6
V.İ.Tsalkin, P.İ.Boriskovski, İ.İ.Sokolov. M.Barney və D.Perkinsin əsərlərində
işıqlandırılmışdır. Üst paleolit dövründə Azərbaycanın regionlarında coğrafi
mühitin ümumi mənzərəsinin yaradılması üzrə iş antropologiya, dördüncü dövr
geologiyası, paleobotanika, paleocoğrafiya, osteologiya və bir sıra digər elmləri
kompleks və ümumiləşmiş halda cəlb etməklə aparılmışdır. Azərbaycan qayaüstü
təsvirləri mövzusunda nəşr olunmuş bir çox tədqiqatların mövcudluğunu nəzərə
alan müəllif dünya analoqlarına əsaslanaraq diqqətini əsasən əvvəlki tədqiqat və
nəşrlərin işıqlandırılmayan müqayisəli təhlilinə yönəltmişdir. Azərbaycanın
qayaüstü incəsənətinə dair ümumiləşdirilmiş elmi tədqiqat işinin ilk dəfə
yazıldığını nəzərə alaraq müəllif öncə hər bir mənbə qrupunu ayrı-ayrılıqda
öyrənməyi, tənqidi təhlil etməyi metodoloji cəhətdən düzgün hesab edir. Hər bir
qrup müəyyən kompleks problemlərlə əlaqədar olduğu üçün bunu məntiq də tələb
edir.
Yekunda müxtəlif elmlərə dair materialların öyrənilməsi yolu ilə əldə
olunmuş nəticələr ümumiləşdirilir və qayaüstü incəsənət vahid, bütöv bir proses
kimi təqdim olunur.
7
I FƏSİL
AZƏRBAYCAN QAYAÜSTÜ
TƏSVİRLƏRİNİN TARİXİ-COĞRAFİ İCMALI
1.1. AZƏRBAYCAN PETROQLİFLƏRİNİN
TƏDQİQ EDİLMƏSİNİN TARİXİ İCMALI
Azərbaycanda qayaüstü təsvirlərin mövcudluğu haqqında ilk məlumatlar
arxeoloq-tədqiqatçı İ.M.Cəfərzadəyə məxsusdur. O, 1939-cu ilin baharında Bakı
şəhərinin cənub-qərbində yerləşən Cingirdağın ətəyində - Yazılıtəpədə qayaüstü
rəsmlər aşkar etmiş, bu tarixi abidənin mövcud olduğu yeri və rəsmlərin bir
hissəsini - vəhşi heyvan (keçi, ceyran, maral, şir, at, it) təsvirlərinin, həmçinin
qurbankəsmə və ov səhnələrinin [61, 304-311] ətraflı qeydiyyatını aparmışdır.
Həmin ilin iyununda «Bakinski raboçi» qəzetində çap olunmuş «Qayalar üzərində
qədim rəsmlər» məqaləsində yazıldığı kimi, «Sanqaçalın 15 kilometrliyində,
Cingirdağın ətəyində iri qayalar üzərində həkk olunmuş irihəcmli heyvan təsvirləri
aşkar olunmuşdur» [5,8,4].
A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu İ.Cəfərzadənin rəhbərliyi ilə 1940-
1941-ci illərdə bu abidələrin tədqiq edilməsi məqsədilə ekspedisiyalar təşkil etmiş
və hər dəfə yeni-yeni təsvirlər qeydə alınmışdır. Bu isə, eyni zamanda adı çəkilən
kompleksin tarixini və əhəmiyyətini müəyyən etməyə imkan yaradırdı.
Böyük Vətən müharibəsi illərində tədqiqat işləri dayandırılmışdır. Qobustan
abidələrinin tədqiq edilməsi üçün növbəti arxeoloji ekspedisiya 1947-ci ilin
yazında İ.M.Cəfərzadənin rəhbərliyi ilə Azərbaycan EA A.A.Bakıxanov adına
Tarix İnstitutu tərəfindən təşkil olunmuşdur. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində
Yazılıtəpədə 115 obyekt qeydə alınmış, onların ölçüləri müəyyən edilmiş, qrafit
izləri çıxarılmış və mövcud olduğu yerlərin sxematik planı tərtib edilmişdir.
Sonralar N.O.Burçak - Abramoviç və N.K.Vereşşaginin məqaləsində [38, 225-230]
bu məlumatlardan istifadə edilmişdir. Müəlliflər məqalədə qayaüstü rəsmlərin
yerinə yetirilmə texnikasına da toxunurlar [38, səh.225 -230]. N.K.Vereşşagin isə
«Paleontoloqun qeydləri» məqaləsində insan, heyvan və quşların qayaüstü
rəsmlərinin faiz nisbətləri haqqında maraqlı məlumatlar verir [41, səh. 3-71].
Azərbaycan EA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu 1965-ci ilədək
İ.M.Cəfərzadənin rəhbərliyi ilə Qobustan arxeoloji abidələrinin tədqiqi ilə məşğul
olmuşdur. O, «Azərbaycanın qədim tarixinə dair oçerklər» məqaləsində
Azərbaycan ərazisində animizm əlamətləri daşıyan bitki və ağaclara sitayişin
rolunun təhlilini verir [62,51].
İ.M.Cəfərzadə «Qobustan» kitabında ibtidai din məsələlərinə də toxunur. O,
faktlara əsaslanaraq XX əsrədək Qobustan ərazisində dini ayinlərin mövcudluğunu
israr edir və buna sübut olaraq ulduzların, svastikanın, göy cismlərinin rəsmlərini,
8
qurbankəsmə səhnələrini, insanların əlləri yuxarı ibadət vəziyyətində olan
təsvirlərini göstərir. Rəsmlərin əsas kütləsi kahinlər tərəfindən uğurlu ovun təmin
olunması üçün ibtidai ovsun üsulları kimi həkk olunurdu [67,15 28], [68, səh
15,18] [231.99-114]. Təsadüfi deyil ki, bu ərazilərdə 6 müqəddəs ocaq - pirlər
qeydə alınmışdır. Orta əsr ərəb yazılarının mövcudluğu da buna bir daha sübutdur
[231. 99-114].
Kitabın ən qədim dövrlərdə Azərbaycanın coğrafi mühitinə həsr olunmuş
xüsusi fəslində üst paleolit (mezolit, neolit) dövrünün əsas ov obyekti olan və
qədim rəssamların yaradıcılığında əksini tapmış heyvanların geniş yayılmasının
xarakteristikası verilmişdir.
Bundan əlavə, kitabda G.A.Əlizadə, T.A.Məmmədov, A.T.Zaroostrovsev,
K.K.Gül, X.A.Əliyeva, B.A.Budaqov, N.K.Vereşşagin, V.V.Boqaçov,
S.A.Kovalevski, F.Tseyner, V.R.Kabo, V.İ.Popov, V.A.Petrov, V.İ.Qromova,
V.İ.Tsalkin, P.İ.Boriskovski, İ.İ.Sokolov. M.Barney, D.Perkinsin əsərləri əsasında
paleontoloji və geoloji məlumatlar, xüsusilə Azərbaycan ərazisində buzlaşmaya aid
tədqiqat materialları, daşın geoloji quruluşu, dağəmələgəlmə, Xəzər dənizinin
transqressiya və reqressiyası əks olunmuşdur.
Rus tədqiqatçısı A.A.Formozov Qobustan qayaüstü təsvirlərini «Qayaüstü
təsvirlər və onların öyrənilməsi» kitabında özünəməxsus şəkildə təsvir etmişdir. O,
hesab edir ki, bədənini xətlər kəsən heyvan təsviri «Adi heyvan deyil, heyvanların
başçısı, totem əcdad və ya buna oxşar bir şeydir» [204,13].
A.A.Formozov öz tədqiqatlarında Qobustan qayaüstü təsvirlərində totem
əlamətlərini açıqlayır və onları Dağıstan, Misir, Fransa, Ural təsvirləri ilə müqayisə
edir. A.A.Formozov «SSRİ-nin Avropa hissəsi ərazisində daş dövründə
etnomədəni tarixi problemlər» kitabında Qobustan mədəniyyətinin Xəzər dənizinin
şərq sahilləri mədəniyyəti ilə, xüsusilə Krasnovodsk yarımadasının Cebel
mağarasının tapıntıları ilə oxşarlığını göstərir [201,49]. Qobustanın qayaüstü
təsvirləri mövzusuna digər xarici alimlər də toxunmuşlar. Çex paleontoloqu Yan
Yelinek dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən Qobustanda aşkar olunmuş
qayaüstü təsvirləri müqayisə edərək [78, 276-528] ibtidai incəsənətin texnikası,
mövzusu və xronologiyasını təhlil etmişdir.
II Beynəlxalq Bakı simpoziumunda alman arxeoloqu Gizela Burger
Qobustan və Levante (İspaniya) qayaüstü təsvirlərinin [271,49-51] müqayisəli
təhlilini aparmışdır. Qobustanda oxatanlar səhnəsinin İspan qayaüstü təsvirləri ilə
müqayisəsi xüsusilə maraqlıdır.
1965-ci ildən başlayan Qobustan qayaüstü rəsmlərinin tədqiqi ilə 1968-ci
ildən ekspedisiyalara rəhbərlik edən C.Rüstəmov məşğul olmuşdur. Tədqiqatlar
nəticəsində üzərində 2500 təsvir olan 300-dək daş, o cümlədən qonşu Şıxqaya və
Şonqardağ dağlarında 30 daş aşkar olunmuş və onların şəkli çəkilmişdir. 130-dan
artıq daş qazıntı zamanı, qalanları isə Böyükdaş və Kiçikdaş dağlarının sahələrində
tapılmışdır. Bir çox rəsmlər isə C.Rüstəmov tərəfindən qayaların qədim yaşayış
Dostları ilə paylaş: |