daha da açdı. Moskva Azərbaycanın qanuni ərazisini ondan qoparıb
Ermənistana birləşdirmək istəyən ermənilərlə öz torpaqlarını,
konstitusiya hüquqlannı qorumaq üçün ayağa qabcmağa məcbur olmuş
Azərbaycan xalqının mənafelərini bərabər tutmaq kimi qeyri-real, riyakar
təşəbbüslər göstərirdi. Qorbaçovun hər iki xalqa müraciəti (1988-ci il 23
fevral). Sov. İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin «1988-1995-ci illərdə
Azərbaycan SSR-in DQMV-nin sosial-iqtisadi inkişafını sürətləndirmək
tədbirləri haqqında» (1988-ci il 24 mart), habelə SSRİ Ali Soveti Rəyasət
Heyətinin mövcud ixtilaflan hər iki xalqın mənafeyinə uyğun şəkildə həll
etmək haqqında (1988-ci il 18 iyun) qərarlan vəziyyətdən real çıxış
yolları göstərə bilmədi. Əslində Ermənistanın Azərbaycanın daxili
işlərinə qanşmasına icazə verildi.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti «Krunb> cəmiyyətini
xalqlar arasında nifaq salmaq kimi yolverilməz bir fəaliyyətdə gü-
nahlandınb rəsmən qadağan etsə də o, yenə də fəal iş aparırdı. İyunun
21-də DQMV Xalq Deputatlan Sovetinin sessiyası vilayətin Ermənistan
SSR-ə verilməsi məsələsini müzakirə etdi. Azərbaycan SSR Ali
Sovetinin sessiyası bunun qeyri-qanuni, respublikanın hüquqlanna zidd
olduğunu bildirdi. Ermənistan SSR Ali Soveti isə yenə kobudcasına
Azərbaycanın daxili işlərinə qarışaraq vilayəti öz tərkibinə qəbul etməyə
razılıq verdi.
imperiyanın səlahiyyətli nümayəndəsi A.İ.Volskinin «iki xalq
arasında kompromis yaratmaq» adı altında ermənipərəst missiyası da
səmərəli oldu. Xankəndində tətil və nümayişlər ara vermirdi. Sentyabnn
18-də ermənilər azərbaycanlılar yaşayan Xocalı kəndinə hücum etdilər.
Qanlı toqquşma oldu. Sentyabnn 21-də və oktyabrın 18-də Xankəndində
azərbaycanlıların, Şuşada isə buna cavab olaraq ermənilərin evləri,
avtomobilləri yandın Idı.
«Vəziyyəti nizama salmaq üçün» SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti
Azərbaycanın hüquqlannı kobud surətdə pozaraq 1989-cu il yan- vann
12-də «Azərbaycan SSR-in DQMV-də xüsusi idarəçilik formasının
tətbiqi haqqında» qərar qəbul etdi. Volskinin başçılığı ilə Muxtar Vilayət
Xalq Deputatlan Soveti, onun İcraiyyə Komitəsi hüququnda mərkəzə
tabe olan müvəqqəti Xüsusi İdarə Komitəsi (XİK) təşkil edildi, bütün
dövlət və ictimai orqanlann səlahiyyəti dayandınidı. XİK vilayətdə
qayda-qanunu bərpa etmək əvəzinə, onun Azərbaycanla iqtisadi
əlaqələrinin tam qınimasma, azərbaycanlılann buradan qovulmasına,
ermənilərin silahlanmasına və quldur dəstələrində birləşdiriİmə-
452
sinə şərait yaratdı. DQMV-də Laçın, Şaumyan və Xanlar (indiki
Goranboy rayonunun bir hissəsi) rayonlarının ərazisində silah, sursat
cəbbəxanaları yaradıldı. Ermənistandan DQMV-nin Mardakert (indiki
Ağdərə) rayonundakı gizli təyyarə meydanına silah və sursat daşınırdı.
Azərbaycanlılardan isə adi ov silahlan da alınırdı. SSRİ Nazirlər
Sovetinin 6 may 1989-cu il qəran ilə DQMV-dəki idarə və müəssisələr
Azərbaycan SSR-in tabeliyindən çıxanidı. İyunun 13-dən XİK-in tam
imkan yaratdığı şəraitdə azərbaycanlılar yaşayan məntəqələrin
blokadasına başlandı. Sovet Ordusunun köməyi ilə silahlı erməni
quldurları - «saqqallılar» iyulda Xankəndindən bütün azərbaycanlıları
(14 min nəfər) qovub çıxartdılar. Avqustun sonlarında isə bir hissəsi
qınidıqdan sonra azərbaycanlılar CəmiUi, Həsənabad və Daşbulaq
kəndlərini tərk etməyə məcbur oldular. İ>Tjlun axırlannda Şaumyan
Xalq Deputatlan Sovetinin erməni deputatlan «sessiya» adlandırılan
yığıncaqlarında bu rayonun DQMV-yə birləşdirilməsini Azərbaycan
SSR Ali Sovetindən xahiş etdilər. Avqustun ortalarında daha bir təhrikçi
akt həyata keçirildi. DQMV-də xüsusi idarə rejimi pozularaq «xalq
adından çıxış edən nümayəndələrin» qurultayı keçirildi və burada
vilayətin bədnam ali hakimiyyət orqanı - Milli Şura «seçildi».
Azərbaycamn demokratik qüvvələrinin təkidli tələbi ilə SSRİ Ali
Soveti 1989-cu il noyabnn 28-də Dağlıq Qarabağda vəziyyəti normal
hala salmaq üçün XİK-i ləğv etdi. Vilayətin idarəsi SSRİ Ali Soveti
xüsusi komissiyasının nəzarəti altında Azərbaycan SSR-in Təşkilat
Komitəsinə tapşınidı. Lakin yenə də Mərkəz tərəfindən qəti tədbir
görülməməsi erməniləri yeni təhrikçi hərəkətlərə şirnikdirirdi.
Ermənistan SSR Ali Soveti dekabnn 1-də «Ermənistan SSR-i və Dağlıq
Qarabağı birləşdirmək haqqında» qərar qəbul etdi. Xankəndində
Ermənistan bayrağı qaldırıldı, təsərrüfat idarələri və müəssisələr
Ermənistanın nazirlik və baş idarələrinə tabe edildi. Vəziyyət daha da
gərginləşdi. 1990-cı il yanvarın 15-də SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti
DQMV və başqa rayonlarda fövqəladə vəziyyət elan etdi. SSRİ Nazirlər
Soveti 1990-cı il maym 22-də Muxtar Vilayətin iqtisadiyyatını idarə
etmək hüququnu yenidən Azərbaycana qaytardı. Respublika Təşkilat
Komitəsi, hərbi komendatura, xüsusi təyinatlı milis dəstələri vilayətdəki
azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin blokadasını açmağa, qanunsuz silahlı
dəstələri ləğv etməyə başladı. Ermənistandan buraya silah və sursat
daşınmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər görüldü. 1990-cı ilin
yanvar-iyun aylannda vilayətin 43 yaşayış məntəqəsində 67 xüsusi
əməliyyat apanlıb, quldurlardan silahlar ahnmışdı.
453