Prof. Soleyev A. 2021-yil 2021-yil «O‘zbek folklori»



Yüklə 0,74 Mb.
səhifə50/72
tarix24.04.2023
ölçüsü0,74 Mb.
#106777
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   72
Ozbek folklori. majmua 2021-2022

Zaruriy adabiyotlar:



  1. X.Razzoqov va boshqalar. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. Toshkent: «O’qituvchi», 1980, 210-221 betlar.

  2. T.Mirzaev. «Alpomish» dostonining o’zbek variantlari. Toshkent: «Fan», 1979.

  3. E.Musurmonov. O’zbek xalq dostonlari. SamDU, 2005.

  4. Bulbul taronalari. e.Jumanbulbul o’g’lining doston va termalari. 5 tomlik. Toshkent: «Fan», 1973.

  5. O’zbek xalq dostonlari. 1-2 tom. Toshkent: «Fan», 1956-1957.

  6. . Avazxon  Go`ro`g`li dostonlari. To`rt jildlik. II kitob. T.: “YOzuvchi”, 1997.

  7. Afzalov M. Po`lkan shoir. T., 1955.

  8. Go`ro`g`lining tug`ilishi. “Go`ro`g`li” dostonlari . To`rt jildlik. I kitob. T.: “YOzuvchi”, 1996.

  9. Malikai ayyor  O`XI, T.: FASN, 1988.

  10. Mirzaev T. “Alpomish” dostonining o`zbek variantlari. T.: ”Fan”, 1968; Yana: Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: “Fan”, 1979.




  1. MAVZU: Qahramonlik dostonlari. “Alpomish” dostonining variant va versiyalari.



REJA:

    1. Qahramonlik dostonlari

    2. “Alpomish” dostonining variant va versiyalari

    3. “Alpomish” dostoning badiiy tahlili



Darsning maqsadi: Qo’rg’on, Bulung’ur va boshqa dostonchilik maktablari va ular yaratgan dostonlar haqida ma`lumot.
Darsning vositalari: Ko’rgazmali o’quv qurollari, fol’klorshunos olimlarning xalq dostonlariga bag’ishlangan ilmiy-tadqiqot ishlari, risola va monografiyalarini talabalarga namoyish qilish.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: Blits so’rov, an`anaviy ma`ruza, suhbat, qisqa test sinovlari.
Darsning mazmuni: «Alpomish» – qadimiy dostonlardan biridir. U qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik, turli elatlar va xalqlarning birodarligi, sevgi va sadoqat, oila mustahkamligini kuylovchi ulkan eposdir. Unda bir oila taqdiri misolida vaziyat taqozosi bilan bo’linib ketgan qadimiy bir o’zbek urug’ining qayta birlashishini badiiy aks ettirish orqali millat birligi g’oyalari, uning qahramonona shon-shuhrati va istiqboli, el-yurt farovonligi, oila baxti va Vatan ravnaqi uchun kurash baralla kuylangan. SHuning uchun ham O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov dostonga juda yuqori baho berib, shunday degan edi: «Alpomish» – o’zbekning o’zligini namoyon etadigan, mard va tanti xalqimizning yurak-yuragidan chiqqan, ota-bobolarimiz avlodlardan avlodlarga o’tkazib kelayotgan qahramonlik qo’shig’idir… «Alpomish» dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgo’y bo’lishga, o’z yurtimizni, oilamiz qo’rg’onini qo’riqlashga, do’stu yorimizni, or-nomusimizni, ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilishga o’rgatadi1.
Bundan ming yillar avval xalq baxshilari tomonidan og’zaki ravishda yaratilgan hamda bizgacha kuylab kelingan bu doston o’zbek-qo’ng’irot urug’i boshliqlari aka-uka Boybo’ri va Boysarilarning farzandsizligi tasviri bilan boshlanadi. Unda Hakimbek va Barchinning ajoyib-g’aroyib holatlarda tug’ilishi, Hakimbekning bahodirona yoshligi va birinchi bor pahlavonlik ko’rsatishi, Boysarining Boybo’ridan arazlab, qalmoq eliga ko’chishi, qahramonning yorini olib kelish uchun o’zga mamlakatga safari va qalmoq alpi Qorajon bilan do’stlashishi, raqiblari – qalmoq alplari bilan yonma-yon turib, Barchinning shartlarini bajarishi va Barchinni olib o’z eliga qaytishi, qaynatasi Boysarini qutqarish uchun ikkinchi marta safar qilganda, etti yil zindonda qolishi, asirlikdan oti Boychibor yordamida qutulib, xotini Barchinning zo’ravon Ultontoz bilan bo’layotgan to’yi ustida o’z eliga kelishi hamda Ultontozni engib, o’z hokimiyatini o’rnatishi voqealari tasvirlanadi. «Alpomish» dostonining bosh qahramoni Hakimbek – Alpomishdir. U xalqning qahramonlik orzularini o’zida mujassamlashtirgan, el-yurt farovonligi yo’lida mardliklar ko’rsata olgan bahodir, xalq dahosi yaratgan quyma obrazdir. Qadimgi davrlar va o’rta asrlarda inson beqiyos kuch-qudrat egasi hisoblangan, chunki o’sha sharoitda odamlarning ijtimoiy hayoti va tabiat hodisalariga qarshi kurashlarida jismoniy kuch hal qiluvchi rol o’ynagan. SHuning uchun ham barcha xalqlarning qahramonlik eposlarida har ishga qodir pahlavonlar, yakkama-yakka olishuvlarda g’olib chiqqan bahodirlar, vahimali ajdar va devlarni mahv eta oladigan botirlar, tish-tirnog’igacha qurollangan lak-lak dushman qo’shinini yolg’iz o’zi enggan alplar siymolari yaratilgan. Alpomish xudi shunday qahramondir.
Dostonda Alpomishning kuch-qudrati, uning bahodirlik salohiyatini tasvirlashga alohida e`tibor berilgan. U etti yoshida bobosi Alpinbiydan qolgan o’n to’rt botmonlik sari yoydan otib, Asqar tog’ining cho’qqisini uchirib yuborganligi uchun ham alp ataladi. YAkkama-yakka olishuvda Qultoy va Qorajondan g’olib chiqadi. Uning kuch-qudrati Barchin shartlarini bajarishda, qalmoq alplari bilan kurashda, ayniqsa, yorqin namoyon bo’ladi. Doston maishiy hayot detallariga boyligi, real epizodlarni keng qamrab olganligi bilan alohida ajralib turadi. Masalan, baxshi etti yillik tutqunlikdan keyin Alpomishning o’z yurtiga qaytishida uni qarindoshlari, cho’ponlar, yilqichilar, karvonlar, turli toifadagi kishilar bilan uchrashtirish orqali mamlakatdagi ahvol bilan tanishtiradi, odamlarning qahramonga va uning raqibi Ultontozga munosabatini yaqqol gavdalantiradi. Bu lavhalar Alpomishni ideal qahramon va oddiy inson sifatida har jihatdan xarakterlab beradi. Yo’ldagi uchrashuvlarda Ultontozning zo’rlik bilan Barchinni olish uchun to’y qilayotganligini bilgan Alpomish Qultoy qiyofasida to’yxonaga keladi. To’yxonada Alpomish Ultontoz tomonidan kamsitilgan va o’g’li hajrida alam tortayotgan ota-onasiga hamdardlik qiladi, haqoratlangan o’g’li YOdgorning boshini silaydi, Ultontozga xushomadgo’ylik qilgan bakovul va oshpazlarning ta`zirini beradi, o’zining kuch-qudratini, Barchinga hamda oilasiga sodiqligini yana bir bor namoyish etadi.
Dostonning Alpomishdan keyingi etakchi obrazlaridan biri Barchindir. U o’zbek eposida har tomonlama mukammal ishlangan ayol obrazi hisoblanadi. Dushmanlarning «qirq mingini bir deb sanab qirishga» tayyor turgan jasur Barchin siymosida qahramonlik dostonlariga xos alp qiz haqidagi an`anaviy tushuncha ham o’z ifodasini topgan. Qizdagi jasurlik, mardlik va dovyuraklik, o’z kuch-qudratiga ishonish uni Toychixon alplari zo’rlik bilan olib ketmoqchi bo’lgan holatlar tasvirida yaqqol gavdalanadi. Barchin faqat jasur va dovyurak bo’lib qolmay, unga uylanmoqchi bo’lgan yigitdan ham salohiyat va bahodirlikni talab qiladi. Bu jihatdan uning Alpomish va to’qson alp oldiga to’rt shart (yoy tortish, ming qadamdan tanga pulni urish, poyga, kurashda to’qson alpni engish) qo’yishi xarakterlidir. Qahramonlik va mardlikni tarannum etuvchi Barchin shartlari dostonda badiiy go’zal tasvirlangan. Fozil shoir xalqning boy ijodiy tajribasini, turmushdagi eng mayda ikir-chikirlarni ham juda yaxshi biladi, har bir detalni chuqur mushohada qiladi hamda o’z o’rnida qo’llaydi. Bu shartlarning bajarilishida Barchin bevosita bo’lmasa-da, bilvosita ishtirok etadi. U kurashda Ko’kaldoshni yiqitishga qiynalgan Alpomishga ma`naviy madad beradi. YOki, poygada Ko’kaldoshning oti Ko’kdo’nondan o’za olmagan Boychibor Barchinning «qur-hayt» degan ovozini eshitishi bilan marraga birinchi bo’lib etib keladi.
«Alpomish» dostoni 1922 yildan beri o’zbek fol’klorshunoslari tomonidan xalq baxshilar og’zidan yozib olib kelinmoqda. Hozirgacha uning 40 dan ortiq variantlari yozib olingan. Ularni aytib bergan baxshilar ulkan dostonchilardir. Fozil Yo’ldosh o’g’li, Po’lkan shoir, Berdi baxshi va boshqa baxshilardan alohida-alohida kitoblar tarzida to’la ravishda yozib olingan. Boshqa baxshilardan esa variantlarning parchalari nashr etilgan. «Alpomish» dostoni «Alpamis», «Alpamis botir», «Alip-Manash» nomlarida qoraqalpoq, qozoq, oltoy xalqlarida doston holida, «Alpomsho», «Alpomsho va Barsin hiluv» nomlarida tatar va boshqird xalqlarida ertaklar shaklida yozib olingan va nashr etilgan. Demak, «Alpomish» dostoni turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan eposdir. Har bir xalq unga o’zining milliy dostoni sifatida munosabatda bo’lib, o’rganib kelmoqda. Olimlarning xulosalariga ko’ra barcha milliy versiyalar va ularning variantlariga nisbatan ham olganda Fozil Yo’ldosh o’g’li varianti badiiy yuksak va mukammal dostondir.
«Alpomish» dostoni qadimiy qahramonlik eposining yorqin namunalaridandir. «Alpomish» dostoni yigirma sakkiz xalq baxshisidan o`ttiz uch marta yozib olingan. Unda ayrim urug` oqsoqollarining hukmronlikka intilishi, patriarxal-urug`chilik munosabatlarining emirila borishi va feodalizmning tug`ilish jarayoni voqealari o`ziga xos tarzda badiiy aks ettirilgan.
«Alpomish» dostoni qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik, turli elatlar va xalqlarning birodarligi, sevgi va sadoqat, oila mustahkamligi va urug` birligini kuylovchi ulkan eposdir. Doston qo`ng`irot urug`i boshliqlari— aka-uka Boybo`ri va Boysarilarning farzandsizligi tasviri bilan boshlanadi. Unda bo`lajak qahramonlar— Alpomish va Barchinlarning ajoyib-g`aroyib holatlarda tug`ilishi, Alpomishning bahodirona yoshligi va birinchi bor pahlavonlik ko`rsatishi, Boysarining Boybo`ridan arazlab qalmoq eliga ko`chishi, qahramonning yorini olib kelish uchun o`zga mamlakatga safari va Qorajon bilan do`st tutinishi, raqiblari— qalmoq alplari bilan yonma-yon turib, Barchinning shartlarini bajarishi va yorini olib o`z eliga qaytishi, qaynatasi Boysarini qutqarish uchun ikkinchi marta safar qilganda, etgi yil tutqunda qolishi, asirlikdan oti Boychibor yordamida qutulib, o`z eliga xotini Barchinning zo`ravon Ultontoz bilan bo`layotgan to`yi ustiga kelishi hamda raqibini engib, o`z hokimiyatini o`rnatishi voqealari tasvirlanadi.
«Аlpоmish» dоstоni qаdimiy qаhrаmоnlik еpоsining yorqin nаmunаlаridаndir. «Аlpоmish» dоstоni yigirmа sаkkiz хаlq bахshisidаn o`ttiz uch mаrtа yozib оlingаn. Undа аyrim urug` оqsоqоllаrining hukmrоnlikkа intilishi, pаtriаrхаl-urug`chilik munоsаbаtlаrining еmirilа bоrishi vа fеоdаlizmning tug`ilish jаrаyoni vоqеаlаri o`zigа хоs tаrzdа bаdiiy аks еttirilgаn.
«Аlpоmish» dоstоni qаhrаmоnlik, mаrdlik, vаtаnpаrvаrlik, turli еlаtlаr vа хаlqlаrning birоdаrligi, sеvgi vа sаdоqаt, оilа mustаhkаmligi vа urug` birligini kuylоvchi ulkаn еpоsdir. Dоstоn qo`ng`irоt urug`i bоshliqlаri— аkа-ukа Bоybo`ri vа Bоysаrilаrning fаrzаndsizligi tаsviri bilаn bоshlаnаdi. Undа bo`lаjаk qаhrаmоnlаr— Аlpоmish vа Bаrchinlаrning аjоyib-g`аrоyib hоlаtlаrdа tug`ilishi, Аlpоmishning bаhоdirоnа yoshligi vа birinchi bоr pаhlаvоnlik ko`rsаtishi, Bоysаrining Bоybo`ridаn аrаzlаb qаlmоq еligа ko`chishi, qаhrаmоnning yorini оlib kеlish uchun o`zgа mаmlаkаtgа sаfаri vа Qоrаjоn bilаn do`st tutinishi, rаqiblаri— qаlmоq аlplаri bilаn yonmа-yon turib, Bаrchinning shаrtlаrini bаjаrishi vа yorini оlib o`z еligа qаytishi, qаynаtаsi Bоysаrini qutqаrish uchun ikkinchi mаrtа sаfаr qilgаndа, еtgi yil tutqundа qоlishi, аsirlikdаn оti Bоychibоr yordаmidа qutulib, o`z еligа хоtini Bаrchinning zo`rаvоn Ultоntоz bilаn bo`lаyotgаn to`yi ustigа kеlishi hаmdа rаqibini еngib, o`z hоkimiyatini o`rnаtishi vоqеаlаri tаsvirlаnаdi.



Yüklə 0,74 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   72




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə