Mavzu: pedagogika fanining predmeti va tadqiqot metodlari asosiy savollar



Yüklə 1,88 Mb.
səhifə62/128
tarix19.10.2023
ölçüsü1,88 Mb.
#128211
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   128
Umumiy pedagogika majmua

Kalit so’zlar:
O’qitish, o’qish, ta’lim ikki tomonlama jarayon, bilish faoliyati turlari, ta’lim jarayonining falsafiy asosi, bilish nazariyasi, bilishning uch bosqichi, ta’lim jarayonining funksiyalari, ta’limda qarama-qarshiliklar, bilimlarni o’zlashtirish bosqichlari, o’quv motivlari. Didaktika, bilim, ta’lim, bilish, faoliyat, o’qituvchi, o’quvchi, «buyuk didaktika»
1.Didaktika tushunchasi. Ta’limning didaktik, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlari, ularning bog‘liqligi.
"Didaktika " termini yunoncha " didaktikos " degan so’zdan kelib chiqqan bo’lib, ta’lim beruvchi degan ma’noda tarjima qilinadi.
Ya. A. Komenskiy yashagan davrdan e’tiboran didaktika zamirida maktab o’quvchilarini nimaga va qanday qilib o’qitish haqidagi bilimlarning ilmiy tuzumi tushuniladi. Hozirgi vaqtda " didaktika" termini bilan birgalikda keng ma’noda o’qitish nazariyasi ta’lim berish nazariyasi ishlatiladi.
Didaktika quyidagi kategoriyalarni o’z ichiga oladi. O’qitish jarayoni tushunchasi va mohiyati, o’qitish prinsiplari, o’qitish metodlari, o’qitishning tashkil etilish shakllari
Didaktika sistemasini izchil tarzda o’zlashtirish o’quv-tarbiya jarayonining barcha jihatlarini tushunishga, ijodiy yondashishni va mahoratni ta’minlashga yordam beradi. Didaktika o’ziga xos tushunchalari va terminlariga ega. Ular asosan pedagogika fanining shu bo’limida qo’llaniladi. O’qitish, ta’lim olish, o’rganish mustaqil ravishda o’qish ilmiylik, sistemalik, ko’rgazmalilik, ta’lim olish, o’quvchilarning ongliligi va faolligi, ta’lim olishning individuallashtirish va differentsiyalashtirish, dars, sinf, amaliy va laboratoriya mashg’ulotlari,o’quv ekskursiyalari, o’zlashtirish va shu kabilar ancha ko’p qo’llanadigan terminlardir.
Demak, didaktika pedagogikaning «nimaga o’qitish», «nimani o’qitish», va «qanday o’qitish» kabi savollariga javob izlaydi. Umumiy didaktika esa o’z navbatida ayrim o’quv fanlariga oid usullar bilan juda mustahkam bog’lanadi. Shu usullar ma’lumotiga tayanib, o’qitishning umumiy qonuniyatlarini echib boradi. Ayni vaqtda har bir o’quv fanining o’qitish usullari uchun umumiy asos bo’lib xizmat qiladi.
Sharqu-G’arb ma’naviy merosi asosida pedagogik jarayondan markaziy o’rin olgan didaktika doimo rivojlanib bordi. Buyuk allomalarimiz Al-Xorazmiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Navoiy kabilar tibbiyot, mantiq, musiqa, adabiyot, geografiya, riyoziyot kabi ilmlarni o’qitish vositasida avlodlarni tarbiyalash g’oyasini olg’a surdilar. Ular dunyoviy ta’limni keng rivojlantirishga katta hissa qo’shdilar.
O’zbekistonda didaktik ta’limning tashkil topishi va rivojlanishi A.Avloniy, X.X.Niyoziy, M.Rasuliy, K. Niyoziy, O.Sharafiddinov kabi pedagog va olimlarning nomlari bilan bog’liq. Pedagogik faoliyatdagi formalizmning qat’iyan oldini olish, o’qitishdagi muqobil usul, shakl va vositalarini tanlash, pedagogika fani yutuqlarini amalga joriy qilish vaqti etdi. Uslubiy ishlarni jonlantirish, o’qituvchilarning tashabbuslarini, ijodiy izlanishlarini har tomonlama rivojlantirish, ilg’or pedagogik tajribani chuqur o’rganish lozim.
Lekin bu dasturni amalga oshirishda hech bir holda avvallari pedagogika hamda didaktikada yaratilgan asarlarni, xalq pedagogkasining nodir meroslarini chekkaga surib qo’yish mumkin emas. Pedagoglar bir qancha avlodlarning mehnati bilan qo’lga kiritilgan, pedagogika fani erishgan barcha qimmatli yutuqlar, zamon sinovidan o’tgan jamiki ilg’or qarashlarni avaylab asrashi va o’sha merosdan faol ravishda foydalanishlari kerak.
O’qitish to’g’risidagi fikrlarni o’tmishdagi faylasuflar va olimlar qadim-qadimlardayoq bildirishgan.O’qitish nazariyasini ilmiy bilimlar sistemasi sifatida pedagogika fani pedagogik tafakkur tarixini birinchi bo’lib Ya.A. Komenskiy XVII-asrda yaratdi, falsafiy fikrlarga, o’sha davrdagi maktablar ish tajribasini nazariy tahliliga tayanib u o’zining mashhur "Buyuk didaktika" (1658 y) degan asarini yozdi.
Kishilik jamiyati taraqqiyotining dastlabki davrlarida o’qitish ishi tarbiya bilan bir butun holda,uzviy bog’langan edi. Ta’limning mazmuni u qadar murakkab bo’lmay ko’pincha bolaning katta yoshdagilarga taqlid qilishi, ular bilan birga ishlashi tarzida amalga oshirilar edi. Bola kattaga taqlid qilib, uning ishlaridan na’muna olib, tajribasini o’rganar va o’zlashtirar edi. Jamiyatning tarixiy taraqqiyotida o’qitish ishi ma’lum darajada tus oldi. Bilimlar murakkablashdi va bilim faoliyatini maxsus ravishda tashkil etishni talab qildi. Ikkinchidan, ijtimoiy ishlab chiqarishdagi muloqot va taqsimot ayrim kasblarning mutaxassislarini tayyorlash vazifasini o’rtaga qo’ydi. O’qitish ishi ta’limning o’ziga xos maqsadlarining mazmunini va tashkil etilishini aks ettiruvchi mustaqil xarakterga ega bo’ldi.
Bilish jarayoni kabi ta’lim jarayonida ham o’quvchi bilmaslikdan bilishga, noto’g’ri va noaniq bilishdan to’liqroq va aniqroq, chuqurroq bilishgacha bo’lgan yo’lni bosib o’tadi. Bu jarayonda hissiy idrok etish ham, abstrakt tafakkur ham, amalda sinab ko’rish ham bo’ladi. Bilish ikki pallaga- nazariya va amaliyotga bo’linadi. Nazariya yangi bilimni, yangicha bilishni ifodalovchi tizimli fikrdir. Nazariyada g’oya shakllanadi. Amaliy bilimlarning haqiqiyligini ko’rsatuvchi mezondir. Kuzatish tajriba, o’zgartirish, yaratish – bular amaliyot shakliga kiradi. Ta’lim bilish faoliyatining turi sifatida pedagogika fanida bir necha asosiy ma’noni anglatadi. Bu o’quvchilarda bilim, malaka va ko’nikmalarni hosil qilish, ularda dunyoqarash, fikr va e’tiqodlarni shakllantirish, o’quvchilarning muayyan darajada o’qimishli, fikrli, madaniyatli, tarbiyali, chin inson bo’lishiga erishish, ularning qobiliyatlarini o’stirishdan iboratdir.
Ta’lim insoniyat tajribasining ma’lum tomonlarini, ya’ni o’quvchilar ijtimoiy taraqqiyotining hozirgi talablariga muvofiq darajada bilim va tarbiyaga ega bo’lishlarini ta’minlaydigan faoliyatdir. Ta’lim jarayonining mazmunini bilim, ko’nikma va malakalar tashkil qiladi.
Ta’lim jarayoni o’qituvchi bilan o’quvchilarning birlikdagi faoliyati bo’lib, ikki tomonlama xarakterga ega.
O’qituvchining faoliyati ta’lim jarayonining tashqi tomonini tashkil qiladi. Chunki u o’qitadi, ta’lim beradi.
O’quvchi faoliyati ichki jarayonni tashkil etadi. Chunki u o’qituvchi bergan bilimni o’qib tushunib oladi.
O’qitish jarayonining ichki tomoni o’quvchining faoliyati bo’lib, u o’quv fani materiallarini o’zlashtirishdan iborat. O’qitish bilishdan farqli o’laroq muallim rahbarligida amalga oshiriladi. Ta’limning asosiy maqsadi, vazifasi yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishdan iboratdir. O’quvchilarning bilish faoliyati uchta bosqichda olib boriladi.
Bilimlarni o’zlashtirish, voqe’likdagi narsa va hodisalarni sezish va idrok qilish bilish faoliyatining birinchi bosqichidir.
O’quvchilarning bilish faoliyatidagi ikkinchi bosqichi- bilimlarni tushunish va umumlashtirish. Uchinchi bosqich mustahkamlash va qo’llashdir.
Bilim, ko’nikma va malakalarni muvaffaqiyatli egallab olish vositalaridan biri avval o’zlashtirib olingan bilimlarni amalda qo’llashdir. Amaliyot jarayonida bilimlar to’ldirib boriladi.
Ularni amalda qo’llanish ko’nikmasi hosil qilinadi. Amaliy vazifalarni hal qilish vaqtida bilimlarga ehtiyoj paydo bo’ladi, bu esa yangi bilimlarni egallash uchun turtki beradi.
O’quvchilarni rivojlantirish va tarbiyalashning, o’quv tarbiya jarayonini takomillashtirishning katta imkoniyatlari mavjuddir. Umumiy o’rta ta’lim va o’rta maxsus kasbhunar ta’limi ixlos qilishini asosiy yo’nalishlarida diqqat e’tibor hozirgi zamon ijtimoiy ishlab chiqarish va fan texnika taraqqiyoti sharoitlarida yoshlarni kasb tanlashga yo’llash,yuqori malakali kadrlar tayyorlashni ta’minlashdan iboratdir. 1997- yil 29-avgustda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining "Ta’lim to’g’risida" gi qonuni va kadrlar tayyorlash "Milliy dasturi"dan kelib chiqqan holda hozirgi yashab turgan jamiyatimizga yuqori malakali kadrlar tayyorlash hozirgi demokratik jamiyatda yoshlarni Erkin fikrga o’rgatish ,yoshlarni o’z qobiliyati, havasi, kiyinishiga mos, hayotda o’ziga munosib o’rnini topishini ta’minlash oldimizga qo’yilgan vazifamizdan biri hisoblanadi.
Bu borada etuk mutaxassislar o’z tajribalariga tayangan holda nazariy jihatdan asoslangan bu bilimlarni amalga tatbiq etishmoqdalar .
O’qitish jarayoni ikki faoliyat — o’qituvchi va o’quvchi faoliyatini o’z ichiga oladi. O’qituvchinnng faoliyati o’quv materiallarini bayon qilishdan, o’quvchilarda fanga qiziqishni tarkib toptirishdan, o’quvchilarning mustaqil mashg’ulotlariga rahbarlik qilishdan, ularning bilim, ko’nikmalarini tekshirish, o’quv ishlariga moyilligini uyg’otish, rag’batlantirish, bilim darajalarini xolis baholashdan iboratdir.
O’qituvchnning faoliyati ta’lim jarayonining tashqi tomonini tashkil qiladi, chunki u o’qitadi, ta’lim beradi. O’quvchi faoliyati ichki jarayonini tashkil etadi, chunki u o’qituvchi bergan bilimni o’qib, tushunib oladi.
O’qitish jarayonining ikkinchi tomoni o’quvchining faoliyati bo’lib, u o’quv fani materiallarini o’zlashtirishdan iborat. O’qitish bilishdan farqli o’laroq muallim rahbarligida amalga oshiriladi. Ta’limning asosiy maqsadi, vazifasi yosh avlodni ilmiy bilimlar,ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishdan iboratdir. Ilmiy bilimlarni egallash — muayyan fanlar o’rtasidagi bog’lanishlarni idrok qilish, ularni izohlay bilish, mustaqil ravishda umumlashtirish, xulosalar chiqarish demakdir. Bular asosida o’quvchilarda kuzatuvchanlik, tafakkur, xotira kabi bilish qobiliyatlari o’sib boradi, ularda e’tiqod tarbiyalanadi.
Bunday o’qish jarayonida insoniyat erishgan barcha bilimlarni o’rganish kerak, degan xulosa aslo kelib chiqmaydi. Ta’lim jarayonida fanning eng zaruriy, eng muhimlari — asosi o’rganiladi. Buning uchun o’qituvchi o’quvchiga bilim berar ekan, uni soddadan murakkabga, umumiydan xususiyga etaklaydi, xulosalar chiqarishga, hayotda, ishlab chiqarishda qo’llay bilishga o’rgatadi. O’qituvchi o’z fanini qanchalik sodda usulda bayon qilmasin, u chuqur ilmiy bo’lishi lozim.
Muallim bilimlarni o’rgatar ekan, o’sha jarayonda bolalarning imkoniyatlarini o’rganadi, qiyinchiliklarini ko’radi, ularni bartaraf etish choralarini izlaydi. Ijodiy ishlovchi o’qituvchi materialni o’zida ham, uni o’qitish usullarida ham yangi jihatlarini ochadi. Xuddi ana shunday ish jarayonida pedagogning o’ziga xos usuli shakllanadi.
O’qituvchi maktab o’quvchilarini yangi bilimlarni faol idrok qilishga, uni hayotda qo’llay olishga tayyorlaydi. Bu tasodifiy hodisa bo’lmay, o’quv jarayonining mantiqi shuni taqozo etadi. O’quvchilarning o’qituvchi sabog’ini o’zlashtirish jarayoni bilimlarni idrok qilish, tushunish, mustahkamlash hamda ularni amalda qo’llash bosqichlaridan iborat bo’ladi.
Bilimlarni o’zlashtirish voqe’likdagi narsa va hodisalarni yozish va idrok qilishdan boshlanadi. Bilimlarni o’zlashtirishda bu bosqichlarning ahamiyati nihoyatda kattadir.
Idrok — borliqni odam ongida aks etishidir (biz daraxtni, odamni, hayvon va boshqalarni idrok qilamiz).
Idrok o’quvchilarning bilimlari, amaliy tajribasi darajasiga qarab muayyan maqsadni ko’zlovchi jarayon bo’lmog’i kerak. O’qituvchi idrokni yoki bevosita kuzatishni yo’lga qo’yayotganida kuzatish manbalarini sinchiklab tanlaydi.
O’quvchilarning bilish faoliyatidagi ikkinchi bosqich — bilimlarni tushunish va umumlashtirish. Tushunchalarning hosil bo’lish jarayonida induktsiya va deduktsiya kabi fikrlash masalalari katta o’rin tutadi. Induktsiya — xususiy hollardan umumiy qoidaga boradigan, deduktsiya esa — umumiydan xususiyga boradigan fikr yuritish yo’lidir.
O’quvchilarning bilish faoliyatidagi uchinchi bosqich — bilimlarni mustahkamlash va qo’llash.
Mustahkamlashning mohiyati yangi materialni idrok qilish vaqtida hosil bo’lgan muvaqqat bog’lanishlarni puxtalashdir. Mazkur jarayonda bo’sh va beqaror bog’lanishlar mustaxkamlanib boradi.
O’quvchilar faolligini oshirish uchun materialni dastlabki mustahkamlash vaqtida materialga oid savollar qo’yish bilangina kifoyalanmaslik kerak. Buning uchun o’quvchining kitob va darsliklar bilan mustaqil ishlashdan, turli xil mashqlar, amaliy mashg’ulotlarni bajarish, ko’rsatmali qurollar, kompyuterlar ustida ishlashlaridan ham foydalanish mumkin. Materialning keyingi mustahkamlanishi uy vazifalarini bajarish jarayonida davom etadi. Materialning har bir keyingi darsda takrorlanib borishi, mavzu yoki bo’limning oxirida umumlashtiruvchi takrorlash o’tkazilishi hamda o’quv yilining oxiridagi takrorlash mustahkamlashning zaruriy elementidir.
Bilim, ko’nikma va malakalarni muvaffaqiyatli egallab olish vositalaridan biri avval o’zlashtirib olingan bilimlarni amalda qo’llashdir. Amaliyot jarayonida bilimlar to’ldirib boriladi, ularni amalda qo’llanish ko’nikmasi hosil qilinadi. Amaliy vazifalarni hal qilish vaqtida bilimlarga ehtiyoj paydo bo’ladi, bu esa yangi bilimlarni egallash uchun turtki beradi.

Yüklə 1,88 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   128




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə