Əmirov Camo Təvəkkül oğlu Beynəlxalq maliyyə münasibətləri və onların səmərəliyinin artırılması istiqamətləri ”



Yüklə 411.04 Kb.
səhifə1/5
tarix14.09.2018
ölçüsü411.04 Kb.
  1   2   3   4   5

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ
MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ
Əlyazması hüququnda
Əmirov Camo Təvəkkül oğlu

"Beynəlxalq maliyyə münasibətləri və onların səmərəliyinin artırılması istiqamətləri ”

mövzusunda

MAGİSTR DİSSERTASİYASI
İstiqamətin şifri və adı: 060403 - “Maliyyə”

İxtisaslaşma: “Maliyyə nəzarəti və audit”

Elmi rəhbər: Magistr proqramının

i.ü.f.d., dosent S.A.Abbasov rəhbəri:


Kafedra müdiri:

i.e.d.,Ə.Ə.Ələkbərov

Bakı – 2016

MÜNDƏRİCAT







Səh

Giriş




3

Fəsil 1.

Beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin məzmunu və nəzəri əsasları

6

1.1.

Beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin yaranmasınınv ilkin zəminləri və qanunauyğunluqları

6

1.2.

Beynəlxalq maliyyə münasibələrinin iqtisadi mahiyyəti

16

1.3.

Beynəlxalq maliyyə münasibələrinin forma və üsulları

22

Fəsil 2.

Müasir şəraitdə Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə münasibələrinin kompleks təhlili.

29

2.1

Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin müasir vəziyyəti

29

2.2.

Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə institutları və İEÖ-lə iqtisadi münasibətinin təhlili

38

2.3

Xarici investisiyaların Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyatında yeri və ölkəiqtisadiyyatına təsirinin qiymətləndirilməsi

53

Fəsil 3.

Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətləri.

64

3.1.

Azərbaycan Respublikasına xarici investisiyaların cəlb edilməsi

istiqamətində dövlət siyasəti və onun inkişaf istiqamətləri



64

3.2.

Azərbaycan Respublikasının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya etməsinin gələcək inkişaf meylləri

68




Nəticə

77




İstifadə olunmuş ədəbiyyat

79



GİRİŞ
Mövzunun aktuallığı: Dünya ölkələri o cümlədən müstəqilliyə qədəm qoymuş Azərbaycan Respublikasinda bazarin sosial-iqtisadi mahiyyətində baş vermiş olan yeni keyfiyət dəyişiklikləri ilə bahəm qlobal qarşiliqli asililiqlarin daha da dərinləşməsi fonunda ümummilli mənafelərin təminati problemləri daha böyük aktualliq kəsb edir. Bu gün dövlətlərin milli inkişafinin təcrid olunmuş halda həyata keçirilməsinin qeyri-mümkünlüyü fakti istər-istəməz xarici amillərin tam ciddiliklə nəzərə alinmasini bir sira məqamlarda isə onlarin öncüllüyünün labüddən qəbul edilməsi zəruriliyi fikrini irəli sürür.

Müasir dünya iqtisadiyyatinda qloballaşma prosesi artiqca təsərrüfat həyatinda baş verən qarşiliqli hadisələr də artir. Dünya ölkələri bir-biri ilə six xarici iqtisadi əlaqələr yaradir, bununla da dünya ölkələrinin iqtisadiyyati inkişaf edir. Belə şəraitdə bir sira dövlətlər əsasən öz mənafelərinin ödənilməsi dünya bazari vasitəsilə həyata keçirməyə üstünlük verirlər. Belə ki, dünya ölkələri arasinda formalaşan beynəlxalq iqtisadi əlaqələr və onun nəticəsi kimi meydana çixan maliyyə münasibətləri dünya bazarinda öz təzahürünü tapir. Dünya ölkələri arasinda xarici iqtisadi münasibətlər əsasən ticarət, kapital ixrac etmək, kreditlər vermək, elmi-texniki əməkdaşliq, kadrlar hazirlanmasi və s. formasinda həyata keçirilir.

Müasir şəraitin zəruri xüsusiyyəti, müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatlarinin qarşiliqli asililiğinin yüksəlməsi, müxtəlif səviyyələrdə inteqrasiya proses-lərinin inkişafi, sivilzasiyali ölkələrin intensiv surətdə qapali milli iqtisadiyyatdan açiq tipli iqtisadiyyata keçməsindən ibarətdir. Bütün bunlar dünya təsərrüfatinin iqtisadi inkişaf qanunauyğunluqlarindan irəli gəlir. Müasir dövrdə dünya təsərrüfatinin və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin inkişafinin xüsusiyyətlərindən biri də qapali milli təsərrüfatdan açiq milli iqtisadiyyata keçilməsidir. Açiq iqtisadiyyatin bərqərar olmasi dünya təsərrüfatinin obyektiv meyli hesab olunur. Açiq iqtisadiyyat birgə müəssisələrin,azad sahibkarliq fəaliyyəti zonasinin yaradilmasini və s. nəzərədə tutur. Açiq iqtisadiyyat dedikdə, ticarət azadliği barədə müəyyən məqsədli,birtərəfli cəhət deyil, daha genişdünya iqtisadi əlaqələrinin beynəlmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Təsərrüfat həyatinin beynəlmilləşdirilməsi dövlətlər arasinda təkcə əmtəə, xidmət və iş qüvvəsinin yerləşdirilməsi deyil, eyni zamanda kapitalin iştirakini tələb edir. Kapital ixraci isə bazarlar uğrunda mübarizədə ölkələrin iqtisadi və siyasi mövqeyini möhkəmləndirmək məqsədilə həyata keçirilir. Bu əlaqələrin artmasi ilə əlaqədar beynəlxalq valyuta əlaqələri də genişlənir. Ölkələr arasinda valyuta münasibətləri dünya təsərrüfat sistemi çərçivəsində beynəlxalq xidmətlər formasinda əmtəə və kapital ixraci əsasinda yaranir. Bu işdə Beynəlxalq Valyuta Fondu, Ümumdünya Banklar Qrupu və digər nüfuzlu beynəxalq maliyyə-kredit insitutlari əsas rol oynayir. Respublikamiz da dünyada gedən proseslərdən kənarda qalmamişdir. Dövlətimizin tədricən dünya iqtisadiyyatina inteqrasiyasi BVF daxil olmasi dünya valyuta kredit qiymətli kağizlar bazarlarinda iştirak etməsi və bu əlaqələrin təkmilləşdirilməsi və onlarin ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafinda rolunun öyrənilməsi dissertasiyanin mövzu seçimi və məqsədini müəyyən etmişdir.



Problemin öyrənilməsi səviyyəsi. Son illər Azərbaycan Respublikasının maliyyə siyasətinin nəzəri və praktiki problemləri respublikamızın iqtisadçı alimlərinin elmi işlərində xüsusi tədqiqat predmeti olmuşdur. Bu elmi tədqiqat işlərində mühüm mövzu olan maliyyə-kredit sisteminin təşkili metodikasının təkmilləşdirilməsi problemi əsas yer tutur. Məsələn Ş.H.Hacıyev, Ə.İ.Bayramov, M.X.Həsənli, A.M.Kərimov, M.M.Meybullayev, S.Məmmədov, Z.Məmmədov və başqaları beynəlxalq maliyyə münasibətinin təkmilləşdirilməsi, maliyyə-kredit institutları ilə optimal qarşılıqlı, faydalı əlaqələrin yaradılması istiqamətlərində dəyərli təkliflər hazırlamışlar. Lakin müasir şəraitdə dünya iqtisadiyyatının dinamik inkişafı, beynəlxalq maliyyə-kredit münasibətinin daim kompleks və sistemli tədqiqini zəruri edir.

Tədqiqatın məqsəd və vəzifələri. Aparılan tədqiqat işində əsas məqsəd bazar münasibətləri şəraitində beynəlxalq maliyyə münasibətinin müasir durumunun tədqiq etmək dünya maliyyə mərkəzlərinin beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının strukturu və təşkili prinsiplərini öyrənmək habelə həm milli, həm də beynəlxalq maliyə münasibətinin struktur elementləri arasında qarşılıqlı əlaqələri təşkil etmək və Azərbaycan Respublikasında bu sahədə aparılan işlərə dair nəzəri-praktiki əhəmiyyətə mailk elmi cəhətdən əsaslandırılmış təkliflər verilmişdir.

Bu məqsədə nail olmaq üçün aşağıdakı vəzifələr qarşıya qoyulmuşdur:



  • beynəlxalq maliyyə münasibətlərlərinin yaranmasının ilkin zəminləri və qanunauyğunluqlarını araşdırmaq;

  • beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin iqtisadi mahiyyətini açıqlamaq;

  • beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin forma və üsullarını təhlil etmək;

  • Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin müasir vəziyyətini araşdırmaq;

  • Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq maliyyə institutları və İEÖ-lə iqtisadi münasibətlərinin təhlilini aparmaq;

  • xarici investisiyaların Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyatında yeri və ölkəiqtisadiyyatına təsirinin qiymətləndirmək;

  • Azərbaycan Respublikasının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya etməsinin gələcək inkişaf meyllərini aşkara çıxarmaq.

Tədqiqatın predmeti və obyekti. Elmi tədqiqat işinin predmeti beynəlxalq inteqrasiyanın qanunauyğunluqları, Azərbaycan Respublikasının inteqrasiya proseslərinə qatılması imkanları, tədqiqatın obyekti Azərbaycanın son dövrlərdə Beynəlxalq Valyuta Fondu və digər beynəlxalq maliyyə-kredit təşkilatları ilə qarşılıqlı münasibətləridir.

İşin həcmi və strukturu. Dissertasiya giriş, 3 fəsil, nəticə və istifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.



I FƏSİL. Beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin məzmunu və nəzəri əsasları

    1. Beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin yaranmasının

ilkin zəminləri və qanunauyğunluqları

Öklələr fərqli əmtəə istehsalı ilə məşğul olduqca və fərqli xidmətlər təklif etdikcə onlar arasında qarşılıqlı mənafelərə dayanan iqtisadi münasibətlərin yaranması artıq zərurətə çevrilmişdi. Bu münasibətlər inkişaf etdikcə artıq dünya təsərrüfatı formalaşmağa başlamışdı.

Qlobal maliyyənin dünya maliyyə bazarlarında ümumi əlavə dəyərin bölüşdürülməsi ilə bağlı beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin subyekti kimi tarixən formalaşması prosesi milli təsərrüfat sistemlərinin daxili inkişaf faktorlarının xarici faktorlarla əvəzlənməsi ilə müşayiət olunurdu. Bu, çoxplanlı hadisələrə gətirib çıxardı: dünya ölkələrinin ümumi daxili məhsulunun daha çox hissəsi dünya əmtəə bazarlarında satılır, birbaşa xarici investisiyalar inkişaf etmiş dünya ölkələrinin milli təkrar istehsal proseslərinin maliyyələşdirilməsinin ən vacib mənbəyinə çevrilmiş, dünya maliyyə bazarları, demək olar ki, bütün millətlərin portfel investisiyalarını və bazar kapitalını toplamağa başlamışdır. Qlobal iqtisadi məkanda nəhəng maliyyə axınlarının tənzimlənməsi zərurəti müvafiq institusional strukturun – beynəlxalq maliyyə institutlarının yaranmasını tələb etmişdir.

Beləliklə, iqtisadiyyatın və maliyyənin qloballaşması prosesləri çox mürəkkəb hadisələr aid edilir və bunların şərhi indiyə qədər mübahisələr doğurur. Kaliforniya universitetinin professoru M.D.İntriliqeyter qloballaşma fenomeninə aşağıdakı tərifi verir: “Qloballaşma dedikdə, daha açıq, inteqrasiya etmiş, sərhədlər tanımayan dünya iqtisadiyyatı şəraitində dünya ticarəti və beynəlxalq mübadilənin digər proseslərinin miqyaslarının nəhəng artımı başa düşülür. Beləliklə, söhbət nəinki əmtəə və xidmətin ənənəvi xarici ticarətindən, həmçinin valyuta axınlarından, kapitalın hərəkətindən, texnologiya, informasiya, ideya mübadiləsindən, insanların yerdəyişməsindən gedir. Qloballaşmanın ölçü vahidi kimi beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının həcmi çıxış edə bilər. Qlobal maliyyənin qlobal iqtisadiyyatın xüsusiləşmiş altsistemi kimi təşəkkül tapmasını üç mərhələdən ibarət sxem şəklində göstərmək olar. Birinci mərhələdə əməyin ictimai bölgüsünün üç məlum növü (klassik növlər – fərdi, xüsusi və ümumi) qlobal iqtisadi məkanda müasir ixtisaslaşmanın əsasıdır. Öz iqtisadi məzmununa görə müxtəlif olmalarına baxmayaraq, onlar xarici iqtisadi əlaqələrin müasir strukturunun əsasını təşkil edirlər..

Qlobal maliyyənin formalaşmasının ikinci mərhələsində beynəlxalq əmək bölgüsü növlərinin kombinasiyası formalaşır, bu, bir tərəfdən, milli təsərrüfat sistemlərinin xarici əlaqələrində, digər tərəfdən isə transmilli ixtisaslaşmanın firmalararası və korporasiyalararası növlərində ayrılmalara və müxtəlif formalı birləşmələrə səbəb olur.

Üçüncü mərhələdə milli təsərrüfatların qlobal iqtisadiyyatla qarşılıqlı əlaqə proseslərinin modifikasiyası transmilli təkrar istehsal strukturlarının təşkilinə və onların əsasında dünya təsərrüfat əlaqələrinin inkişafına təsir etmişdir. Bu, milli təkrar istehsal strukturlarının seqmentlərinin qlobal iqtisadi sistemin strukturuna inteqrasiyasına səbəb olmuşdur.

Müasir dövrdə dünya təsərrüfatının və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin inkişafının xüsusiyyətlərindən biri də qapalı milli təsərrüfatdan açıq milli iqtisadiyyata keçilməsidir. Açıq iqtisadiyyatın bərqərar olması dünya təsərrüfatının obyektiv meyli hesab olunur.Açıq iqtisadiyyat birgə müəssisələrin,azad sahibkarlıq fəaliyyəti zonasının yaradılmasını və s. nəzərədə tutur. Açıq iqtisadiyyat dedikdə, ticarət azadlığı barədə müəyyən məqsədli,birtərəfli cəhət deyil,daha genişdünya iqtisadi əlaqələrinin beynəlmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Müasir qlobal iqtisadiyyatın əsasını transmilli təkrar istehsal strukturu təşkil edir, hansı ki, inkişaf prosesində ona xidmət edən pul axınlarının tədricən ayrılan altsistemlərə bölünməsinə gətirib çıxarmışdır. Onlardan biri eyni əsaslarla maddi dəyərlilərin hərəkətinə xidmət edir və qlobal iqtisadi məkanda pul-kredit münasibətləri formasına çevrilir. Qlobal iqtisadiyyatda pul axınlarının ikinci tərkib hissəsi isə təkrar istehsal sistemindən ayrılır və qeyri-maddi aktivlərin: fond dəyərlilərinin, törəmə maliyyə və əmtəə alətlərinin hərəkətinə xidmət edilməsinə yönəlir. Maliyyə bazarlarında satılan ümumi transmilli məhsulun payı artdıqca, iştirakçılar arasında yaranan mahiyyətcə maliyyə münasibətləri, tədricən qlobal iqtisadiyyatda sistem əmələ gətirən münasibətlərə çevrilir. Bu, onunla təzahür olunur ki, qlobal iqtisadi məkanda qeyri-maddi aktivlərin hərəkətinə xidmət edən maliyyə axınlarının konyunktura dəyişiklikləri transmilli təkrar istehsal sikllərinin dinamikasını qabaqcadan müəyyən etməyə başlayır. Belə ki, transmilli təkrar istehsal prosesinə xidmət edən qlobal maliyyə passiv strukturdan müstəqil hərəkət etməyə və inkişaf etməyə qadir sistemə çevrilir.

Maliyyənin transmilli təkrar istehsal komplekslərində yaradılan ümumi məhsulun bölüşdürülməsi ilə bağlı beynəlxalq münasibətlər kimi qloballaşması qlobal iqtisadi məkanda genişlənmiş təkrar istehsalın keyfiyyətinin dəyişməsi ilə əlaqədardır. Milli iqtisadiyyatlar çərçivəsində pul axınlarının maddi və qeyri-maddi axınlarının əlaqələndirilməsinin klassik sxemi dünya transsərhəd təsərrüfat sistemlərinin açıq milli iqtisadiyyatların və transmilli və çoxmillətli korporasiyalar çərçivəsində transmilli təkrar istehsal strukturlarının qarşılıqlı əlaqələrinə nisbətdə geriləyir.

Qlobal məkanda istehsalın genişlənməsi tələbi ilə əlaqədar transmilli (milli sərhədlər üzərindən) pul dövriyyəsi maliyyə münasibətləri formasında reallaşır. Məhz onlar akkumulyasiya xarakterli yığım və fondların əmələ gəlməsi yolu ilə iqtisadiyyatda ümumi əlavə dəyərin bölüşdürülməsini və təkrar bölüşdürülməsini əlaqələndirilər. Bu maliyyə axınlarının spesifik xüsusiyyəti (pul axınlarından fərqli olaraq) onların qeyri-ekvivalent xarakterindədir. Onlar transmilli istehsal kompleksləri çərçivəsində istehsal olunan maddi və qeyri-maddi dəyərlilərin satılması və öz maddi əşya əsasından asılı olmayaraq, sonrakı çoxpilləli müstəqil hərəkəti nəticəsində formalaşır. Bunun əsasında cəmiyyətə lazım olan funksiyaların yerinə yetirilməsini və ya maliyyə törəmələri bazarında spekulyativ dəyəri təmin etmək üçün milli iqtisadiyyatda ÜDM-in dövlətin xeyrinə təkrar bölüşdürülməsinə bənzər surətdə qlobal iqtisadiyyatda yeni yaradılmış dəyərin bölüşdürülməsi mexanizmi formalaşdırılır

Qlobal maliyyənin formalaşması prosesinin sürətlənməsi 1960-cı illərin sonunda sərbəst beynəlxalq kapital bazarının yaranması ilə bağlıdır və bu gün həmin bazarın sazişlərinin gündəlik həcmi trilyon dollarla hesablanır, hərəkəti isə yalnız dünya bazarının qanunları ilə müəyyən olunur. Beləliklə, milli hökumətlər və mərkəzi banklar tərəfindən tənzimlənən milli kapital bazarlarını qlobal maliyyə sistemi və beynəlxalq maliyyə institutları sistemi əvəz etdi.

1970-ci illərdə əksər dünya ölkələri hökumətlərinin o vaxtlar hökmranlıq edən təsbit edilmiş valyuta məzənnəsi siyasətindən, yəni başqa ölkələrin pul vahidlərinə nisbətdə milli pulların müəyyən qiymətinin saxlanmasından imtina etməsi qlobal kapital bazarının genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Bu andan xarici valyutaların məzənnələri, əsas etibarilə, onlara olan tələbata və qlobal iqtisadiyyatda təsərrüfatçılıq edən subyektlərin onlara görə məlum miqdarda milli pul vahidlərini vermək istəyinə əsasən müəyyənləşməyə başladı.

Bundan əlavə, müxtəlif hesablamalara görə, qlobal iqtisadiyyatda potensial investisiya resurslarının 2/3-dən 3/4-nə qədəri transmilli təkrar istehsal tərəfindən tələb olunmur, bu da onları müəyyən vaxt ərzində investisiya resurslarının dəyərini saxlamağa imkan verən hər hansı kapital qoyuluşunu axtarmağa məcbur edir. Məhz bunun əsasında qlobal iqtisadiyyatda yeni yaradılmış dəyərin (ümumi qlobal məhsulun bir hissəsi kimi) qeyri-ekvivalent və borc əsasında, aktivlər üzrə fərqləndirilmiş maliyyə bazarının vasitəsilə təkrar bölüşdürülməsi mexanizmi yaranmışdır.

Məhz o, qlobal iqtisadiyyat sistemində xüsusən də şmiş qlobal maliyyənin formalaşmasının əsası olmuşdur. Həmin qlobal maliyyə çərçivəsində pul real transmilli təkrar istehsal sektoru tərəfindən investisiya resursları kimi tələb olunmayan qeyri-maddi aktivlərin hərəkətini əlaqələndirir. Bu səbəbdən onlar törəmə maliyyə və əmtəə alətləri bazarlarında müxtəlif növ derivativlərə çevrilməyə başlamışlar.

Qlobal iqtisadiyyatın real sektorunun maliyyə bazarları ilə bağlı virtual (maddi əsasından ayrılmış) sektordan ayrılmasını şərtləndirən bu hal müxtəlif millətli rezidentlər arasında yerinə yetirilməsi üçün ödəniş tələb edən aktivlərin alqı-satqı aktlarının həyata keçirilməsinin texnoloji bazasının inqilabi dəyişikliyi ilə gücləndirilmişdir. Yeni informasiya inqilabı tam mənada reallaşdırılmış və yalnız maliyyə əməliyyatları sahəsində fenomenal nəticə verərək, maliyyə axınlarının tam mənası ilə bütün Yer kürəsi üzərində hərəkət sürətini dəfələrlə artırmışdır. Qlobal iqtisadiyyatın real sektoru isə, əksinə, inqilaba qədər hələ mənəvi cəhətdən köhnəlməmiş spesifik aktivlərə qoyulan böyük pul ehtıyatları ilə əlaqədar yaranan fəaliyyətsizlik səbəbindən informasiya inqilabının nəticələrindən istifadə edə bilməmişdir.

Beləliklə, qlobal maliyyə sisteminə aşağıdakılar daxildir:



  1. beynəlxalq qızıl-valyuta ehtıyatları;

  2. dünya maliyyə bazarları (sığorta xidmətləri, derivativlər bazarları, kredit, borc və pay qiymətli kağızlar bazarları, valyuta spot-bazarı);

  3. beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının və dünya kreditor-dövlətlərinin kreditləri, qrantları və maliyyə yardımları.

Dünya maliyyə resurslarının bütün elementləri dünya maliyyə bazarlarında tədavül etmir. Belə ki, maliyyə yardımı resipiyentlərin maliyyə bazarındakı vəziyyəti nəzərə alınmaqla verilsə də, lakin tələb və təklif qanunları ilə deyil, resipiyentlərin müəyyən iqtisadi şərtlərə riayət etməsi şərtilə verilir. Qızıl-valyuta ehtıyatlarına gəldikdə isə, onlar yalnız ayrı-ayrı hallarda, onların sahiblərinin mürəkkəb maliyyə vəziyyəti bunu tələb etdiyi hallarda dünya maliyyə bazarlarında tədavül etmişdirlər. Lakin son zamanlarda bir sıra ölkələrin mərkəzi bankları qızıl aktivlərinin bir hissəsini bazara atmağa başlamışdır, belə ki, milli valyutaların stabilləşməsində əsas rol digər maliyyə alətlərinə keçir. Qismən satışları (qızıl ehtıyatının 1/3-dən 2/3-nə qədər) Niderland, Belçika, Avstriya, Kanada, Avstraliya həyata keçirmişdir.

Beynəlxalq maliyyənin subyekt strukturunu ümumi və xüsusi maliyyəyə bölmək olar. Ümumi maliyyənin subyektləri beynəlxalq (ümumi) hüquq normalarına əsasən belə adlandırılmış şəxslərdir: suveren dövlətlər, müstəqil dövlətin yaradılması uğrunda mübarizə aparan millətlər və xalqlar, dövlətlərarası təşkilatlar, dövlət törəmələri (məsələn, Vatikan), azad şəhərlər. Beynəlxalq xüsusi maliyyənin əsas subyektləri: dövlətin milli və əcnəbi fiziki və hüquqi şəxsləri (və onların institutları), həmçinin onların yaratdığı təşkilatlardır.

Funksional olaraq dünya maliyyə bazarı valyuta bazarına, derivativlər, sığorta xidmətləri, səhmlər və kredit bazarlarına ayrılır. Öz növbəsində, bu bazarlarda müxtəlif seqmentləri də qeyd etmək olar: məsələn, sığorta xidmətləri bazarında – təkrar sığorta, kredit bazarında – borc qiymətli kağızlar və bank kreditləri və s.

Maliyyə aktivlərinin tədavül müddətinə görə dünya maliyyə bazarlarında aşağıdakı seqmentlər mövcuddur: valyuta (qısamüddətli) bazarı və kapital (uzunmüddətli) bazarı. Həmçinin pul bazarında yalnız maksimal mənfəət, o cümlədən məqsədyönlü spekulyativ əməliyyatlar hesabına, əldə etmək məqsədilə maliyyə bazarında olmağa yönəldilmiş maliyyə aktivləri də mövcuddur. Bu cür aktivlərə çox vaxt “isti pullar” deyilir.

DMB-nin müxtəlif seqmentləri arasındakı sərhədlər aradan qalxıb dünya maliyyə resurslarının bir seqmentdən digərinə keçməsi tamamilə mümkündür. Bu səbəbdən müxtəlif dünya ölkələrində valyuta məzənnələri, bank faizləri və qiymətli kağızların məzənnələri arasında qarşılıqlı asılılıq yaranır.

Beləliklə, müasir qlobal maliyyənin inkişafının əsas tendensiyası qlobal maliyyə sisteminin real tərkib hissəsinin payının sürətlə azalması və onun virtual altsisteminin miqyasının genişlənməsi fenomenidir.

Qlobal iqtisadiyyat çərçivəsində qlobal maliyyə sistemi formalaşdıqca, milli dovlətin olkənin sosial-iqtisadi inkişafına təsiri azalır (dovlət orqanları tərəfindən monitorinq və yoxlama yalnız olduqca dar maliyyə sektoruna, həmçinin bank sisteminə, lokal xarakterli dünya maliyyə axınları ilə bağlı olmayan hesablama-kredıt əməliyyatlarına şamil edilir).

Milli sərhədlərdən kənarda maliyyə sisteminin formalaşması maliyyə axınlarının hərəkət sürətini tezləşdirmiş, onlar qlobal maliyyə axınlarına sürətlə inteqrasiya etmək imkanı qazanmışdılar ki, bu, çox vaxt milli maliyyə operatorları üzərində dovlət vergi nəzarətindən yayınmağa imkan yaradır.

Həm milli, həm qlobal iqtisadiyyat çərçivəsində maliyyə və real sektorların qarşılıqlı təsiri üzərində xüsusən də dayanmaq lazımdır. Maliyyə axınlarının hərəkətindəki dovrilik təkrar istehsal dovrlərinin maddi təməlinə əsaslanırsa, o zaman təkrar istehsal dovrləri onların mədaxili və məxaricinin ardınca gəlməlidir, məsələn, milli təsərrüfat sistemindən. Lakin paradoks ondan ibarətdir ki, son dərəcə hərəkətli olmasına baxmayaraq, milli maliyyə resurslarına pul axınlarının, müəyyən şəraitlərin təsiri altında milli maliyyə bazarından dünya bazarına sürətli təkrar yonəlməsini təmin edən geniş şaxəli internet şəbəkəsi xidmət edir.

Milli təkrar istehsal dovrlərinin transmilli dovrlərə inteqrasiyasının sürəti və templəri iqtisadi və maliyyə şəraitləri, eləcə də təşkilati-texnoloji şəraitlərlə də şərtlənən boyük inersiyaya malikdirlər. Çox vaxt qısa müddət ərzində nəinki xaricə gedən maliyyənin ardınca istehsalat texnologiyası zəncirlərinin bir hissəsinin milli çərçivələrdən kənara çıxarılması, hətta milli istehsalatı təkrar istehsal bəndlərinin milli çərçivə daxilində təkrar yığmaqla da qurmaq mümkün olmur. Bütün bunlar xeyli zaman tələb edir və əhəmiyyətli maliyyə və kassa uyğunsuzluqları ilə müşayiət edilir (maliyyə axınlarının hərəkəti ilə istehsalat dovrlərinin hərəkətliliyi arasında uyğunsuzluq və ya laq). Məhz bu şərait real maliyyə sektorunun həm milli iqtisadiyyatlarda, həm də qlobal təsərrüfat məkanda tədricən ayrılmasına komək olur.

Nəticədə qlobal maliyyə, beynəlxalq münasibətlərin, milli iqtisadiyyatlardan başlayaraq ayrı-ayrı korporasiyalar və iqtisadi agentlərədək, bütün iştirakçılarının qarşılıqlı asılılığı mexanizminin formalaşmasına komək edir. Bu, ayrı-ayrı olkələrin (ÜDM-in 1/3-nin ixrac edildiyi və xaricdən idbal edildiyi olkələrin) açıq iqtisadi sistemlərinin nəhəng üstünlüklərini nümayiş etdirməklə onə çıxması ilə ifadə olunan əhəmiyyətli müsbət nəticələrə gətirir.

Qlobal iqtisadiyyatın təşkili və onun çərçivəsində qlobal maliyyənin ayrılması milli təsərrüfat sistemlərinin iqtisadi inkişaf faktorlarının nisbətini dəyişmişdir. Milli təkrar istehsal komplekslərinin müəyyən seqmentlərinin qlobal iqtisadiyyatın strukturuna inteqrasiyası və dünya maliyyə bazarlarında maliyyə aktivlərinin hərəkətində milli maliyyənin iştirakı ölkələrin maliyyə-iqtisadi tarazlığına təsiri baxımından inkişafın daxili və xarici faktorlarını eyniləşdirmişdir. Fərq yalnız ondan ibarətdir ki, daxili faktorlar milli hökumətlərin nəzarəti altındadır və hökumətlər tərəfindən tənzimlənə bilir, qlobal iqtisadiyyat və qlobal maliyyə faktorları isə transmilli bazaya malikdirlər və onlara yalnız əməyin beynəlxalq bölgüsü və korporasiyası sistemində iştirakdan daha çox, strateji effekt əldə etmək məqsədilə uyğunlaşmaq olar.

Müasir qloballaşma proseslərinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, zaman faktoru iqtisadi və sosial inkişafın nəhəng hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir, informasiya, maliyyə və əmtəə axınları mübadiləsi sürətlənir. Qlobal maliyyə sisteminin təşəkkülü transmilli təkrar istehsal komplekslərinin inkişafı və keyfiyyətcə təkmilləşməsi ilə bərabər baş verir. Məhz onlar qlobal çərçivədə təkrar istehsal siklinin reallaşması prosesində obyektiv olaraq yaranan kassa və maliyyə fərqlərinin (razrıv) azalmasını təmin edən müvafiq institusional struktura ehtiyac duyurdular. Qlobal maliyyə sistemi valyuta-hesablaşma münasibətləri fond qiymətlilərinin əlaqələndirici hərəkətini təmin edən qarşılıqlı maliyyə münasibətləri, həmçinin malların, iş və xidmətin qlobal iqtisadi məkanda satışı zamanı qiymət əmələ gəlməsindən ibarət pul-kredit və maliyyə axınlarının sabitləşməsi və genişlənməsi yolu ilə formalaşırdı

Beynəlxalq iqtisadi inteqrasıya, ozünü tənzimləmək və inkişaf potensialı olan milli təsərrüfatçılıq sistemlərinin yaxınlaşması, bir-birinə uyğunlaşması və qovuşmasının istiqamətləndirilən, obyektiv prossesidir. Beynəlxalq iqtisadi inteqrasıyanın əsasında beynəlxalq əmək bolgüsü və təsərüfatçılıq sübyektinin iqtisadi maraqları dayanır. Beynəlxalq əmək bolgüsü nəticəsində ayrı-ayrı olkələr istehsal etdikləri müəyyən nov əmtəə və xidmət üzrə ixtisaslaşır və həmin məhsulları oz aralarında mübadilə edirlər. Bu isə dünya bazarının inkişafının obyektiv əsasını təşkil edir. Dünya olkələrinin beynəlxalq əmək bolgüsündə iştirak etməsinin əsas məqsədi iqtisadi fayda əldə etməkdən ibarətdir. Bu prosesə istehsalın beynəlmilləşməsinin tarixi mübadilə sferasından başlanmışdır. Xarici iqtisadi əlaqələrin müntəzəm dərinləsməsi yerli bazarları qlobal dünya bazarlarına çevirmisdir. Əməyin xüsusi beynəlxalq bölgüsü əsasında təkrar istehsal prosesinin birinci mərhələsinin qloballaşması sabit xarici ticarət dövriyyəsini formalaşdırmış və pul tədavül vasitəsi kimi deyil, daha çox ödəniş vasitəsi rolunda çıxış edirdi.

Maddi və qeyri-maddi aktivlərin qeyri-ekvivalent pul mübadiləsinin formalaşması, birincisi, təsərrüfat subyektlərinin öz ödəniş qabiliyyətli tələbatlarını dünya maliyyə bazarlarında dövr edən istehsalın maliyyə və əmtəə alətlərinə çevirmək yolu ilə onların cari təminatını təxirə salmaq cəhdi ilə bağlıdır. İkincisi isə, real geoiqtisadi sektor tərəfindən daha çox maliyyə aktivlərinə tələbatın olmaması öz qanunları ilə inkişaf edən maliyyə altsisteminin ayrılmasına gətirib çıxarmışdır. Bu, transmilli təkrar istehsal kompleksləri çərçivəsində əməyin fərdi beynəlxalq bölgüsünün inkişafı mərhələsində baş vermişdir.

Beləliklə, müasir qlobal iqtisadiyyatın əsasını transmilli təkrar istehsal strukturu təşkil edir, hansı ki, inkişaf prosesində ona xidmət edən pul axınlarının tədricən ayrılan altsistemlərə bölünməsinə gətirib çıxarmışdır. Onlardan biri eyni əsaslarla maddi dəyərlilərin hərəkətinə xidmət edir və qlobal iqtisadi məkanda pul-kredit münasibətləri formasına çevrilir.





    1. : application -> uploads -> 2016
      2016 -> Ali məktəb psixologiyası
      2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
      2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
      2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
      2016 -> Magistratura məRKƏZİ
      2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
      2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
      2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


      Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə