Mavzu. Yalpi ichki mahsulot statistikasi



Yüklə 38,96 Kb.
səhifə1/7
tarix28.04.2023
ölçüsü38,96 Kb.
#107446
  1   2   3   4   5   6   7
16-mavzu. YALPI ICHKI MAHSULOT STATISTIKASI (1)

MAVZU. YALPI ICHKI MAHSULOT STATISTIKASI


1. Yalpi ichki mahsulotni ishlab chiqarish usulida hisoblash


Makroiqtisodiy statistikada mamlakat iqtisodiyotining iqtisodiy salohiyatiga eng umumlashtirib baho beruvchi ko’rsatkich sifatida yalpi ichki mahsulot (YAIM) va yalpi milliy daromad (YAMD) qabul qilingan.
YAIM – kimga tegishli bo’lishidan (rezident yoki norezident) qat’iy nazar, ushbu mamlakat ichida olingan daromadlar. Shu sababli ushbu ko’rsatkichga mamlakat fuqarolarining xorijda olgan daromadlari kiritilmasdan, norezidentlarga tegishli bo’lgan ushbu mamlakatda olingan daromadlar qo’shiladi.
YAIM ma’lum davr mobaynida (chorak, yil) mamlakat hududida ishlab chiqarilgan barcha pirovard tovar va xizmatlarning bozor narxlaridagi qiymati sifatida aniqlanadi.
Ushbu yilda ishlab chiqarilgan tovarlarning bir qismi sotilmay qolsa, ular moddiy aylanma mablag’lar zahiralarida hisobga olinadi. YaIM mahsulotlarning, sotilgan yoki sotilmaganligidan qat’iy nazar, ushbu yilda ishlab chiqarilgan barcha pirovard tovar va xizmatlarning qiymatini ifodalagani sababli moddiy aylanma mablag’lar zahiralarining o’zgarishi YAIMni hisoblashda inobatga olinadi.
Har qanday ishlab chiqarishning natijasi o’laroq, tovar va xizmatlar ishlab chiqarish hisoblanadi. Ishlab chiqarish deganda, umuman olganda, biror bir mahsulotni ishlab chiqarish uchun korxonalarning xarajatlarni amalga oshirish jarayoni tushuniladi. Ishlab chiqarilgan mahsulot boshqa individual yoki jamoa birliklarga beriladi.
Ishlab chiqarishning ikkita asosiy turi mavjud: mahsulotlar (tovarlar) va xizmatlar.
Tovarlar – egalik huquqi tarqatilishi mumkin bo’lgan fizik predmetlardir. Biroq tovarga egalik huquqining mavjudligi etarli emas. Tovarlar bir vaqtning o’zida ma’lum predmetlar bo’lib, ularga ma’lum birliklar ega bo’lishlarini hohlashlari kerak, ya’ni ularga talab bo’lishi lozim. U yoki bu tovarga egalik huquqi bir institutsional birlikdan boshqasiga bozordagi oldi-berdilarda qatnashish orqali o’tkazilishi mumkin.
Tovarlarga egalik huquqini ayirboshlash ishlab chiqarishdan tashqarida bo’lgan alohida faoliyat hisoblanadi. Tovar ishlab chiqarilganidan so’ng bozorda bir necha marta sotilishi mumkin. Tovar ishlab chiqarilgan vaqtida unga kim egalik qilishi, u sotiladimi yoki yo’qmi, noma’lum bo’ladi. Tovarlarni dastlabki ishlab chiqarilishidan uni keyinchalik sotilishi va qayta sotilishining ajratilishi natijasida tovarlar ulgurji va chakana savdo orqali sotiladi hamda ishlab chiqaruvchilar va xaridorlar narxlaridagi farqlanishlarga olib keladi. Ishlab chiqarishning ayirboshlashdan ajratilishi tovarning muhim iqtisodiy xarakteristikasi hisoblanadi va ushbu xususiyat ko’pchilik xizmat turlari xos emas.
Ko’pchilik holatlarda xizmatlarga talab mavjud bo’lsada, xizmatlarga egalik huquqi tarqatilishi mumkin bo’lgan alohida iqtisodiy ob’ekt sifatida mavjud bo’lmaydilar va ularni ishlab chiqarishdan ajralgan holda sotish mumkin emas.
Xizmatlar – buyurtma bo’yicha turli ishlab chiqarishlar bo’lib, odatda iste’mol qiluvchi birliklar holatining o’zgarishiga olib keladi. Ishlab chiqarish bir birlik tomonidan boshqa birlik foydasiga bajariladigan faoliyat turlari bilan chegaralanadi. Aks holda, xizmat ko’rsatish sohasi rivojlana olmasdan, xizmatlar bozori mavjud bo’lmas edi.
Xizmatlar ishlab chiqaruvchi tomonidan iste’molchi uchun o’zgartirishlarni amalga oshirilishi turli shakllarda namoyon bo’lishi mumkin, xususan:

  • iste’mol predmetlari holatining o’zgarishi: ishlab chiqaruvchi iste’molchiga tegishli bo’lgan buyumlarni tashishi, tozalashi, ta’mirlashi yoki boshqa usul bilan o’zgartirishi;

  • iste’molchining fizik holatini o’zgarishi: ishlab chiqaruvchining iste’molchini tashish, joylashtirishi, tibbiy va jarrohlik davolashi, iste’molchining tashqi ko’rinishini yaxshilash va h.k.;

  • maorif, axborot, maslahat, ko’ngilochar yoki shunga o’xshash xizmatlar orqali iste’molchining aqliy holatini o’zgartirish;

  • sug’urtalash, himoyalash, moliyaviy vositachilik, kafolat va boshqa xizmatlar orqali iste’molchining umumiy iqtisodiy holatini o’zgartirish.

O’zgarishlar vaqtinchalik yoki doimiy bo’lishi mumkin, masalan, tibbiy va maorif xizmatlari iste’molchilar holatini doimiy tarzda o’zgartirib turishi mumkin. Ulardan ko’p yillardan so’ng foyda olinishi mumkin. Ushbu o’zgarishlar iste’molchi shaxsida yoki u egalik qiladigan tovarda mujassamlashadi. Bunday o’zgarishlar alohida iqtisodiy ob’ekt bo’lib hisoblanmaydi. Ularni zahiraga saqlab qo’yish yoki sotish mumkin emas. Odatda xizmatlar foydalanuvchilar uchun ishlab chiqarish bilan bir vaqtning o’zida taqdim etiladi.
Bir ishlab chiqarish jarayoni bir vaqtning o’zida xizmatlar ayrim birliklar yoki shaxslar guruhiga taqdim etilishi mumkin. Masalan, turli instituttsional birliklarga tegishli bo’lgan shaxslar guruhi va tovarlar birgalikda bitta samolyotda, kemada, poezdda yoki boshqa harakat vositasida tashilishi mumkin. Odamlar birgalikda bitta sinfda o’qib, ma’ruza eshitishlari yoki birgalikda sayohat qilishlari mumkin. Ayrim hizmat turlari jamiyatga kollektiv tarzda yaxlit tarzda ko’rsatiladi. Masalan, jamoat tartibini saqlash, mudofaa va h.k.
Shunday xizmat ko’rsatish tarmoqlarining guruhlari mavjudki, ularda tovarlarning ko’pgina xususiyatlari bo’lishi mumkin. Ushbu tarmoqlarda axborotlarni saqlash va tarqatish, aloqa, maslahatlar va keng ma’noda ko’ngilochar tadbirlari orqali xizmatlar ko’rsatilib, umumiy va ixtisoslashgan axborotlar yaratiladi, yangiliklar e’lon qilinadi, maslahat ma’ruzalari, kompyuter dasturlari, kinofilmlar, musiqalar va h.k.lar yaratiladi. Bunday tarmoqlarning mahsulotlari ko’pincha fizik, ya’ni qog’oz, plyonka, disk ko’rinishlarda bo’lib, odatdagi tovarlarga o’xshab sotilishi va egalik huquqi tarqatilishi mumkin.
Tovar va xizmatlar ishlab chiqarish deganda institutsional birliklar nazorati ostida, mehnat yoki kapital, tovar va xizmatlar xarajat qilinib, boshqa tovar va xizmatlar ishlab chiqarilishi tushuniladi. Har doim ushbu jarayonga mas’ul bo’lgan va ishlab chiqarilgan natijaga egalik qiladigan institutsional birlik bo’lishi lozim.
Uning ishlab chiqarish natijasi va ko’rsatgan xizmati to’lanishi yoki qandaydir tarzda qoplanishi talab qilinadi.
Odamlarning ishtirokisiz yoki nazoratisiz sodir bo’ladigan sof tabiiy jarayonlar, ularning natijalari iqtisodiy qiymatga ega bo’lsada, iqtisodiy nuqtai nazardan ishlab chiqarish bo’lib hisoblanmaydi. Masalan, boshqarilmaydigan xalqaro suvlardagi baliq boyliklarining ko’payishi ishlab chiqarish sohasi bo’lib hisoblanmaydi, baliqlarni mahsus joylarda boqish va ko’paytirish esa, ishlab chiqarish sohasiga kiritiladi, chunki ushbu ishlar odamlar nazorati ostida, ma’lum xarajatlar qilib, amalga oshiriladi.
Ishlab chiqarish bir institutsional birlik tomonidan boshqasiga tovar va xizmatlarni taqdim qilish sifatida tushunilsada, ba’zi muhim va foydali faoliyat turlari unga kiritilmaydi. Iqtisodiy ma’noda ishlab chiqarish bo’lib hisoblanmaydigan faoliyatlardan odamlarni ovqatlanishi, suv ichishi, uxlashi, jismoniy tarbiy bilan shug’ullanish kabi ishlarni boshqa odamlar uchun bajarish mumkin emasligi sababli, ishlab chiqarish bo’lib hisoblanmaydi. Boshqa odamga pul to’lab, uning uchun sport formasini saqlab turishni amalga oshirish mumkin emas. Boshqa tomondan, kir yuvish, ovqat tayyorlash, yosh bolalarga, qariyalarga va kasallarga qarash ishlarini boshqa birliklar tomonidan bajarilishi mumkin va shu sababli ular ishlab chiqarish doirasiga kiritiladi.
MHTdagi ishlab chiqarish tushunchasi umuman ishlab chiqarish tushunchasiga nisbatan torroq hisoblanadi. Uy xo’jaligi a’zolarining bir birlariga xizmat ko’rsatishlari, haq to’lanadigan uy xizmatchilari xizmatlaridan foydalanishdan tashqari, xuddi uyqu va ovqatlanish singari, ishlab chiqarish faoliyati bo’lib hisoblanmaydi.
Shunday qilib, MHTda ishlab chiqarish sohasiga quyidagilar kiradi:

  1. Ushbu tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchilari bo’lmagan boshqa birliklarga taqdim etiladigan yoki taqdim etishga mo’ljallangan, keyinchalik boshqa tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladiganlarini ham qo’shib hisoblaganda, barcha turdagi individual va kollektiv mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqarish.

  2. Ishlab chiqaruvchilar tomonidan o’z ishlab chiqarish yoki yalpi jamg’arish, moddiy aylanma mablag’lar zahiralarining oshishini ham hisobga olganda, maqsadlarida ishlab chiqaruvchilarning o’zida qoldirilgan barcha tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish.

  3. O’z pirovard iste’moli uchun, uy xo’jaliklaridagi o’z uy yoki shaxsiy iste’mol uchun ishlab chiqarilganlaridan tashqari, ammo haq to’lanadigan uy xizmatchilari bajaradigan xizmatlarni va o’z uyida istiqomat qilish xizmatlarini qo’shganda, ishlab chiqarilgan xizmatlar.

Noqonuniy ishlab chiqarish to’g’risida ma’lumotlarni olishdagi amaliy qiyinchiliklarga qaramasdan, u mohiyatiga ko’ra ishlab chiqarish chegaralrida joylashgan bo’ladi. Noqonuniy ishlab chiqarishning ikkita turi mavjud:

  1. qonunchilikka binoan sotish va tarqatish yoki ularga egalik qilish

ta’qiqlangan tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish;

  1. odatda legal, ammo uni ruxsat olmasdan ishlab chiqarish bo’yicha faoliyat,

masalan, malakasiz vrachlar.
Ikkala turdagi ishlab chiqarish MHT tamoyillariga ko’ra, agar ularga bozorda etarli darajada talab bo’lsa, ishlab chiqarish doirasida hisoblanadi. Noqonuniy topilgan daromadlar qonuniy tarzda ishlatilishi mumkin. Noqonuniy tovar va xizmatlar ishlab chiqarishga xarajatlar qonuniy olingan daromadlar hisobiga sarflanishi mumkin. Noqonuniy operatsiyalarni hisobga olmaslik moliyaviy sektordagi pul oqimlarini hisobga olishda noaniqliklar keltirib chiqaradi. Masalan, noqonuniy, amma iqtisodiy nuqtai nazardan ishlab chiqarish sohasiga mansub bo’lgan, narkotik moddalarni tarqatish, kontrabanda va h.k.lar.
Milliy daromadni yaratishda yashirin iqtisodning ulushini baholashda bir qancha usullardan foydalanish mumkin. Odatda, og’zaki savol-javoblar orqali hodisaning eng pastki chegaralarini baholashi mumkin, xolos. Ekonometrik modellardan foydalanishda iqtisodiy indikatorlardan foydalanish talab qilinadi. Masalan, pul aylanish tezligi, mamlakat iqtisodiyotining monetizatsiya darajasi, soliq yuki kabi ko’rsatkichlar.
Hisobot davrida ishlab chiqarilgan mahsulotlar va xizmatlar ikki yo’nalishda foydalanilishi mumkin: birinchidan, pirovard iste’mol, ya’ni ishlab chiqaruvchilardan sotib olingan tovar va xizmatlar bozorga qaytib kelmaydi va to’laligicha xaridorlar tomonidan iste’mol qilinadi; ikkinchidan, ushbu tovarlardan foydalanib, boshqa tur va sifatga ega bo’lgan tovarlar ishlab chiqarish maqsadida oraliq iste’moli sifatida foydalaniladi.
Oraliq iste’moliga hisobot davrida ishlab chiqarish xarajatlari sifatida sarflangan va to’laligicha iste’mol qilingan tovar va xizmatlar qiymati kiradi. Ba’zi xarajatlar boshqa mahsulot ishlab chiqarishda foydalanilganiga qaramasdan yana paydo bo’lishi mumkin. Masalan, dondan un ishlab chiqarilishi mumkin, undan, o’z navbatida, no ishlab chiqariladi. Boshqa xarajatlar to’laligicha iste’mol qilinidagi yoki foydalaniladi, masalan, yoqilg’i va ko’pchilik xizmat turlari.
Ko’p vaqt davomida to’liqligicha iste’mol qilinadigan mahsulotlar oraliq iste’moli sifatida emas, balki asosiy kapital sifatida ko’riladi, va ularning iste’moli asosiy kapital iste’moli deb yuritiladi.
Shunday qilib, pirovard mahsulotlar deganda, qaytadan sotish yoki qayta ishlash uchun emas, balki pirovard iste’mol uchun xaridorlar tomonidan sotib olinadigan tovar va xizmatlardir. Oraliq mahsulotlariga qayta ishlanadigan yoki qaytadan sotiladigan tovarlar kiradi.
Yalpi ichki mahsulotni hisoblashda takroriy hisobga olish muammosi mavjud.
Agarda takroriy hisobga yo’l qo’yilsa YaIMni hajmi sun’iy ravishda oshib ketadi.
Umumlashtiruvchi makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni hisoblash quyidagi uchta muammoni hal qilinishini talab qiladi: aniq ta’rif muammosi, qiymatda hisobga olish muammosi va hisobga olish muammosi. Ushbu muammolarni hal qilish qo’yilgan maqsadlarni tushunish va statistik ma’lumotlar mavjudligini nazarda tutadi. YAIM hajmini aniqlash qabul qilingan ta’rif va tushunchaga bog’liq bo’lib, unda tushuncha va baholash usullariga oid shartli ilovalar va taxminlar ham hisobga olinadi.
YAIM tarkibiga faqat pul birligida hisobga olinishi mumkin bo’lgan, ya’ni ishlab chiqarish ekvivalenti mavjud bo’lgan daromadlar (qayta taqsimlash natijasida olingan daromaddan farqli o’laroq) kiradi. Ushbu talab u yoki bu sohada pul birligida baholash mumkin va maqsadga muvofiq bo’lgan ishlab chiqarish va qayta taqsimlash hamda bozor operatsiyalari chegaralanishini talab qiladi.
Ta’riflarni chegaralash va ajratish masalasini ishlab chiqarishni pasayib boruvchi pul-bozor shkalasi yordamida asoslash mumkin. U taxminan quyidagi ko’rinishga ega:

  1. Bozorda sotish maqsadida (pulga ayirboshlash) ishlab chiqarilgan mahsulot.

  2. Natura ko’rinishida ayirboshlanadigan tovarlar (barter yoki naturada to’lash).

  3. Davlat xizmatlarini haq to’lab iste’mol qilish yoki soliqlar hisobiga moliyalashtirish.

  4. Bozorda sotilmaydigan huquqlarni taqdim etish (masalan, nafaqa olish huquqi).

  5. Ishlab chiqaruvchi tomonidan o’zi ishlab chiqargan mahsulotini iste’mol qilish.

  6. Iste’molchining mulki bo’lgan ne’matlarni iste’mol qilish (masalan, o’z uyida istiqomat qiladigan uy egasi o’zi ishlab chiqargan uy xizmatlarini iste’mol qiladi).

  7. Odatda bozorda sotishga mo’ljallanmagan uy xo’jaligida tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish (masalan, uy bekalarining ishlari, xavaskorlikka narasalarni tayyorlash va h.k.).

YAIMni hisoblashda takroriy hisoblarga yo’l qo’ymaslik maqsadida uning tarkibiga faqat pirovard mahsulotlar (tovar va xizmatlar) qiymatlari kiritiladi.
YAIM hajmini aniq va to’g’ri hisob-kitob qilish uchun ushbu yilda ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlar faqat bir marta hisobga olinishi lozim. Ko’pgina mahsulotlar bozorga tushguncha bir nechta ishlab chiqarish bosqichlaridan o’tadilar. Natijada ko’pchilik mahsulotlarning ayrim komponentalari bir necha marta sotiladi va sotib olinadi. Mahsulot qismlarini ko’p marta hisobga olinishini bartaraf qilish maqsadida, YAIMni hisob-kitob qilishda faqat pirovard mahsulotlarning bozor qiymatlari hisobga olinadi va oraliq mahsulotlari pirovard mahsulot qiymatlarida hisobga olinganligi sababli chegirilidi. Oraliq mahsulotlarini hisobga olish takroriy hisobga olib kelib, YAIM hajmini sun’iy tarzda oshirib, bo’rttirib yuboradi.

Yüklə 38,96 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə