Vəziyyətin nizama düşməsini istəməyən erməni millətçiləri ciddi
müqavimət göstərir, Ermənistandan Azərbaycan ərazisinə silahlı
basqınlar edirdilər. Naxçıvan MSSR Ermənistan tərəfindən blokadaya
alınmışdı. Ermənilər Azərbaycan dəmir yolunun Ermənistamn Mehri
rayonu ərazisindən keçən hissəsində qatarlann hərəkətinə mane olur,
onlan atəşə tutur, dəmiryolçulan, sərnişinləri qətlə yetirirdilər. 1990-cı il
yanvann 12-də düşmən bir neçə hərbi vertolyotla Azərbaycanın Xanlar
rayonunun Quşçu kəndinə desant ataraq dinc əhaliyə vəhşicəsinə divan
tutdu, onlarla adam - qoca, uşaq, qadın qəddarlıqla öldürüldü. Erməni
faşistləri Naxçıvanın Kərçi kəndinə basqınlar edib 320 sakini oradan
qovdu və kəndi ələ keçirdi. Bu əməliyyatlarda Sovet ordusunun əsgərləri
və zabitləri də iştirak edirdilər. Azərbaycan ərazisi Ermənistandakı raket
atəşinə tutulurdu. 1990-cı il martın 24-də gecə üç erməni hərbi hissəsi
rusların köməyi ilə Qazax rayonunun Bağams-Aynm kəndinə hücum
etdilər. Kənd əhalisindən yeddi nəföri, o cümlədən iki qadını və ikiaylıq
körpəni öldürüb yandırdılar.
Azərbaycan SSR Ali Soveti 1990-cı il iyunun 11-də Ermənistanla
sərhəd boyu (975 km) fövqəladə vəziyyət elan etdi. Sərhədlər mühəndis
qurğuları ilə möhkəmləndirildi, onu müdafiə etmək üçün milis dəstələri
yaradıldı. Bu zaman SSRİ Silahlı Qüvvələri SSRİ-nin saxlanılmasına
münasibət haqqında 17 mart Ümumittifaq referendumunda iştirak
etməyən Ermənistana «dərs verməb>, habelə Azərbaycandakı kommunist
rejimini dəstəkləmək üçün erməni silahlı dəstələrinə köməyi xeyli azaltdı.
1991-ci il mayın əvvəllərində Çaykənd və Martuna- şendə pasport rejimi
tətbiq edildi və hərbiləşdiriimiş erməni birləşmələri tərksilah edildi.
İyulun əwələrində Goranboy rayonunun Azad- kənd, Sansu, Manaşid,
Erkeç və Buzluq kəndlərində erməni silahlı quldurlannm dayaq
məntəqələri dağıdıldı. Erməni əhalisi öz razılıqları ilə bu bölgələrdən
köçüb getdilər. Lakin Ermənistan yenə rusların köməyi ilə sərhəd
zonalanndakı Azərbaycan kəndlərinə basqınlardan əl çəkmirdi. Avqustun
18-22-də erməni hərbi hissələri rusların köməyi sayəsində vertolyotlarla
və ağır texnika ilə Qazax rayonuna hücuma keçdi. Bağanıs-Aynm kəndi
dağıdıldı, dinc əhaliyə işgəncələr verildi. Erməni hərbi hissələrinin
Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonu kəndlərinə də hücumlan ara vermirdi.
Can üstündə olan imperiya milli münaqişəni daha da dərinləşdirirdi.
Lakin bütün dayaqlan çürümüş imperiyanı bu yolla da xilas etmək
mümkün deyildi. Onun iflası günü-gündən yaxınlaşırdı. İmperiyanın
454
pəncəsindən xilas olmağa çalışan Azərbaycan xalqının tələbi ilə 1991-ci il
avqustun 30-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin növbədənkənar
sessiyasında Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpa
edilməsi haqqında bəyannamə qəbul olunması ilə əlaqədar Qarabağ
münaqişəsi daha da kəskinləşdi, Ermənistanın əli ilə Azərbaycana qarşı
apanlan təcavüzkar müharibəyə çevrildi.
§ 2. Xalq hərəkatının başlanması
Uzun illər əsarətə, var-dövlətinin talan edilməsinə, milli və dini
hislərinin təhqir olunmasına, hüquqlannm tapdalanmasına dözmüş xalqın
səbir kasası artıq dolmuşdu. İmperiyanın türk xalqlan ilə Türkiyə arasında
mühüm körpü olduğundan əsas zərbə hədəfi Azərbaycan seçilmişdi.
Moskva Ermənistanda və Dağlıq Qarabağda Azərbaycan türklərinin
soyqınmı törətmək, Azərbaycanı parçalamaq siyasətini həyata keçirirdi.
Bu siyasət Azərbaycanda xalq hərəkatının yüksəlməsinə güclü təkan
verdi.
1988-ci ilin əvvəllərindən ilk kütləvi etiraz tədbirləri başlamışdı.
Hərəkat həmin ilin sonunadək, demək olar ki, kortəbii xarakter daşıyırdı.
Doğrudur, yenicə yaranmağa başlayan ictimai-siyasi təşkilatlar - 1987-ci
ilin axırlarında Dövlət Universitetində yaradılmış «Yurd» təşkilatı,
1988-ci ilin bahanndan fəaliyyət göstərən «Çənlibcl» cəmiyyəti, «Varlıq»
komitəsi, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təşəbbüs qrupu bu
hərəkata istiqamət verməyə çalışırdı. Lakin yeni ictimai-siyasi təşkilatlar
hələ kifayət qədər güclü deyildilər. İlk etiraz mitinqi 1988-ci il fevralın
19-da
Bakıda keçirilmişdi. Ermənistanda Azərbaycan türkləri
soyqınmınm kütləvi hal almasına qarşı mayın 16-da universitetin
qarşısında «Yurd» təşkilatının fəal iştirakı ilə böyük mitinq təşkil
olunmuşdu. Mitinqçilər oradan şəhərin baş meydanına - indiki «Azadlıq»
meydanına (o zaman Lenin adına meydan adlanırdı) getmişdilər. Burada
davam edən mitinqdə görkəmli ziyalılar çıxış etmiş, xalqı, rəhbərləri
respublikanın hüquqlannı müdafiə etməyə çağırmışdılar. Mitinqçilər
mərkəzdən və respublika rəhbərliyindən erməni millətçilərinin azğın
hərəkətlərinə son qoymağı tələb edirdilər. Respublikanın başqa
şəhərlərində də mitinqlər keçirilirdi. Ermənipərəst Moskvada sözü
keçməyən respublika rəhbərliyi xalqın ciddi narazılığını nümayiş etdirib
ağa- lanna təsir göstərmək istəyirdi və belə mitinqlərin keçirilməsinə
mane
455
olmurdu. Lakin tanınmış ziyalılan mitinq tribunalanna cəlb etməklə
kortəbii etiraz hərəkatının böyüyüb bu milli münaqişəni törədən rejimə,
onun respublikadakı canişininə qarşı ümumxalq hərəkatına çevrilməsinə
yol verməməyə çalışırdı.
Həmin günlərdə «Çənlibel», «Bakı şəhər alimlər klubu», «Bakı
incəsənət mərkəzi», AXC-nin təşəbbüs qrupu və başqa yeni ictimai-siyasi
təşkilatlar xalq arasında siyasi maarifçilik işini genişləndirirdi.
Seminarlar, diskussiyalar, konfranslar təşkil olunur, xalqın düşdüyü
bəlanın əsl səbəbləri və ondan çıxış yollan axtanlırdı.
Moskva 1988-ci ilin mayında Azərbaycandakı canişinini dəyişdirib,
qəsdən xalqın psixologiyasını, adət-ənənələrini, köklü maraqlann yaxşı
bilməyən Əbdürrəhman Vəzirovu hakimiyyətə gətirmişdi. Xalqın
tale3mklü problemlərinin həll olunduğu, hamının siyasiləşdiyi,
vəziyyətdən real çıxış yollan axtardığı vaxt, yeni birinci katibin on illərlə
yığılıb qalan iqtisadi və sosial məsələləri «kompyuterləşdirmə», «qoz is-
tehsalmı artırmaq», «kəndlərdə hamam tikintisini genişləndirməb) və s.
kimi vasitələrlə həll etmək planlannı açıqlaması tezliklə onu nüfuzdan
salmışdı.
Moskvanın Dağlıq Qarabağdakı səlahi)^ətli nümayəndəsi A.Vol-
skinin ermənipərəst siyasəti, xüsusən nadir «Topxana meşəsi»ndə
ermənilərin sənaye obyektləri tikintisinə başlaması xəbəri xalqı hərəkətə
gətirdi. Noyabrın 15-də Bakı Dövlət Universitetinin qarşısında, səhəri
gün Elmlər Akademiyasının böyük dairəvi zalında və M.Ə.Sabir adına
bağda «Yurd» təşkilatının təşəbbüsü ilə mitinqlər keçirildi. Xalq
hərəkatının kortəbii mərhələsinin ən yüksək dövrü noyabnn 17-dən
başlandı. Həmin gün səhər universitet, akademiya, politexnik, iqtisad
institut- lan qarşısında nümayişçi dəstələr milisin canlı maneələrini aşaraq
Sabir adına bağa, oradan isə «Azadlıq» meydanına gəldilər. Meydanda
mitinqçilərin tələbləri oxundu. Ermənistanın Azərbaycana qarşı
təcavüzünün dayandın İması, Dağlıq Qarabağda antiazərbaycan qurumun
ləğv edilməsi, əks-təqdirdə Ermənistana qarşı iqtisadi sanksiyalar həyata
keçirilməsi, Azərbaycandan olan deputatların SSRİ Ali Sovetinin
sessiyasında Ermənistanın təcavüzü ilə əlaqədar məsələ qaldırması
başlıca tələblər idi. Bu tələblər Azərbaycan rəhbərliyini qane edirdi.
Lakin axşam hökumət nümayəndələri mitinqi dayandınb dağılışmağı
təkid etdikdə, mitinqçilər tələblər yerinə yetirilməyincə meydanı tərk
etməyəcəklərini bildirdilər. Meydanda liderliyi gənc fəhlə Nemət
Pənahov ələ aldı. Burada «Moskvanın fitnələri», «Suverenlüc», «Azad
456
Dostları ilə paylaş: |