154
«
əgər Abbas Mirzə Göyçənin şərq tərəfini bizə güzəştə gedərsə, biz də
Mehri v
ə Qapandan imtina edəcəyik». Bu məsələ həll edilməmiş qaldı.
Fətəli xan ikinci dəfə sizin yanınızda olanda, danışıqlarda Şeytanağacdan
Gədikbarata qədər ərazini tələb etməklə, Gil ərazisinin bir hissəsini güzəşt
edərək burada siz məntəqə yaratmaq istəyirsiniz (294,891). Hüseynqulu xan
nəinki, rus komandanlığına etiraz etmiş, eyni zamanda bu ərazilərin İrəvana
məxsusluğu barədə şah hökumətini inandıra bilmişdi. Rus sərhəd qoşun-
larının başçısı knyaz Sevarsamidze 1825-ci il avqustun 26-da general ley-
tenant Velyaminova
göndərdiyi raportda yazırdı ki, «Sərdar İrəvana gedib,
şahın razılığı ilə Abbas Mirzədən Göyçənin şimal şərq sahillərinin Gildən
Meydana
qədər onlara qalması haqqında raqam alıb və yazır ki, sərdar bura-
da
əhalini məskunlaşdırmağa tələssin. Sərdar oraya köçkünlər göndərməyi
əmr etmişdi. Gildən Şeytanağaca qədər olan ərazini Nağı xana, Meydandan
Balıqçaya qədər ərazini isə İsmayıl ağaya vermişdi» (383,51-52). Hətta
knyaz Sevarsamidze xana
məktub göndərərək öz narazılığını bildirmişdi.
Əslində xanı bu işə məcbur edən rusların öz hərəkəti idi. Çünki ruslar
onlara
məxsus olmayan ərazilərdə qeyri-qanuni tikintilər aparırdılar. Bu
Hüseynqulu
xanın knyaz Sevarsamidzeyə göndərdiyi məktubun
məzmunundan aydın olur. O, yazırdı: «Sizin məktubunuzu aldım və
məzmunu ilə tanış oldum. Yazırsınız ki, mənim əmrimlə bizim gözətçi
dəstəmiz sizin gözətçi dəstənizi Gildən qovub. Sizin kimi yüksək alinin belə
yaz
ması məni təəccübləndirdi. Çünki Rusiya dövlətinin səlahiyyətli
nümay
əndələri tərəfindən təsdiqlənib ki, Göyçənin şərq hissəsi İrəvana
məxsusdur və siz ali məqam bir neçə dəfə mənə yazmısınız ki, sizin
göz
ətçilər Poluxludan balıq tutduqlarına görə, bizim məmurlar onlardan
vergi
almasınlar. Sizə hörmətimə görə, güzəştə getdim. İndi hansı səbəbə
görə, siz Gilə və Poluxluya adam göndərərək tikinti işləri aparırsıniz?. Əgər
həmin yerlərdə sizin gözətçi dəstəniz yerləşərsə bizim tərəfimizdən heç bir
təzyiq ola bilməz. Lakin sərhəddən hər hansı bir səbəbə keçməyə icazə verə
bilmərəm (298,52). İrəvan xanının bu hərəkətləri rus komandanlığını bir
qədər güzəştə getməyə məcbur etmişdi. Çünki xanın məktubundan sonra rus
komandanlığı irəvanlılara Göyçə ətrafında mal-qara otarmaq üçün icazə ver-
ilmişdi. Fürsətdən istifadə edən Hüseynqulu xan bu ərazilərdə
möhkəmlənməyə qərara aldı. Burada yaşayış üçün yeni-yeni məskənlər
saldırdı, Qarapapaq tayfasını bura köçürərək, onlara əkin əkmələri barədə
göstəriş verdi. Nəticədə, rus gözətçi məntəqələri buradan sıxışdırılmağa
ba
şlandı (151,558).
Hüseynqulu xan
nəinki sərhəd məntəqələrində əhalini məskun-
laşdırmış, eyni zamanda rus qoşunları tərəfindən ola biləcək hücumun
155
qarşısını almaq üçün hərbi dəstələr də yaratmışdı. Verilən məlumata görə,
Göy
çə ətrafına gələn İrəvan xanı qoşunun təşkili ilə məşğul olmuşdu. O,
darbaxt, sultan, yüz
başılar təyin edir və onlara hədiyyələr verməklə silah və
miniklərinin qayğısına qalmasını tapşırırdı. Nəticədə, sərhəd xəttində 200
nizami piyadadan v
ə 800-dən çox süvari dəstədən ibarət qoşun təşkil edildi.
Hər gün bu qoşun yeni-yeni adamlar hesabına daha da artırılırdı (382,45-
46).
Onun bu
hərəkəti şah hökuməti tərəfindən razılıqla qarşılandı.
Həqiqətən də, Hüseynqulu xan rus gözətçi dəstələrini Gildən, Göyçə
gölünün
ətrafından və Seytanağacdan sıxışdıraraq, bu ərazilərdə yaşayış
məskənləri yaratmışdı. General Velyaminovun 1825-ci il sentyabrın 25-də
Abbas Mirz
əyə yazdığı məktubda xanın bu hərəkətlərini qeyd edərək öz
naraz
ılığını bildirməklə yanaşı, guya bu torpaqların Gülüstan müqaviləsinə
əsasən ruslara məxsusluğunu bir daha iddia etmişdi (299,60-61). Abbas
Mirz
ə isə general Velyaminova yazdığı məktubda onun iradının əsassız
olduğunu, əksinə bu torpaqların müqaviləyə əsasən şah hökumətinə
məxsusluğunu bildirmişdi. O, yazırdı: «Rusiya dövlətinin sərhəd rəisləri
İran hökuməti sarayında saxlanılan general Yermolovun məktubuna və rus
komisarlarının tərtib etdiyi xəritələrə əsasən bəzi əraziləri istəyirlər. Əgər ali
İran dövləti tərəfindən sizin dövlətə ərazi güzəşt edilsə onda gözətçi
məntəqəsi yaratmalısınız. Lakin o dövlət tərəfindən sizə bu icazə ver-
ilməyib, öz-özünə gözətçi məntəqəsi yaratmaq sülh müqaviləsinə ziddir.
Mən təəccüb edirəm ki, Rusiya hökumətinin məmurları sülh müqaviləsinin
əksinə olaraq belə hərəkətə cəsarət edirlər…» (174,62-63). Sənədlərdən
göründüyü kimi,
hər iki tərəf yazdıqları məktublarda bir-birini günah-
landıraraq mübahisəli ərazilərin onlara məxsus olduğunu sübut etməyə
çal
ışırdılar.
Lakin rus
komandanlığının, sərhəd qoşunları rəislərinin məktubların-
da bu
ərazilərin rus qoşunu tərəfindən qeyri-qanuni zəbt edilməsi, hadisələri
bilə-bilə qızışdırmaları açıq bildirilmişdi. 1823-cü ilin dekabrında birinci
sərhəd xəttinin təyin edilməsilə bağlı keçirilən əməliyyatda general-mayor
Yermolov v
ə polkovnik Ağabəy Sadığovun baş komandan A.P.Yermolova
yaz
dıqları hesabatda etiraf edirdilər ki, «o ki, qaldı iranlıların (Hüseynqulu
xan-E.Q.) Göy
çə gölünün şimal və şimal-şərq sahilləri ilə birlikdə Gil
düz
ənliyini inadla tələb etmələri, ədalətlə yada salmaq lazımdır ki, şah
hökum
əti bu tələbdə haqlıdır. Kifayət qədər əhalisi olan Gil düzənliyi 70 il
bundan
əvvəl İrəvan xanlığına məxsus olmuşdu» (176,15). Baş komandan
A.P.Yermolovun 1825-ci il senty
abrın 13-də general leytenant Velyaminova
göndərdiyi məktubda da bu məsələ ətraflı təsvir edilmişdi. O, yazırdı ki,
Dostları ilə paylaş: |