O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim



Yüklə 1,07 Mb.
səhifə50/112
tarix11.12.2023
ölçüsü1,07 Mb.
#143665
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   112
Qadimgi sharq tarixidan majmua 2016 yil

2. Hammurapi qonunlari.
Bobilning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayoti. Amoriylar davrida Bobilning iqtisodiyoti, ijtimoiy-siyosiy tuzumi, Hammurapining qonunlar to’plami, uning noib va amaldorlar bilan yozishmalari, xususiy hujjatlar orqali ma'lum.
Qonunlar to’plamining tuzilishi Hammurapining jiddiy siyosiy tadbiri edi, chunki bu to’plam Bobilning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini ta'minlashga qaratilgan edi. Qonunlar to’plami kirish, qonunlar va xulosani tashkil qilgan uch qismdan iborat edi.
Hammurapi davrida Bobil iqtisodiyoti sun’iy sug’orishga asoslangan dehqonchilik, bog’dorchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, ichki va tashqi savdodan iborat bo’lgan. Qadimgi Bobilda bu davrda ekin yerlari ko’payadi, bog’dorchilikda xurmo yetishtirish gullab-yashnaydi, g’alla ekinlaridan, moyli o’simliklardan yuqori hosil olinadi. Bunday yutuqlar faqat sun’iy sug’orish tizimini butun mamlakat miqyosida kengaytirish asosida amalga oshiriladi. Maxsus amaldorlar katta-kichik kanallarni ko’rish va ta’minlashni nazorat qilib turganlar. Mari arxivi hujjatlariga ko’ra aholining barcha mehnatga qobiliyatli qismi erkin kishilardan tortib qullargacha sug’orish inshootlarini qurish va ta’minlash majburiyatini o’tagan, undan bosh tortganlarga o’lim jazosigacha berilgan. Hammurapi qonunlarida maxsus to’rt modda dehqon jamoasining o’z yerida, sug’orish inshootlariga befarq qarashiga qarshi qaratilgan, agar dehqonning yeridan qo’shnilar yeriga suv toshib ketsa, u keltirilgan zararni to’lashga majbur bo’lgan, agar puli bo’lmasa o’zi va mol-mulki qo’shniga keltirgan zararni qoplash uchun sotilgan. Podsho “Hammurapi kanali” deb atalmish katta kanal qurdirgan.
.
Chorvachilik yirik hajmda rivojlangan. Qonunlarda bir necha bor yirik va mayda chorva to’grisida eslatiladi. Ko’pincha qoramolni, dala ishlariga, xirmon va yuk tashishga ijaraga berilgan. Hunarmandchilikning xilma-xil sohalari rivojlangan. Qonunda bajarilgan ish uchun qat’iy baho berilgan va ishning past sifati uchun hunarmand qattiq jazo olgan. Hammurapi qonunlar to’plamining 229-moddasida shunday deyiladi: “Agar quruvchi kishiga uy qurdi va o’z ishini mustahkam qilmadi, u qurgan uy yiqilib, uy egasini o’ldirib qo’ydi, bu quruvchi o’limga hukm qilinishi lozim”. Erkin kishini muvaffaqiyatsiz muolaja qilgan jarrohning barmoqlari chopilgan (218-modda).
Savdoning rivojlanishiga butun Mesopotamiyaning yagona Bobil davlatiga birlashuvi muhim omil bo’ldi. Bobildan g’alla, xurmo, kunjut yog’i, jun va hunarmandchilik buyumlari eksport qilingan. Metall, qurilish toshi va yog’och, qullar va zeb-ziynat buyumlari import qilingan.
Bobilda savdo bilan maxsus savdo agentlari – tamkarlar shug’ullangan, o’z xizmatlari uchun ular yer, bog’, uy olganlar va sudxo’rlik bilan ham shug’ullanganlar. Bobil, Nippur, Ur, Larsa kabi yirik shaharlar, katta savdo markazlari bo’lgan. Erkin kishi “avelium”-(“odam”) deb atalgan. Qonunlarning barcha moddalarida xususiy mulk himoya qilingan.
Bobil aholisining asosiy qismini xazinaga tushadigan soliqlarni to’lovchisi mayda ishlab chiqaruvchi va mayda mulkdorlar tashkil qilgan. Shu sababli ularning huquqlari qonun moddalari bilan himoyalangan.
Misol uchun ba'zi moddalar ularni sudxo’rlar zo’ravonligidan himoya qilgan: sudxo’rga qarz uchun hosilni olishi ta'qiqlangan, kumush uchun qarz foizi 20, g’alla qarzi uchun 33 foiz bilan cheklangan. Garovga olingan kishiga nisbatan shafqatsiz muomala uchun qat'iy chora o’lim jazosi qo’llangan, qarz uchun qaramlik 3 yil muddat bilan cheklangan. Bobil jamiyatida erkin kishilardan tashqari “mushkenum” atamasi “pastga egilgan” ma’nosini bildirgan. Mushkenumlar jamoa bilan aloqasi uzilgan, yeri bo’lmagan kishilar bo’lib, ular cheklangan fuqarolik huquqiga ega bo’lganlar. Ular podsho xo’jaligida ishlaganlar, podshodan yerni shartli olganlar. Mushkenumlarga tan jarohat yetkazilsa, qoidaga ko’ra pul jarimasi to’langan, erkin kishiga nisbatan talion huquqi (ko’z uchun ko’z, tish uchun tish) qo’llanilgan. Mushkenumni davolash erkin kishiga nisbatan ikki marta arzon bo’lgan. Qonunlarga qaraganda mushkenumlar pul mablag’i va mulkka egalik qilganlar.
Bobil jamiyatinig eng quyi tabaqasi qullar (“vardum”) bo’lgan. Qullikning manbasi urushlar, mulkiy tabaqalanish natijasida qarzi uchun qul qilish, otaning patriarxal hokimiyati ostida oila a'zolarining huquqsizligi, otaning farzandlarini garovga berish, qullikka sotish huquqi, ba'zi jinoyatlari uchun qul qilish (misol uchun, asrandi o’g’ilning o’z ota-onasidan voz kechishi, xotinning isrofgarchiligi, jamoachining sun'iy sug’orish inshootiga loqayd qaragani) va qullarning tabiiy ko’payishi bo’lgan.
Bobilda qulchilik o’ziga xos xususiyatga ega bo’lgan, qul uncha katta bo’lmagan mulkka ega bo’lishi mumkin bo’lgan, quldan bo’lgan bolalariga mulk vasiyat qilish mumkin bo’lgan.
Bobil oilasi ota va er hukmron bo’lgan patriarxal oila bo’lgan. Oila nikoh shartnomasi asosida qurilgan va er nikoh sovg’asi, xotin sep keltirgan. Xotin o’z sepiga va erining sovg’asiga o’z huquqini saqlagan, erining o’limidan so’ng, bolalar balog’at yoshiga yetguncha beva oila mulkiga egalik qilgan. Qonunlar ayolning sog’ligini himoya qilgan, agar ayol eriga yomon muomala qilsa va uni mol-mulkini sovursa, ayol qulga aylantirilgan; eriga xiyonat qilsa, o’lim jazosiga hukm qilingan. Ajralish va qayta erga chiqish qiyinlashtirilgan. Ota-ona mulkiga “somondan oltingacha egalik qilish” huquqiga o’g’il-qiz ega bo’lgan, ammo o’g’ilga ko’proq moyillik bildirilgan.
Qadimgi Bobil davlati mutlaq bo’lgan. Davlat boshida podsho turgan, u diniy qonunchilik, sud va ijroiya hokimiyatiga ega bo’lgan. Podsho yer zahirasi bepoyon bo’lgan, bu yerlar ijaraga va xizmati uchun berilgan. Sud hokimiyati mukammal shakllangan. Podsho sudi yetakchi o’rinda turgan, ibodatxona sudi, jamoa sudi va kvartal sudlari mavjud bo’lgan. Sudyalar kollegiyalarga birlashganlar. Ularga jarchilar, choparlar, kotiblar kabi sud xodimlari bo’ysungan.

Yüklə 1,07 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   112




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə