152
əlavə, A.P.Yermolov İrəvan xanlığı tərəfindən sərhəd xəttinin təyin
edilməsinə razılıq verdi. Bu məqsədlə danışıqlar aparmaq üçün Təbriz ha-
kimi
Fətəli xan şah tərəfindən Tiflisə göndərildi. Danışıqlar zamanı Rusiya
tərəfi bəzi ərazilərə iddiasından əl çəkməli olmuşdu. Belə ki, rus koman-
danlığı nəinki Göyçə ətrafını, həmçinin Arpa çayı tərəfdən Abarana məxsus
Karvansara
kəndindən Şuragölə uzanan əraziləri də tələb edirdi. Fətəli xanın
birinci
misiyyası zamanı ruslar ikinci tələbdən əl çəkməyə məcbur olmuşdu
(297,41-42).
1823-cü
ildə hər iki dövlətin nümayəndələridən ibarət komissiya
təşkil edildi. Rusiya tərəfindən bu komissiyaya general-mayor Yermolov və
polkovnik
Ağabəy Sadıqov, İran tərəfindən isə Mirzə Məhəmmədəli Musta-
fa, Hüseynqulu xan daxil idi. (176,1).
Sərhəd xəttinin təyin edilməsində
Hüseynqulu xan, onun
qardaşı oğlu və kürəkəni Sübhanqulu xan xüsusilə
fəallıq göstərmişdi. Bu məsələni həll etmək üçün nümayəndələr Qarakilsə
kəndində və Göyçə ətrafında görüşmüşdülər. Lakin beş ay davam edən bu
əməliyyat müvəffəqiyyətsizliklə başa çatdı. Rusiyanın Göyçə gölünün şimal
və şimal-şərq hissələrini güzəştə getməməsi üzündən sərhəd xəttinin təyin
olunması yarımçıq qaldı. ( 176,7-46; 304,14-16; 151,557).
Lakin 1825-ci ilin ma
rtında danışıqlar yenidən bərpa olunndu. Fətəli
xan
martın əvvəllərində ikinci dəfə şahzadə tərəfindən Tiflisə göndərildi.
Danışıqlar zamanı A.P.Yermolov bir daha Qarabağ xanlığına məxsus Mehri
və Qapan ərazilərini güzəştə getməklə Göyçə gölü ətrafındakı əraziləri
Rusiyaya
verilməsini tələb edir. Beləliklə, tərəflər razılığa gələ bilir və
1825-ci il
martın 28-də Fətəli xanla general-leytenant Velyaminov arasında
akt
tərtib edildi. Akta görə, tərəflər arasında sərhədd xətti belə müəyyən
olun
muşdu: «Rusiya imperiyasını İran dövlətindən ayıran sərhədd xətti,
Qars
çayının mənsəbinin əks tərəfində yerləşən Arpaçay çayının sol sa-
hilindən başlayaraq, dağıdılmış Daşqala qalasından və oradan düz
dağıdılmış Söyütlü kəndi istiqamətində Balıqçay çayını düz xəttlə kəsərək,
bu
nöqtədən Balıqçay çayının sağ sahili boyunca Alagöz dağının
zirvəsinədək uzanır;
Balıqçay çayı özünün kifayət qədər böyük məsafəli axını və oradan
çəkilən Adyaman arxı ilə İranla sərhəd olacaqdır. Lakin Şuragöl dairəsinin
tarlaları Balıqçay çayı ilə suvarılanda, onun qarşısı alınmamalı, əvvəlki
v
əziyyətində qalmalıdır. Cünki İrəvan xanlığı ərazisində yerləşən kənd üçün
Adyaman
arxı kifayətdir;
Sonra
sərhəd xətti Alagöz dağının zirvəsindən sıra dağlarla Calagöl
gölü
nə, sonra gölün yaxınlığından keçərək dağıdılmış Mirək kəndinə, ora-
dan
Qaraboğaz dağının Dəvəboynu yüksəkliyinə doğru, Qaraboğaz dağın-
153
dan
Pəmbək sıra dağlarında Dəvədaş, Maymak, Altındaz, Arxaşan və
Qumurlu yü
ksəkliklərini keçməklə, oradan həmçinin Sülumbulak və
Ağrıdağ yüksəkliyi ilə Atmeydan və Eşşəkmeydanın yanından keçərək Bar-
atgədik yüksəkliyinə doğru uzanır;
Sonra
Baratgədik yüksəkliyinin Göyçə gölünə bitişik yerindən, gölün
şimal, şimal-şərq sahillərindən Böyük Şeytanağac çayının mənsəbinə və
üzüy
uxarı Şişqaya, Göyçə, Ağcaqum və Urumbasar kimi yüksəklikləri olan
sıra dağlardan keçərək çayın sağ sahili ilə onun mənbəyinə qədər;
Bu y
üksəklikdən düz xəttlə dağıdılmış Zod kəndinə, oradan Gil, Surfa
say
larını düz kəsən və Başkənd çayının sağ sahili ilə dağıdılmış Başkənd
kəndinə və yaxud Çınqılkənd kəndinə doğru, Allahverər dağından keçərək
düz
Bağlamış gölünə gedən yolla, bu kənddən dağılmış Daşkənd kəndinə,
oradan
gölə tökülən çayın sağ sahili ilə Qaraqaş çayının zirvəsinə qədər,
oradan
Sarıyar, Sərçəli sıra dağlarına və Dəvəgöz dağına qədər: daha sonra
Bazarçay çay
ının sol sahili boyunca Kisir dağının ətəklərinə və onun
zirv
əsinə, həmin zirvədən Keçbek, Araxlı, Alkarvansaray, Salvortyurt, Ka-
bargədik, Gədik, Ağrı, Sarımsaxlı sıra dağları ilə, Sarımsaxlıdan Badji
dağından keçməklə Qapıcıq dağına, Oxçu çayının axdığı sıra dağlardan,
başlanğıcını götürdüyü Qaraundərə və Ağlıdərə dərələrinə qədər.
Daha sonra
Qapıcıq dağının zirvəsindən Ağlıdərə dərəsindən axan
çay
ın sol sahili ilə Oxçu kəndinə qədər və sonra Qapançay və yaxud
Çuğundur çayının sağ sahili ilə onun Tir yaşayış yeri yaxınlığında Araz
çay
ına töküldüyü yerə və oradan Şabadin, Gecalan, Oxçu kəndlərinə qədər.
Ümumiyy
ətlə, Qapançay və yaxud Çuğundur çayının sol sahilində yaşayan
əhali Rusiyaya, sağ sahilində yerləşənlər isə İrana məxsusdur» (63,53-56).
Aktdan görünür ki, bu
dəfə şah hökuməti birinci sərhəd xəttinin
çəkilməsində mübahisəyə səbəb olan əraziləri Rusiyaya güzəştə getmişdi.
Bu
sənəd Hüseynqulu xanı bərk qəzəbləndirdi. O, bu ərazilərin İrəvan
xanlığına məxsus olması haqqında baş komandana xüsusi məktub yazaraq
naraz
ılığını bildirmişdi. İrəvan xanı narazılığını məktubda belə ifadə edirdi:
«
Hər şeydən əvvəl, Rusiya hökumətinin mühəndisləri göstərirlər ki, guya
Göy
çə gölünün şərq sahilləri Gəncə və Qarabağ xanlıqlarının sərhədindədir.
Bilməlisiniz ki, Dərələyəzdən Eşşəkmeydana qədər ərazi, həmçinin İrəvan
sərhədi sülh müqaviləsində Gəncə və Qarabağ xanlıqları ilə qarışdırılıb.
Lakin
əldə olunan sənədlərdə (qəbalə), həmçinin əvvəlki şahların fərman və
əmrlərinə görə, Göyçənin ətrafında yerləşən torpaqlar İrəvan ağaları
tərəfindən alınıb-satılırdı. Vəziyyət belədir və siz göstərirsiniz ki, guya
Göy
çə və Abaran sərhədinə heç bir iddianız yoxdur, Mehri və Qapanı əldə
etmək istəyirsiniz. Bu məqsədlə siz bəylərbəyi Fətəli xana elan etmisiniz ki,
Dostları ilə paylaş: |