor bozorda savdosi amalga oshirilishi mumkin. Ushbu instrumentdan foydalanish Osiyoning bir qator valyutalariga nisbatan rivojlanib bormoqda.Jami derivativlar va valyuta derivativlari orasida ham forvard bitimlari yuqori salmoqqa ega.Yaponiyaning jahon xo’jaligida mavqeining mustahkamlanishi, xorijda yapon banklarining salobatli tizimining barpo etilishi, milliy pul birligi "iena"ning xalqaro iqtisodiy muomalaga kirib borishi hamda valyuta cheklovlarining bekor qilinishi sababli Tokio jahon moliyaviy markaziga aylandi. 1985 yilda netto- qarzdorga aylangan AQShdan farqli o’laroq Yaponiya - netto-kreditor mamlakatidir. Yaponiya banklari jahonda, shu jumladan xalqaro operatsiyalar jarayonida ham (90-yillarning boshida deyarli 40%) AQSh va harbiy Yevropa banklaridan (15%) ushbu sohada o’zib o’tgan holda yetakchilik qiladi. 90- yillarning ohirlarida iqtisodiy inqiroz va ko’proq jihatdan Janubi-Sharqiy Osiyo hududidagi so’nggi 30 yil ichida misli ko’rilmagan moliyaviy hamda valyuta inqirozlarining bo’lib o’tishi sababli Yaponiya egallab turgan Xalqaro mavqeining vaqtinchalik pasayishi ro’y berdi.
Jahon xo’jaligining chekka hududlarida Bagam orollari, Singapur, Syangan (Gonkong), Panama, Bahrayn va boshqa shu singari moliyaviy markazlarning paydo bo’lishi nisbatan past soliqlar hamda operatsion xarajatlar, nomiga bo’lgan davlat aralashuvi, valyuta qonunchiligining erkinlashtirilishi bilan ma'lum bir darajada asoslanadi.
Kredit tashkilotlari norezidentlar bilan ushbu mamlakat uchun xorijiy hisoblangan valyutada operatsiyalarni amalga oshiruvchi jahon moliyaviy markazlari "offshor" moliyaviy markazlari nomini oldi. Ushbu atama mazmun jihatidan Yevrobozor tushunchasiga taxminan mosdir. Mazkur moliyaviy markazlar shuningdek soliq panohxonasi rolini bajaradi, chunki amalga oshirilayotgan operatsiyalar mahalliy soliqlarga tortilmaydi hamda valyuta cheklovlaridan holisdir.
Zamonaviy sharoitda 13ta jahon moliyaviy markazida xorijiy banklarning
1000 ziyod filial va bo’limlari to’plangandir.
Bank offshor hududlari ko’rinishlaridan biri bo’lib Xalqaro bank hududi hisoblanadi. Ularning o’ziga hosligi amalga oshirilayotgan bank operatsiyalarining milliy kredit bozoridan farqli xususiyatlari, qattiq ixtisoslashuvi, soliqlardan qisman ozod etilishidadir. Xalqaro bank hududlariga bir qator bank me'yorlari, shu jumladan majburiy zahiralar tizimi, bank omonatlarini sug’urta qilish fondidagi ishtiroki aloqasizdir.
AQShda Xalqaro bank hududlari bank qonunchiligining erkinlashtirilishi munosabati bilan shakllangan. 24 shtatdagi ularning soni 500dan ziyoddir. Ular Amerika banklari, bank assosiatsiyalari, shu jumladan xorijiy va edj (faqat xalqaro operatsiyalarni amalga oshirish lisenziyasiga ega) korporatsiyalari, xorijiy banklarning ayrim filiallarini birlashtiradi. Xalqaro bank hududi yuridik shaxs bo’lmagan holda xalqaro operatsiyalarning hisobi alohida yuritiluvchi bank tuzilmalari yig’indisidan iboratdir. Xalqaro bank hududining faoliyati operatsiyalarning ma'lum bir turlari bilan cheklangandir. Masalan, ushbularga xorijiy valyutadagi depozitlarni, 2 yilgacha muddatga 100 ming AQSh dollaridan kam bo’lmagan summaga muddatli omonatlarni ochish operatsiyalari kiradi. Qimmatli qog’ozlar bilan operatsiyalar o’tkazish va depozit sertifikatlar emissiyasiga ruxsat etilmagan. Bitimlarni faqat nobank norezidentlari bilan amalga oshirishga ruxsat etiladi. AQShdagi xalqaro bank hududlaridan Amerika kapitallarining Yevrobozordan qisman repatriatsiyasi uchun foydalaniladi.
Xalqaro bank hududlari "qochoq" kapitallar uchun panoh xizmatini bajaradi.
AQShdan farqli o’laroq Yaponiyadagi Xalqaro bank hududi kapitallarni o’zining ichki hisob raqamlaridan ichki bank hisobvaraqlariga oyning oxirida mablag’larning qarama-qarshi oqimi sharti bilan o’tkazish huquqiga ega.Shunday qilib sutka davomida uzluksiz faoliyat ko’rsatadigan, jahon moliya oqimlari boshqaruvining vositasi bo’lib xizmatqiluvchixalqarabozormexanizmishakllandi.Iqtisodiyfanningmaxsusbo’limivalyuta,kreditvamoliyabozorlariningsamaradorligi,ularningishtirokchilarikutayotgansamaraningshakllanishini hamda yangi ko’rinishdagi axborotlarga moslasha olish muammolarini o’rganadi. Maxsus axborot agentliklarining monitorlarida bozor baholari, kotirovkalar, valyuta kurslari, foiz stavkalari va xalqaro operatsiyalarning, amalga oshirilish joyidan qat’iy nazar, boshqa valyuta- moliyaviy shartlari real vaqt rejimida aks etadi. Samarali bozor (shu jumladan valyuta, kredit, moliya) konsepsiyasining mohiyati axborotning joriy baholarga bo’lgan ta'siridadir. Shu sababli jahon bozorining sub’ektlari ushbu bilan bog’liq o’z tashqi iqtisodiy faoliyatlari strategiyasini muvofiqlashtirishlari lozim.
80-yillardan boshlab jahon valyuta, kredit va moliya bozorlarining qayta qurilishi faol amalga oshirilmoqda. Ular faoliyatining tavsifi ham o’zgarmoqda. Yangi moliyaviy instrumentlar va bozor infratuzilmasi kiritilmoqda. Ishtirokchilar soni kengaymoqda (4-jadval).

Yüklə 128,83 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə