Ota-ona-bola” munosabatlari tizimi



Yüklə 74,16 Kb.
səhifə9/25
tarix15.06.2023
ölçüsü74,16 Kb.
#117338
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   25
Ota-ona-bola” munosabatlari tizimi

YOlg’iz ota-onalar. Ota yoki onadan biri mavjud bo’lgan oilalarning paydo bo’lishiga turli sabablar bor: ajrim tufayli bittasi qoladi, nikohsiz paydo bo’lgan oila sharoiti, bunda onaning yoshi katta bo’lishi ham (yoshi o’tib borayotganligidan nikohsiz bo’lsa ham bitta farzand tug’ib, uni yolg’iz o’zi katta qiladi), juda yosh bo’lishi (tasodifan yoshlik qilib qiz maktab yoshidayoq ona bo’lib qolgan holatlar) ham mumkin.
Odatda turli sabablarga ko’ra yolg’izlanib qolgan noto’liq oila a’zolari jamiyatdan ancha ayri yashashga, yolg’izlikka mahkum bo’ladi, bunday oilalar moliyaviy inqirozlarga ham uchraydi. Ayrim shunday oila farzandlari juda yoshlikdan ota qilishi lozim bo’lgan yumushlarning bir qismini o’z elkasiga olishga majbur bo’ladi. Tengqurlari orasida odamovi, gapga ham, ayrim ishlarga ham no’noq bo’lgani uchun uning do’stlari kam bo’ladi. Asosiy muloqot ob’ekti ona bo’lib, u ham ko’pincha turmush tashvishlari bilan bolasiga etarli e’tibor berolmaydi. Ayniqsa, o’smirlik va ilk o’spirinlik yoshidagi bolalar ota-onaning ayrilig’ini juda ko’ngillariga yaqin oladi, asabiylashadigan, salga janjal ko’taradigan, onasi bilan ham, boshqa yaqinlari bilan ham kelisholmaydigan, agressiv bo’lib qoladi.
Injiq bolani yolg’iz o’zi tarbiyalashga majbur bo’lgan onalarda odatda depressiya holati kuzatiladi. Ko’pincha bunday ona o’zini omadsiz, turmush vaziyatlarining qurboniday his qiladi, ko’pincha xafa bo’lib yuradi va ich-ichidan o’zini bolalari oldida gunohkor his etadi, istiqbolda uni va farzandlarini nima kutayotganligini bilmay tashvishlanadi. M. Nistal (2003)ning yozishicha, yolg’iz ota-onalarning shaxsiga qo’yilgan talablar ularning real imkoniyatlaridan ortiq bo’lib, undan katta emotsional yukni va nihoyatda ishchanlikni talab etadi. Bunga afsuski, hamma ham chidayvermaydi.


Bola tomonidan ota-onalarning va ota-onalikning idrok etilishi


Bolaning kelajagi, uning shaxs bo’lib kamol topishi ko’p jihatdan ota-ona oilasi, u to’g’rida farzandda shakllangan tasavvurlarga bog’liq ekanligi psixologlar tomonidan ancha batafsil o’rganilgan. Tadqiqotlarda aniqlanishicha, bolaning o’z oilasi to’g’risidagi tasavvurlari ko’pincha ota-onaning tasavvurlari va asl holat bilan qisman mos keladi. Odatda ota-ona o’z farzandi uchun qo’lidan kelgan barcha choralarni ko’rayotganday, buni bola anglashini va undan hamisha minnatdor bo’lishi kerakligini kutadi, lekin bolalar bu xususda turlicha tasavvurga ega bo’ladilar. Mehribon ota-ona og’ushida ayrim bolalar o’zlarini baribir yolg’iz, kemtik, kamsitilgan his etadi. G.T. Xomentauskas (1989) oilada ota-ona xulq-atvori va bolaning bu xatti-harakatlarni idrok qilishi va ota-onaga munosabatining 5 ta asosiy ko’rinishlarini tahlil qilgan:

  • Ota-ona va bola munosabatlari demokratik tamoyillarda amalga oshadigan oilada bolada o’zi va ota-onasi to’g’risida quyidagicha tasavvur shakllaandi: “Meni sevishadi va men kerakman, shuning uchun men ham ularni juda sevaman”. Bunday bola psixologiyasi va xarakterida ustuvor fazilatlar sifatida adekvat o’z-o’zini baholash va insonlarga ishonch, har qanday yaxshi narsalardan, jumladan, ota-ona bilan yaqin, samimiy munosabatlar quvonish, o’ziga ishonch, xatoliklardan cho’chimaslik, ayb ish qilib qo’yganda ham unchalik qayg’urmaslik, zaruratga qarab iltimoslar qilish va bunda real ko’mak olishga umidvorlik, ota-onaning hayotdagi o’rni va ishonchlarini, umid va istaklari bilan hisoblashish kabilarni sanash mumkin.

  • Bolaga nisbatan haddan ziyod mehribonlik (giperprotektsiya), e’tibor ko’rsatilgan oilada bola “Meni sevishadi va men kerakman, ular meni deb yashashadi”, degan tasavvur mavjud bo’ladi. Bunday oilada bolalar o’zining borligidan, tug’ilganligidan mag’rurlanib yashaydi va shuning uchun har qanday tilak va xohish amalga oshishiga ishonadi. Odatda bunday bolaning tug’ilishini ota-ona uzoq vaqt kutgan bo’ladi va buni ular hadeb bolaga eslataveradi, shuning uchun ham bola juda egoist bo’lib ulg’ayadi, ota-onasining nochorligi to’g’risidagi tasavvur o’zining ko’p narsalarga qodirligi bilan uyg’unlashadi. Tantiq bolada o’zi to’g’risida go’yoki o’ta iqtidorli ekanligi fikri ustuvor bo’ladi, chunki ota-ona uning ayrim, ahamiyatsiz yutuqlarini ham osmonga ko’taradi.

  • YUqoridagi holatning aksi, ya’ni, bolaga nisbatan e’tiborsizlik, mehrsizlik bo’lgan oilada bolaning tasavvuri quyidagicha bo’ladi: “Meni yoqtirishmaydi, lekin men o’zim harakat qilib, ularga yaqinlashishim kerak”. “Men yaxshi bola emasman”, degan tasavvur odatda bolada qator jiddiy salbiy sifatlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Masalan, o’ziga bo’lgan bahoning pastligi, o’zini aybdor deb hisoblashning yuqoriligi, ko’p narsalardan hadiksirash, ayb ish qilib qo’yishdan cho’chish, kayfiyatning beqarorligi va shunga o’xshash. Bunday oilada ma’naviy muhit yaxshi bo’lmaganligi sababli bola salga yig’laydigan, “qo’rqqan oldin musht ko’taradi”, deganlariday, har bir yaxshi yoki yomon ishni qilib qo’yib, o’zini oqlashga intilish psixologiyasi paydo bo’ladi. Aslida bola o’zining kutilmagan ekanligini, ota-onalari uni vaziyat taqozosi, tasodif tufayli dunyoga keltirishganligini yaxshi biladi. CHunki bu haqda ota-onalar uning oldida gapiraveradilar.

  • Ota-ona mehriga to’ymagan, unga erisholmagan bola salbiy hissiy kechinmalarning keyingi bosqichiga o’tadi: “Sizlar meni xafa qilyapsizlar, men ham shunga munosib javob beraman”. Bunday sharoitda bola ataylab, ota-onasiga yoqmaydigan qiliqlar qiladi, aytganlarining teskarisini bajaradi, tobora ota-ona uchun ham u bilan bo’ladigan muloqotlar og’ir botadigan bo’lib boradi. Qasoskor bola ko’pincha ota-ona talablarining teskarini qilib, ularning asabiga tegadigan, boshqarib bo’lmaydigan qaysar va ko’pincha jinoyat yo’liga ham kirib ketadigan insonga aylanadi.

  • Ba’zan ota-ona mehrsizligidan aziyat chekkan bola kurashib charchaydi: “Meni sevishmaydi, kerak emasman, meni tinch qo’yinglar”, degan ma’noda bola o’z nochorligini ifodalay boshlaydi. Bunday oiladagi vaziyat juda og’ir bo’lib, bola o’zini yolg’izlikka mahkum etadi, hammadan qochadi, o’smirlar o’rtasida sodir bo’ladigan suitsid holatlarining aksariyati ana shu psixologik vaziyatdan kelib chiqadi.


Yüklə 74,16 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə