266
Azarbaycan şifahi xalq adabiyyatı antologiyası
Dasta bir ağızdan:
Xıdırı-Xıdır İlyas,
Özünü yetir İlyas .
Dastarlan bir nafar:
Qara toyuq qanadı,
Kim vurdu, Kim sanadı .
Qapı-qapı gazmaKdan
Baldırım it daladı .
Dasta bir ağızdan :
Xıdırı-Xıdır İlyas,
Özünü yetir İlyas .
Dastarlan bir nafar:
Yür (yüyür) indi, ha yür indi,
YüK dibina sür indi .
YüK dibina varanda
Altun , axça göz indi.
Dasta bir ağızdan :
Xıdırı-Xıdır İlyas,
Özünü yetir İlyas .
Dastadan bir nafar:
Dur indi ha, dur indi,
Qızıl xana qur indi.
Yaman dila, bad göza
Yeddi düyün vur indi.
Dasta bir ağızdan :
Xıdırı-Xıdır İlyas,
Özünü yetir İlyas.
Dastarlan bir nafar:
Çatma-çatma çatmaya,
Çatma yera batmaya .
Xıdıra pay vermayan,
Murazına çatmaya .
Dasta bir ağızdan:
Xıdırı-Xıdır İlyas,
Özünü yetir İlyas .
San özünü yetircaK
Açdı çiçaK , oldu yaz .
Bundan sonra har qapıda onlara "Xıdır payı" verarlar: Kımı
bir çalxam yağ, Kimi bir badya süd, Kimi da bir torba un . . . harnin
şeyiari geca bir yera yığıb saxlayır Kİ, sahar olsun , onlardan xamir
Xalq tamaşaları
267
yoğurub böyüK Kömbalar, bir da qovut bişirsinlar. O gecanin adı
"Xıdır gecasi"di. Özü da çox mübaraK geca sayılır. "Xıdır geca
si"nda inama göra, Xıdır peyğambar (Xıdır Nabi) atını minib xal
vatca har yanı gaz ir. Onun adına ayrılmış payiara gizlinca al toxun
durur Kİ, harnin nematlarİn baraKatİ artıq olsun. "Xıdır gecala
ri"nda axşamdan sahar açılana qadar KülaK asar. Deyarlar Kİ , Xıdır
Nabidi , atını çapıb baraKat paylaya-payiaya gedir, asan KÜlaK da
onun badöy atının yelidi .
Adamlar bu şarafa nağmalar oxuyurlar:
Qış çillasi Xıdır İlyas galanda
Harlanar gardişi, ay e ll ar qıy-qıy.
"Xıdır gecasi"nin salıari axşamdan yığılmış unu, südü, bir da
yağı bir yera cam elayib xamir yoğurar, böyüK Kömbalar düzaldib
har birinin da içina bir qırmızı muncuq qoyurlar. Kömbalar bişdiK
dan sonra onları parça-parça cavan-combul arasında bölarlar. Mun
cuq Kimin baxtina çıxsa inanınlar Kİ, harnin adam istayina çatacaq.
Kosa-Kosa
Kosa aynina Keçi darisi geyinmiş uzundraz bir adamdır. Ba
şında motal papaq, ayağında şişburun, iri çarıq var. Papağının üs
tü İKİ tarafdan Keçi buynuzuna oxşar şaKilda çıxıntılıdır. Boynun
dan zınqırov sallanır. Paltarının altından qarnına yastıqça bağla
yılı.
alinda bazaKlİ qırmızı ÇÖmça tutub, Çİynindan boş Xtırcun sal
lanır. Mazali yerişla meydana daxil olub zurna va nağarada çalı
nan oynaq musiqi sadaları altında avazia bela deyir:
Novruz-novruz bahara,
Çilla hata qübara.
Güllar-güllar nübara,
Kim yığa , Kim apara .
Bağçanızda gül ola,
Gül ola, bülbül ola,
Man galmişam Kef görüm ,
Zurna görüm , daf görüm .
Müxtalif yaşlı, milli geyimli, bayram ahval-ruhiyyali adamlar
Kosanı dövraya alıb bir ağızdan deyirlar:
A Kos-Kosa galsana.
Galib salarn versana.
Çömçani doldursana,
Biziari güldürsana.
268
Azarbaycan şifahi xalq adabiyyatı antologiyası
Tarifli sözlar eşidan Kosa başlayır özünü dartmağa ,
lovğalanmağa . Dövrasindaıd adamlardan biri yumorlu tarzda üz
gözünü oynada-oynada oxuyur:
Ay uyruğu-uyruğu
Saqqalı at quyruğu .
Gör neca erKan galib,
Belinda örKan galib.
Sonra o geri çaKilir. Harnin adamlardan ayrı birisi ira li çıxıb
mazali-mazali deyir:
Bu Kosa hardan galib?
Qurtarıb dardan galib.
Yağ verin yağlasın,
Bal verin ballansın.
Çoxsa bilib allansın .
Birdan Kosa durduğu yerda sandirlayir, Kimin üstüna taraf
gedirsa, o italayib qarşı tarafin üstüna salır. Axır Ki, Kosa maqam
tapıb yıxılır. Güya ölür. Üzüna bir dolça su atırlar, diKsinib oya
nır. Diz üsta diKalib özünü toxtatmağa çalışır. Bu zaman dövrasin
daKilar onu sorğu-suala tuturlar:
- A Kosa galdiyin hardan baridir?
- Şarurdan.
- Na gatirdin o rdan?
- Alma .
- Almanı neyladin?
- Satdım .
- Pul un u ney larlin?
- ÖKüz aldım .
- ÖKüzü neyladin?
- Saqqalımın yeli yarğandan uçurdu .
Bela deyilanlari eşidan Kosa ağlamsınır. Adamlar gülüşüb bir
sasla:
Bu d ard sa ni yandırır,
Bu dard sani öldürür
Düşınanlarİ
üstüna
Güldürür, ay güldürür . . .
Bela deyib Kosa bir da yıxılı bayılır. Yena üzüna su atı b bir
ağızdan oxuyurlar:
Başın sağ olsun Kosa,
Canın sağ olsun Kosa .
Arşın uzun, bez qısa,
Kafansiz ölınaz Kosa .
Xalq tamaşaları
269
Kosa ayağa qalxıb üz-gözünü acayib hala sala-sala oynayır.
Oyun boyu çömçasini qabağa uzadıb pay istayir:
Qurbanın olum yaşıl çuxalı,
Qonaq galiram çilla çıxalı,
Nabat, noğul , badarn ver galsin,
Yeyim dizlarima Kar galsin .
Adamlar Kosanın atrafında dövra vura-vura ona atmaca atırlar.
A KOS-Kosa galmisan,
Vaxtında meydana san .
Almayınca payını
ÇaKilma bir yana san.
Kosa : - Getmaram , ağa, getmaram.
Yena dövrasindaKilar:
Beş yumurta payındı
asKiyin almayasan .
Xurcunu yaxşı doldur,
al boşda qalmayasan .
Kosa: - Qalmaram , ağa, qalmaram .
Bundan sonra yena da Kosa : "Kosanın payın verin , balın ve
rin, yağın verin" , - deya-deya çömçasini irali tutub aylancali tarz
da oynayır. DövrasindaKilar al çala-çala növbayla oxuyurlar:
Birinci adam :
Manim Kosam oynayır,
Gör neca dingildayir.
Ona qulaq asanın,
Qulağı cingildayir.
İKinci adam :
Manim Kosam canlıdı,
Qolları marcanlıdı,
Qarnına al vurmayın,
Kosam iKicanlıdı.
Üçüncü adam :
Köhna motal başında:
Qalam oynar qaşında.
Yüz alli beş yaşında,
Gör na cavandı Kosam .
Yer-yerdan Kosaya pay verib xurcunu doldururlar. Yığdığı
payların çoxluğunu görandan sonra Kosanın Kefi lap KÖKalir. Baş
layır çırtıq çalıb oynamağa . O, oynadıqda dövrasindaKilar bir ağız
dan deyirlar: