94
gücümüz qalmamışdır, sülh etmək zorundayıq”.
44
Ancaq Şahın ətrafını sarmış
digər Şahzadələr və Abbas Mirzənin rəqibləri bütün bu fəlakətlərin səbəbkarı kimi
Abbas Mirzəni görürdülər. Abbas Mirzənin varlığını öz övladlarının gələcəyi üçün
təhdid ünsürü kimi görən Şahın qadınları da hər gecə Abbas Mirzənin arxasınca
Şaha qeybət edir, onun yenilikləri ölkəni bərbad etdi deyə şikayətlənirdilər.
Padşahın Abbas Mirzəyə qarşı qızması üçün hər tür zəminin hazır olduğu bir
ortamda Şahzadənin bu məktubu Şaha çatdırıldı. Şah hiddətlə Abbas Mirzəyə
qızmağa başlamışdı.
İrəvanın və Sərdarabadın düşmə xəbərini Şahzadə Şindabadda eşitdi.
Şindabadda Şahzadə daha qorxunc bir xəbər də eşidəcəkdi: Təbrizin ruslar
tərəfindən işğal edilmə xəbərini! Artıq onun ailə üzvlərinin və qadınlarının da
ruslar tərəfindən əsir alınıb və hətta namuslarına təcavüz edilmə məsələsi
Şahzadənin ağlından keçirdi. Səltənət ailəsinə mənsub olan bu insanlar düşmən
üçün çox önəmli girov və əsir olaraq nəzərə gəlirdi. Çünkü düşmən bu əsirləri geri
vermək üçün böyük imtiyazlar ala bilərdi. Digər tərəfdən, Təbrizin işğalı Abbas
Mirzənin sonu kimi bir şey idi. Sadəcə, bu şəhərdə mövcud olan Şahzadənin var-
dövləti, ordu qərargahları talanmayacaqdı, Azərbaycan ordusunda da təmiri
mümkün olmayan ruh düşgünlüyü yaranacaq, ordu savaş qabiliyyətini daimi olaraq
itirəcəkdi. Şahzadəni şaşırdan Təbrizin müqavimətsiz təslim olması idi. Təbriz
uzun zaman idi kaosa sürünməkdə idi. Şahzadə daima səfərlərdə olurdu. Digər
tərəfdən, Şah, Azərbaycanı öz kontrolunda saxlaması və Şahzadəyə olan
şübhələrini bərtərəf etməsi üçün Asəf-əd Dövləni Təbrizə nəzarət etməyə
göndərmişdi. O isə öz eyş-işrəti ilə məşğul idi və əhalinin nifrətini qazanmışdı.
Əhali Asəf-əd Dövlənin başçılığı altında şəhərin müdafiəsinə qalxmaq
istəməmişdi. Təbrizin işğalı zamanı Şahzadəni sevən bir çox insan şəhərdən
kənarda idi. Böyük oğullarından biri Xoyda, digəri də Ərdəbildə idi. Digərləri də
müxtəlif qərargahlarda idilər. Yalnız böyük xoca Ələsgər Xan Şahzadənin
nümayəndəsi olduğunu iddia edirdi. Ələsgər Xan, Şahzadə Xanımın (Abbas
Mirzənin Qacar soyundan olan xanımı) himayəsi ilə hər kəsdən çox rüşvət alsaydı,
onu iş başına gətirirdi.
Təbrizin ruhani rəhbəri Mirzə Yusif yenicə ölmüşdü. Onun var-dövlət
düşgünü olan oğlu gənc ruhani Mir Fəttah əhalinin fikrini azdırmaq üçün çox
uyğun faktor idi. Mir Fəttah fətva vermişdi ki, artıq müqəddəs İslam-Kafir savaşı
bitmişdir, Tanrı rusların yardımçısı olmuşdur. Tanrının iradəsinə tabe olub ruslara
itaət etməliyik.
Beləliklə, Təbriz heç bir dirəniş göstərmədən təslim olmuşdu. Ancaq
düşmən Təbrizə qədər necə gəlmişdi ki, kimsə bilməmiş və yol boyunca heç bir
44
Əhvalat və dəst xətthaye Abbas Mirzə Naib-üs Səltəne (Abbas Mirzənin tərcümə-i halı və
əlyazmaları).
95
qarşıdurma olmamışdı? Bu mövzu özü ayrıca bir tarixdir. Aylar öncədən Təbrizin
işğalı üçün Paskeviç hər tür hazırlığı etmişdi. Casusları vasitəsi ilə Təbrizin
savunma imkanlarını öyrənmiş, iqtisadi həyatı haqda bilgi əldə etmişdi. Bu üzdən
də Abbas Mirzə Təbrizdə olan hərbi imkanları daşımadan bu şəhər işğal edilməli
idi. Digər tərəfdən, Təbriz, Abbas Mirzənin həm çox güvəndiyi, həm çox sevdiyi
şəhər olmanın yanı sıra, Şahzadə burada bir çox reformlar gerçəkləşdirmişdi. Bu
şəhərin işğalı ilə eyni zamanda Abbas Mirzənin heysiyyətinə böyük zərbə endirir,
gələcəkdə onun şah olma şansını əlindən ala bilərdilər. Çünkü Abbas Mirzənin
Fətəli Şahın ölümündən sonra tac-taxt sahibi olması Rusiyanın mənafeyinə qarşı
idi. Bütün ölkəni Avropa ilə ittifaqa götürmə gücü olan və bu vəsilə ilə də güclü və
modern bir məmləkət yarada biləcək bir şəxsin şah olması Rusiyanın bölgədəki
çıxarlarını təhdid edirdi. Bu üzdən də Şahzadənin başkəndi işğal edilməli idi.
Abbas Mirzə, Abaran savaşında zəfər qazanmasına rəğmən geri çəkilməsi
Rusiyanı Şahzadənin qaynaqlarının tükənməsi konusunda şübhələndirmişdi. Bu
şübhəni dəqiqləşdirmək üçün araşdırmalar aparılmış və haqlı olduqları ortaya
çıxmışdı. Bu nədənlə də Paskeviç böyük bir cəsarətlə dirək Təbrizə doğru
irəliləməyə başlamışdı. Paskeviç özü Culfa yolu ilə Təbrizə tərəf hərəkətə başladı.
General Aristov isə bir sütun ordusuyla Naxçıvandan Təbrizə doğru hərəkətlənib
və Mərənd yolu ilə Şahzadənin başkəndinə doğru hərəkətə davam etdi.
Cahangir Mirzənin yazdığına görə Nəzərəli Xanın edamından sonra Mərənd
xanları Şahzadəyə qarşı düşmənlik duyğusu bəsləməyə başlamışdılar. Bu xanlar
intiqam üçün fürsət axtarırdılar. Ona görə də bu xanlar Naxçıvanda General
Aristova varıb və Təbrizin kaotik durumunu anlatmış, Təbriz baş ruhanisi Mir
Fəttahın mövqeyini ona bildirmişlər. Generala demişdilər: “Təbrizdə az əhali var.
Təbriz əhalisi sizin gəlişinizdən yanadır. Mir Fəttah da belə düşünür. Əgər siz
Abbasabad qalasında min nəfər qoyub və üç min nəfərlik orduyla Mərənd
istiqamətindən Təbrizə hücum etsəniz, şəhəri təslim ala bilərsiniz. Siz Təbrizə
yaxınlaşdığınızda əhali üsyan edib və sizə yardımçı olacaq.”
45
Sonra da rus
ordusunun hansı yollarla Təbrizə gəlməsi üçün bələdçilik də etmişlər. General
Aristov 3.000 piyadə, 1.000 qazaq və on topla Təbrizə yola düşmüşdü. Rus ordusu
Təbrizin altı ağaclığında olan Sofyana çatdığında şəhərin əhalisində təslimiyyət
duyğusu yaranmağa başlamışdı. Çünkü Şahzadənin başkəndinin burnunun ucunda
olan rus ordusu heç bir dirənişə rastlanmadan buraya qədər gəlmişsə, Təbrizə də
girəcəkdir demək idi.
Asəf-əd Dövlə və Ələsgər Xan dəqiq bilgi öyrənmək üçün Sofyana tərəf bir
neçə süvari göndərdilər. Düşmənin Təbrizin dörd ağaclığında olduğu öyrənildi.
Şahzadəyə sadiq olan barmaq sayı adamlar həmən Təbrizin iyirmi ağaclığındakı
qərargahda olan Abbas Mirzəyə xəbər verməkdən yanaydılar. Bəziləri də fərardan
yanaydılar. Ruhani rəhbərin təsiri altında olan çoğunluq isə Mir Fəttahın
45
Cahangir Mİrzə, “Yeni tarix”.
Dostları ilə paylaş: |