Məntiq ____________________________________________________________
Bu silloqizm isə birinci fiqurun birinci modusudur. Elə isə bu
silloqizmin nəticəsi (+ab+) hökmü olar. Nəticə aldıq ki, (+ab+)
hökmü doğrudur. Əgər bu hökm doğrudursa, yenidən zidd
bəhsinə görə onun ziddi səhv olmalıdır. Onda:
~(+ab+)=(-ab-)
olduğundan, (-ab-) hökmü səhv olmalıdır. Deməli, verilən
silloqizmin nəticəsinin səhv olma fərzindən aldıq ki, (-ab-) hökmü
səhvdir. Bu isə silloqizmin doğru olaraq qəbul edilmiş
müqəddimələrinin
birincisinin
ziddidir.
Yəni
silloqizmin
müqəddimələrinin doğruluğu ilə verilən nəticənin səhv oknasmı
fərz etmək, yenidən müqəddimələrin səhv obnasma gətirib çıxarır.
Deməli, verilən nəticənin səhv olmasım fərz etmək düzgün deyil.
Elə isə verilən nəticə doğrudur. İsbat olundu.
Onu da qeyd edək ki, bu isbat metodunda, yahuz ziddən
istifadə edilmir. Zidlə bərabər qalan vasitəsiz əqli nəticələrdən də
istifadə olunur.
III fiqurun xüsusi şərti:
Ümumi şərtlərlə bərabər, kiçik
müqəddimə iqrari və müqəddimələrdən biri ümumi olmalıdır.
Amma bu şərtlərlə bərabər, 16 modusdan altısı nəticə verir.
+ba+
+bc+
-ac+
+ba+
+bc-
.-ac-
-ba+
+bc+
+ba+
-bc+
-ac+ ■ ■ -ac+
+ba+
-bc-
.-ac-
-ba+
+bc-
-ac-
Nəticə verməyən silloqizmləri də əlavə etsək:
+bc+
+bc-
-bc+
-bc-
+ba+
■'■-aci- ■'.-ac- ■'.-ad-
■ ■
—ac—
+ba-
-
-
-
-
-ba+
■'■-ac+ ■ --ac-
-
-
-ba-
-
-
-
-
Yenə də nəticə verməyən moduslar formal xarakter daşıyır.
302
Formal Məntiq
IV fiqurun xüsusi şərtləri:
Ümumi şərtlərlə yanaşı, xüsusi
şərtlər də aşağıdakılardan ibarətdir:
1.
Heç bir müqəddimə xüsusi inkari olmamalı; 2. Əgər hər iki
müqəddimə iqrari olsa, kiçik müqəddimə ümumi olmalıdır. Bu
zaman da, 16 modusdan beşini nəticəsi ilə bərabər veririk və
qalanlarmm araşdırıbnasmı isə, artıq isbat metodları ilə tanış olan
oxucularm öhdəsinə buraxırıq.
+ba+
+cb+
+ba+
-cb+
+ba-
+cb+
+ba+
+cb-
-ba+
+cb-
■"■-ac+
■ ’>-ac+ ■'■+ac- ■ ■
• ’•-ac-
+cb+
+cb-
-cb+
-cb-
+ba+
•'.-ac+
■'.-ac-
■'•-acH
-
-
+ba-
.'.+ac-
-
-
-
-ba+
-
■ ■—3C—
-
-
-ba-
-
-
-
-
Qeyd:
Dörd fiqurun hər birinin nəticə verən və verməyən
bütün moduslarım zidd hökmlərdəki həndəsi qayda ilə
müqəddimələrin dairələrlə formasmdan ortaq məxrəc çıxarmaqla
isbat etmək olar. Bundan başqa, məsələyə müxtəlif formalarda da
yanaşmaq olar. Tutaq ki, IV fiqurun aşağıdakı modusu verilib:
-ba+
+cb+
Dedik ki, həndəsi dairələrlə göstərmək olar ki, həqiqətən də, bu
modus formal olaraq nəticə vermir. Tutaq ki, müqəddimələrdəki
hökmləri ələ gətirdikdən sonra, "a" ilə "b"
303
Məntiq ____________________________________________________________
arasında aşağıdakı dairə şəklindəki bir münasibətin olmadığı- m da
müəyyənləşdiririk:
Belə olan halda, bəzi "b"-lər "a" olduğundan, "a" ilə "b"
arasmdakı münasibət dairələrdə dörd nisbətdən ya çarpazlaşan, ya
da "b", "a"-ya tabe olmaq şərti ilə tabeli məfhumlar formasmda olar.
Yəni onlar arasmdakı münasibət aşağıdakı iki haldan xaric ohnaz:
Bu zaman da bu iki hala, nəticə almaq istədiyimiz modusun
ikinci müqəddiməsini əlavə etsək, "c" ilə "b" arasmdakı
münasibətdə "c" dairəsi "b" dairəsinin ya daxilinə düşdüyündən, ya
da üst-üstə düşdüyündən, modusun nəticəsi üçün ortaq məxrəc
olaraq (-ac-) hökmünü almış olarıq.
Fərzetmə sübutu (bürhanı):
11 fəslin 111 dərsində Şeyx İşra-
qm xüsusi hökmləri ümumiyə çevirməsində dedik ki, onun bu
nəzəriyyəsinin praktiki əhəmiyyətini gələcəkdə verəcəyik. İndi də
onun çevirməsinin praktikasma baxaq.
Dedik ki, qəti silloqizmin birinci fiqurunun nəticə verməsini
isbat etməyə ehtiyac yoxdur, çünki bu zəruri bilikdir. Əsasən də,
"Har bir "a", "b"-s3 və hər bir "b" də" c"-sə, onda hər bir
"a",
"c”-dir" silloqizmini isbat etməyə ehtiyac yoxdur. Həmçinin tutaq
ki,
III
fiqurun ikinci modusımu da başqa bir yolla
304
Formal Məntiq
isbat etmişik. İndi biz qəti silloqizmin zəruri olan bu I fiqurunun I
modusundan, III fiqurun fərz etdiyimiz isbat olunmuş II
modusundan və Şeyx İşraqm çevirməsindən istifadə edərək, qəti
silloqizmin III fiqurunun V modusunu isbat edək. Yəni isbat edək
ki,
+ba+
-bc-
n
-ac-
Şeyx İşraqm çevirməsinə əsasən, yuxarıdakı silloqizmin ikinci
müqəddiməsində
(-b=q)
əvəzləməsi aparsaq,
(+qc-)
hökmünü
alarıq. Digər tərəfdən (-b=q) əvəzləməsinə əsasən,
(+qb+)
olar,
çünki (-b=q) əvəzləməsi "Bəzi b-lər q-dür." Deməkdir və bu da Şeyx
İşraqm nəzərincə, "q" məfhumu, əslində, bir predmeti olan fərdi
məfhum olub, amma bir neçə predmeti olan ümumi məfhum kimi
fərz olunaraq, (həqiqi hökmlər) "b" ilə "q" məfhumunun bir-birinə
bərabərliyindən almır. Deməli, }mxandakı silloqizmdən Şeyx
İşraqm çevirməsinə əsasən, (+qc-) və (+qb+) kimi iki düzgün hökm
almış oluruq.
Bunlardan ikinci ilə, verilmiş silloqizmin birinci müqəddimə
hökmünün cəminə baxaq:
+qb+
+ba+
Bu silloqizmi isbat etməyə ehtiyac yoxdur, çünki dediyimiz
kimi, zəruridir. Deməli, onun müqəddimələri cəmi (+qa+) hökmünü
verər. Bundan sonra bu hökmlə, əvəzləməyə əsasən, yuxarıda
aldığımız iki hökmdən birinci ilə cəminə baxaq:
+qa+
+qc-
305
Dostları ilə paylaş: |