RiЭкосистема или экологическая система от греч



Yüklə 133,97 Kb.
tarix20.10.2017
ölçüsü133,97 Kb.

BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

COĞRAFİYA FAKÜLTƏSİ, ƏMM VƏ TESİ İXTİSASI

928–Cİ QRUP TƏLƏBƏSİ



SEYİDLİ ELANƏ

FƏRDİ İŞ:
Azərbaycanın düznlik torpaqları.

Azərbaycanın düznlik torpaqları.

Çəmən qəhvəyi torpaqlar

Çəmən qəhvəyi torpaqlar yarımhidromorf yorpaqlar sırasına daxil olmaqla yanaşı suptropik qurşaqda qrunt rütubətlənməsinin təsiri ilə rütubətsevən ot bitkiləri ilə yanaşı yaxşı inkiçaf etmiş meşə-kol bitkiləri altında formalaşırlar. Bu səbəbəd\əndir, ki toxunulmamış (xam) sahələrdə çəmən-qəhvəyi torpaqların səthində çim təbəqəsi formalaşır. Coğrafi yayılması etibarilə təsvir edilən torpaqlar ayrıca zona təşkil etməyibqəhvəyi torpaqlar fonunda lokal çəkildə yayılmışdır. Bu torpaqların Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının dağətəyi düzənliklərində, maxçəvan MR-də, Qanıx-Əyriçay vadisinin çay terraslarında, quba-Xaçmaz düzəmliyində, lənkəran vilayətinin şimalında, izafirütubətlənmə şəraitinin olduğu sahələrdə təsadüf etmək mümükündür. Bir sıra ərazilərdə çəmən-qəhvəyi torpaqlar yayıldığı sahələrkənd təsərrüfatı dövriyyəsinə daxil edilmişdir. Çəmən-qəhvəyi torpaqların yayıldığı ərazilərin ekoloji-coörafi xüsusiyyətləri bir çox cəhətlərinə görə qəhvəyi torpaqların yayıldığı ərazilərə oxşardır. Lakin hidrometrik çəraitin böyük mövsümi fərqləri səthi və qrunt rütubətləənməsi hesabına əlavə rütubətlənməyə malik olması ilə əndan seçilir.

Çəmən qəhvəyi torpaqların profilinin morfoloji quruluşu bir səra əlamətlərinə görə qəhvəyi torpaqları xatırladır. Lakin xüsusilə ya zvə payız mövsümündə torpaqəmələgəlmə prosesində qrunt sularının daha fəal təsiri olur və təsir torpaqların morfoji quruluşunda və bir sıra fiziki-kimyəvi xassələrində öz əksini tapır. Beləki, həmin torpaqların səthində çoxda qalən olmayan çim təbəqəsi əmələ gəlir, B2 və BC horizontlarında qleyləşmə əlamətləri olan göyümtül-pas və göyümtül yaşıl ləkələr müşahidə edilir. Çəmən-qəhvəyi torpaqlar üçün nisbətən qalın inkişaf etmiş profil və humusla daha dərindən rənglənmə səciyyəvidir. A+B horizontlarının orta qalınlığı çox vaxt 60-70 sm təşkil edir. qəhvəyi torpaqlarla müqayisədə çəmən-qəhvəyi torpaqlarda gilləşmə əlamətləri bir qədər zəifdir, lakin buna baxmayaraq həmin torpaqların profilinin orta hissələrində yüksək səxlığa malik gilləşmiş B1 horzontu aydın seçilir. Profilin aşağı hissəsinin rütubətli olması aydın seçilən karbonatlı illüvial horizontun ayrılmasını çətinləşdirir.





Kəsimlərin qoyuluduğu düzənlik əraziləri

Dərinlik, sm

Humus

Azot

CO2

C/N

Böyük Qafqaz, Quba Xaşmaz düzənliyi



0-30

3,80

0,22

3,48

10,0

30-52

3,15

0,17

2,93

10,7

52-104

1,88

-

3,67

-

104-137

-

-

2,75

-

137-170

-

-

3,12

-

170-220

-

-

2,20

-

Qanıx-Əyriçay vadisi



5-21

4,4

0,29

2,58

8,7

21-45

1,4

0,10

9,54

8,5

45-71

0,8

0,06

7,22

7,6

71-95

0,5

-

7,9

-

95-120

0,4

-

7,41

-

Qanıx çayının qədim terrası



0-19

3,7

0,31

-

7,1

19-38

2,6

0,20

-

7,4

38-62

2,0

0,16

0,39

5,0

90-115

0,8

-

3,94

-

115-180

0,8

-

5,07

-

Çəmən-qəhvəyi humusun miqdarı 4,4-3,7 % arasında tərəddüd edir. Lakin humusun miqdarının karbonatlı qəhəvyi torpaqlarda da yüksək (5,8-6,1%) olduğu hallar kifayət qədər müşahidə edilir.

Kəsimin qoyulduğu ərazlər

dərinlik, sm

100 q-da mq-ekv

pH

Ca

Mg

Cəmi

Böyük Qafqaz, Quba Xaçmaz düzənliyi.

0-30

16,5

5,0

21,5

7,2

30-52

18,1

5,8

23,5

7,2

52-107

14,8

1,7

16,5

7,6

107-137

13,5

5,6

19,1

7,3

Qanıx-Əyriçay vadisi

0-21

21,8

3,0

24,8

7,8

21-45

28,3

4,4

38,7

7,7

45-71

27,3

3,0

30,3

7,9

71-95

29,1

2,3

31,4

8,0




95-110

30,6

3,2

33,8

8,0

Inkişaf etdiyi ərazinin hidrometrik şəraitindən asılı olaraq çəmən-qəvəyi torpaqların aşağıdakı yarımtipləri ayrılır: səthdən çəmənləşmiş qəhvəyiçəmən qəhvəyi torpaqlar yarəmtipi.



Səthdən çəmənləşmiş qəhvəyi torpaqlar yarımtipi. Bu yarımyipə daxil olan torpaqlar dağətəyi düzənliklərdə və yamacların şleyflərində təbii parçalanmanın nisbətən yüksək olduğu sahələrdə yayılmışdır. Bu sahələrdə qrunt sularının səviyyəsi xeyli dərəcədə və bu sular torpaqəmələgəlmə fəal iştirak edə bilmir. Torpaqəmələgəlmə səth suları daha çox iştirak edir. Xam sahələrdə bu torpaqarın səthində orta qalılığı 6-10 sm-ə çatan yaxşı inkişiaf etmiş çim qatı formalaşır. Bundan başqa göstərilən torpaqların A və AB horizontlarında səthi qleyləşmə əlamətləri də müşahidə edilir. Bu xüsusiyyətlər səthdən çəmənləşmiş qəhvəyi torpaqların əsasə dioqnostik göstəricilərindən hesab olunur.

Çəmən qəhvəyi torpaqlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil lan torpaqlar dağətəyi düzənliklərdə və çay vadilərinin kənarlarında geniş yaılmışdır. Səthdən çəmənləşmiş qəhvəyi torpaqlar tipindən qrunt suyunun yer səthinə çox yaxın (2-3 m) olduğu şəritdə torpaqəmələgəlmə prosesində müəyyən rol oynayır. Təsvir edilən torpaqların əsas dioqnostik göstəriciləri çim qatının mövcud olması, profilin orta hissələrinin (B1) qleyləşməsi və humusla dərindən rənglənməsi və s. ibarətdir.



Boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar

Azərbaycanda boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar

Azərbaycanda boz-qəhəvəyi (şabalıdı) torpaqların yayıldığı quru subtropik bozqırlar zonası alçaq dağiığın bir hissəsi və dağətəyi qurşaqda 200-300m-dək hündürlüklərdə yerləşir.

Azərbaycanın quru subtropik quru bozqırlar zonasının iqlimi nisbətən yumşaq qışı və isti yayı ilə səciyyələnir. ənsoyuq ay olan yanvarın orta temperaturu 1,0-2,6º, ən isti ay (iyun) ayınki 23-27º, orta illik temperatur isə 10,5-14,2º-dir. Illik yağıntıların orta miqdarı 275-440 mm, fəal temperaturların cəmi 3344-4472º, ümumi radiasiya 122,5-128,4kkla/sm2, rütubətlənmə əmsalı isə 0,30-0,50-dir.

Boz-qəhəvəyi (şabalıdı) torpaqların yayıldığı zonada əhəngdaşları, tuflu brekçiyalar, qumlucalar və onların yumşaq aşınma məhsulları əsas torpaqəmələgətirici süxurlar rolunu oynayır. Arazboyu zonada “gəcli süxurlar” da torpaqəmələgətirici süxrlar kimi əhəmiyyətli rol oynayır.

Torpaqəmələgəlmə və yatım şəraitindən asılı olaraq, torpaqəmələgətirici süxuralrın və bitki örtüyünün xarakterindən asılı olaraq boz-qəhvəyi torpaqların aşağıdakı 4 yarımtipi ayrılır. Tünd boz-qəhvəyi, adi boz-qəhvəyi, açıq boz-qəhvəyi və “gəcli” boz-qəhvəyi torpaqlar.

Tünd boz-qəhəvyi (şabalıdı) torpaqlar yarəmyipi. Tünd boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar digər yarımtiplərələ müqayisədə nisbətən məhdud sahədə yayılmışdır. Bu torpaqlar yuxarı hissədə 500-550 m yüksəkliklərdə bozqərlaşmış qəhvəyi torpaqlarla həmsərhəddir, aşağı sərhədi isə təxminən 200-300m yüksəklikdən keçir. Tünd boz-qəhvəyi torpaqların nisbətən geniş areallarına Gəncə-Qazax massivində, cənubi Qarabağın dağətəyi sahələrində, Arazsahili zolaqda rast gəlmək mümkündür. Böyük Qafqaz vilayətində təsvir edilən torpaqlar Quba-Qusar massivində, Şamaxı-Ağsu dağlıq yayasında, Qaraməryəm massivində, Turuc- saraca düzündə yayılmışdır. Təsvir edilən torpaqların xeyli hissəsi suvarılan zonadan kənarda yerləşir və kənd dərəcədə mənimsənilmişdir. Arazsahili zolaqda, Naxçıvanda Quba-Qusar maili düzənliyində tünd boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqların müxtəlif dərəcədə erozoyaya uğramış növlərinə rast gılmlk olur.

Təsvir edilən torpaqlar başlıca olaraq yüksək dağətəyi və dağətəyi düzənliklərdə ağotlu-topallı müxtəlif otlu və yovşanlı-otlu quru bozqır bitkiləri altında formalaşır. Adları çəkilən senozlarda ümumi biokütlə 227-283 t/ha təşkil edir. bu topaqlar çox vaxt çınqıllı-narın torpaqlı-korbanatlı gillicələr, karbonatlı lösşəkilli gillicələr və gillər üzərində inkişaf edir.

Adi boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpalar yarmtipi. Adi boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar boz-qəhvəyi torpaqların geniş yayılımış yarımtiplərindən biridir. Bu yarımtipə daxil olan torpaqlar Kür-Araz ovalığının ətraf hissələrində 200-400 m yüksəkliklər arasında yayılmaqla həmin ovalığı yarımüzlük şəklində haşiyələyir. Bu torpaqların daha böyük massivinlərinə Şamaxı-Mərəzə rayonunun dağətəyi hissəsində, Qaraməryəm massivində, Acınohur və Ceyrançöl massivində, Gəncə-Qazax massivində, Qarabağ düzünün dağətəyi hissələrində, Arazsahili zolaqda rast gələmək mümkündür. Adi boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar respublikamızın quru bozqırlar zonasında çox vaxt yovşanlı efemerli taxılkimilər senozları altında formalaşırlar. Yağıntıların miqdarı və digər iqlim elementləri ilə əlaqədar olaraq göstərilən torpaqlar yuyucu olmayan su rejimi şəraitində inkişaf edirlər. Bu torpaqlar çox hallarda delüvial və delüvial-prolüvial karbonatlı gillicələrin əsas torpaqəmələgətirici süxurlaar rolunu oynadığı təpəli-dalğavari relyef şəraitində inkişaf dib formalaşırlar. Lakin dağətəyi sahələrin nisbətən yüksək hissələrində bəzi hallarda əhəngdaşlarının əhəngdaşı konqlomeratların aşınma məhsullarə “gəcli” süxurlar şəklində yer səthinə çıxır. Duzlu süxurlar üzərində şoranvari və şorakətli torpaqlara daha çox rast gəlinir.

Açıq boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar yarımtipi.

Açıq boz qəhvəyi torpaqlar boz-qəhvəyi torpaqlar tipinin daha açıq variantı olub quru çöllərin daha qurq hissələrində, çox vaxt tünd və adi boz-qəhəvyi torpaqlardan aşağıda yayılmışdır. Bu torpaqlar dağətəyi düzənliklərin nisbətən alçaq hissələrində, Kür-Araz ovalığının ətraf zolağının maili şleyflərinə nisbətən böyük areala malikdirlər. Təsvir edilən torpaqlar coğrafi cəhətdən Böyük Qafqazın şimal-şərq yamaclarında, Qaraməryəm yaylasında, acınohur çölü və Qobustanda, Kiçik Qafqazda isə Gəncə-Qazax massivində, Qarabağ və Mil çöllərində, Arazsahili zolaqda Arazın qədim parçalanmış terraslarına qədər Zəngilan, Cəbrayıl, Füzuli rayonlarında Naxçıvan MR-də dağətəyi şleyf zolaqda adi boz-qəhvəyi torpaqlardan aşağıda yayılmışdır.

Bu torpaqlar başlıca olaraq yovşan-ağot, efemer-yovşan, bəzi hallarda yovşanlı-taxılkimiləri-efemer bitkiləri altında formalaşırlar. Açıq boz-qəhvəyi torpaqlar delüvial, bəzi yerlərdə isə delüvial-prolüvial mənşəli karbonatlı , gips və lösşəkilli gillicələr əhəngdaşlı qumlucaların çınqıllı aşınma məhsulları və s. süxurlar üzərində əmələ gəlirlər.

Iqlim şəraitindən quraq olması ilə əlaqədar olaraq açıq boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqların yayıldığı ərazilərdə torpaqəmələgəlmə prosesi yuyucu olmayan su rejimi şəraitində inkişaf edir. bununla əlaqədar olaraq torpaq qatlarında gips, asan həll olunan diz və karbonatların tədrici toplanması baş verir. Dərində yerləşdiyi üçün qrunt sularının torpaq proseslərinə təsiri müşahidə edilmir.

Gəcli” boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar yarımtipi.

Gəcli boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar boz-qəhvəyi torpaqların digər yarımtipləri ilə müqayisədə məhdud sahədə yayılımışdır. Bu torpaqlar sulfatlı və karbonatlı aşınmaqabığı üzərində formalaşmaqla Şəmkirdən Gəncəyə kimi bütöv zolaq şəklində elecədə Qazax rayonunda, Arazsahili zolaqda (Cəbrayıl, mqismən Füzuli və Zəngilan rayonları), Qarabağ düzündə ayrı-ayrı ləkələr şəklində yayılmışdır.

Hələ vaxtıilə V.V.Akimtsev, S.A.Zaxarov, B.A.Klopotovski gəci torpaqəmələgətirici süxurlar kimi təsvir edilmişdir. Gəncə massivində gəcli torpaqlarə daha əraflı öyrənən A.Q.Minaşina(1955) kükürdlü kobu qırıntı süxurlarını gəc və gəcli torpaqlqrın mühüm tərkib hissəsi olan gipsin əsas mənbəyi hesab edirdi. O, gipsin spesifik təbii çəraitdə (kükürdlü süxurlar, nisbətən meyilli parçalanmış relyef, bitki örtüyünün seyrəkliyi, torpaqəmələgəlmə prosesinin çox uzun inkişafı vəs.) əmələ gəldiyini qeyd edirdi. Ş.G.Həsənov (1968, 1970) cənub-qərbi Azərbaycanda gəcəmələgəlməni vulkanik yaylanın yerli aqroiqlim şəraiti ilə və keosulfid zonası süxurlarının aşınması ilə izah edir, ərazidə gəcin küləşi və ağ rəngli növmüxtəlifliklərinin yayılmasın göstərir. Onun fikrincə, ərazidə gəcli süxurların yaranması vulkonogen xarakter daşımaqla bir sıra atmosfer amillərinin təsiri altında mürəkkəb kimyəvi aşınma prosesində baş vermişdir.

Çəmən boz-qəhvəyi torpaqlar (şabalıdı) boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar zonasında (subtropik çöllər qurşağında) kiçik massivlər çəklində yayılmışdır. Bu torpaqlar əsaəsn relyefin alçaq elementlərində (dağətəyi şleyflər, alçaq çay terrasları, quru çay dərələrinin dibi və s.) formalaşırlar. Torpaqəmələgəlmə prosesində səthə nisbətən yaxın yerləşən qrunt suları eləcə də nisbətən yüksək ətraf sahələrdən gələn səth suları mühüm rol onayır. Bu prosesdə suvarma sularının da ümhüm əhəmiyyəti vardır. Izafi rütubətlənmə şəraitində sürünnə ayrıq, çayır, südləyən, şoranotu və s çimyaradan otların fəal iştirakı ilə çiməmələgəlmə prosesi inkişaf edir. bir çox hallarda xam sahələrdə profilin üst hissəsində qalınlığı 10-12sm, bəzən isə 15-smə çatan çim yarımhorizontu-Aç ayrılır.

Çəmən boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar yüksək münbitliyə malikdir. Bu səbəbdən də göstərilən torpaqların böyük hissəsi kənd təsərrüfatı bitkiləri altında istifadə edilir. Şumlanmayan sahələr biçənək və örüş sahələri altında istifadə edilir. Şumlanmayan sahələr. Biçənək və örüş sahələri altında istifadə olunur. Bu torpaqların suvarılan, qədimdən suvarılan və mədəniləşdirilmiş variantlarına rast gəlinir. ərazinin drenləşmə ( parçalanma ) dərəcəsindən, qrunt sularının dərinliyindən,hidroloji rejimin xüsusiyyyətindən asılı olaraq çəmən boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqların aşağıdakı yarımtipləri ayrılır. Səthdən çəmənləşmiş boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar.
Səthdən çəmənləşmiş boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar yarımtipi

Bu yarımtipə daxil olan torpaqlar daha çox drenləşmiş ərazilərdə maili şleyflərdə formalaşmışdır.qrunt suları dərində yerləşdiyindən torpaqəmələgəlmə prosesinə fəal təsir göstərə bilmirlər. Torpaqların rütubətlənməsi əsas etibarıilə ətraf yamaclardan axıb gələn səth sularının hesabına baş verir. Təbii halda torpaqların üst hissəsində çim qatı əmələ gəlir. Təsvir edilən torpaqlar kifayət qədər humus ehtiyatına malikdirlər. Tək-tək hallarda profilin yuxarı hissəsində qleyləşmə əlamətləri müşahidə edilir.

Çəmənləşmiş boz- qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar.

Digər yarımtipə daxil olan torpaqlardan fərqli olaraq çəmənləşmiş boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqların formalaşmasında dövri olaraq (rütubətli mövsümlərdə) qrunt suları da iştirak edir. Bu torpaqların yayıldığı nisbətən yüksək və zəif drenləşmiş çay terraslarında qrunt suları adətən 4-6 m dərinlikdə yerləşir. Lakin təsvir edilən torpaqların əmələ gəlməsində səthi rütubətlənmə daha böyük rol oynayır.

Çəmən boz-qəhvəyi (şabalıdı) torpaqlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan torpaqlar nisbətən yüksək və zəif drenləşmiş çay terraslarında, qurunt sularının yer səthinə daha yaxın (2-3 m) yerləşdiyi sahələrdə formalaşır. Torpaqəmələgəlmə prosesinə səthə yaxın yerləşən qrunt suları çox böyük təsir göstərir. Bundan başqa reylefin nisbətən alçaq elementlərində yayıldığı üçün bu torpaqların rütubətlənməsində ətraf yamaclardan axıb gələn qrunt suları da müəyyən rol oynayır.

Çəmən boz torpaqlar

Çəmən boz torpaqlar Azərbaycan Respublikası ərazisində ən geniş yayılmış torpaq tiplərindən biri olmaqla əsasən Kür-Araz ovlağında, geniş masivlər şəkilində təmsil olunmuşdur. Bu torpaqlar meylli şleyflərdə, Kür və Arazın allüvial düzənliklərində bir çox hallarda depresiya çökəkliklərdə formalaşır. Çəmən boz torpaqlarının inkişafına qrunt və səth suları böyük təsir göstərir və bu proses adətən yarımhidromorf şəraitdə əmələ gəlir. Bu torpaqlar keçid tipli olub quru çöllərin boz qəhvəyi (şabalıdı) və çəmən boz- qəhvəyi (şabalıdı) torpaqları ilə daha quraq şəraitdə inkişaf edən boz torpaqlar arasındakı zolaqda yayılmışlar. Təsvir edilən torpaqların çox geniş sahələri suvarma əkinçiliyində istifadə olunur.

Çəmən-boz torpaqlarının profilində müşahidə olunan hidromorfizm əlamətləri (qleyləşmə, şorlaşma və s.) bu torpaqların vaxtilə subasar (vadi) – delta rejimində inkişaf etdiyini etdiyini göstərir. Sonrakı dövrlərdə Xəzərin geri çəkilməsi ilə əlaqədar olaraq bu torpaqların yayıldığı ərazilərdə qrunt sularının səviyyəsi aşağı düşmüş, ərazi təbii drenləşməyə məruz qalmış və beləliklə, torpaqların bozqırlaşması prosesi getmişdir. Efemerlərin, mayer yovşanı, soğanaqlı qırtıc və s. bitkilərin yayılması, karbonatlı horizontun səviyyəsinin qalxması, çürüntülü horizontun rəngininin bir qədər açıqlaşması, lövhəvari struktur, bir sıra hallarda səthdə “bozqırkeçəsinin” inkişaf etməsi vəs kimi əlamətlər zun müddət davan etmiş bozqırlaşma prosesinin nəticəsi kimi qeyd edilməlidir. Çəmən-boz torpaqların yayıldığı ərazilər üçün isti və şaxtasız qışı, quru və isti yayı olan subtropik yarımsəhra iqlimi səciyyəvidir. Havanın orta illik temperaturu 12,5-14,6˚, yağıntılarınmiqdarı isə 215-310 mm arasında tərəddüd edir.

Təsvir edilən torpaqların genesezində hidroloji rejim və səviyyəsi mühüm rol oynayır. Qrunt sularının səviyyəsinə torpaqəmələgətirici süxurların xarakteri, relyef şəraiti, insanın təsərrüfat fəaliyyəti əhəmiyyətli təsir göstərir və 3-5 m arsında dəyişir. Kür-Araz ovalığının daha çox mənimsənilən şərq hissəsində qrunt sularının səviyyəsi qərb hissəsinə nisbətən yüksək olur.

Çəmən-boz torpaqlar qrunt sularının rejimi və yerləşmə səviyyəsindən asılı olaraq aşağıdakı yarımtiplərə ayrılır:çəmənləşmiş-bozçəmən-boz



Çəmənləşmiş-boz torpaqlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan torpaqların yayılma arealı nisbətən məhduddur. Çəmənləşmiş-boz torpaqların formalaşmasında səth suları başlıca rol oynayır, qrunt sularının rolu isə çox məhduddur. Suvarma mövsümündə qrunt sularının səviyyəsinin müəyyən qədər qalxması müşahidə olunur.

Humus profilinin qısa olması, çürüntü maddələrinin əsas hissəsini A1 horizontunda toplanması, xam sahələrdə çim qatının müşahidə olunması bu torpaqların səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir.

Çəmənləşmiş çəmən-boz torpaqlar demək olarki şoranlaşmamışdır, profil boyu duzlar demək olar ki, bərabər şəkildə paylanmışdır.

Çəmən-boz torpaqlar yarımtipi. Yuxarıda təsvir edilən yarımtipdən fərqli olaraq çəmən-boz torpaqlar yarımtipi qrunt sularının səviyyəsinin dah yüksək olduğu və həmin sularla rürubətlənmənin daha intensiv çəraitdə formalaşırlar. Bu ərazilərdə yaaz-payız aylarında qrunt sularının səviyyəsi daha yüksək (2,5-3,5 m) olur.

Çəmən-boz torpaqlar. əlverişli rütubətlənmə şəraitində xüsusilə yovşan-efemer senozları altında inkişaf edirlər. Maddələrin bioloji dövranı kifayət qədər intensiv gedir. Təsvir edilən yorpaqların morfoloji quruluşu əvvəlki yarımtipdə olduğundan fərqlənir. Beləki bu torpaqlarda humus profili bir qədər (30-60sm). Həmin profil humusla nisbətən bərabər rənglənmiş olur. Aşağı horizontlara doğru karbonatların iştirakı ilə əlaqədər olaraq profilin rəngi açılır.

Çəmən-boz torpaqların şoranvari, şorakətvari, mergelləşmiş qleyləşmiş, suvarılan cinsləri ayrılır.(Salayev.1991) yüksək bonitetli torpaqlar sırasına daxil edilən bu torpaqlardan əsasən pambıq, taxıl və bostan bitkiləri üçün istifadə olunur.

Boz torpaqlar

Azərbaycanb respublikası ərazisində boz torpaqların Kür-Araz, Xəzərsahili ovalıqlarda, Arazsahili və Naxçıvan düzənliklərində yayılması haqqında xeyli miqdarda torpaq tədqiqatları və torpaq-xəritə materialları vardır. Lakin Kür-Araz ovalığının yarımsəhra zonasında boz torpaqların ayrılması, onların genesizi və sistematikası nisbətən zəif öyrənilmiş və bir sıra elmi mübahisələri mövzüsuna çevrilmişdir. A.N. Rozanov (1955) öz tədqiqatlarında bu torpaqların yayılma arealını Kür-Araz ovalığı üçün səciyyəvi olmadığını göstərir. M.E. Salayev (1991) bu torpaqların arealını ayrılmasında əsaslə dəlillər irəli sürülmüşdür. O, boz torpaqların yayılma arealını Abşeron yarımadasının arid yarımsəhra hissəsi və Cənuböşərqi Şirvan ilə boz torpaqların inkiçafı üçün tam avtomorf şəraitin və yuyucu rejimin olduğu ərazilərlə məhdudlaşdırır.

Boz torpaqların yayıldığı ərazilər öçön xostək, xotək-yovşan və yovçan efemer bitki qruplaşmaları səciyyəvidir. Kök sistemi çox dərinə işləyən bitkilərdən fərqli olaraq əksər efemer bitkilər öz inkişafını quraq dövr başlayana qədər başa vurur. Bitki örtüyü seyrək olub çim təbəqəsi yaratmır, ümumi fitokütlə az (5-6t/ha) olub humusun əmələ gəlməsi üçün kifayət qədər üzvi maddə vermir. Bu səbəbdən də torpaqda humusun toplanması çox zəif gedir. Bu torpaqlar allüvial, prolüvial və qədim Xəzər duzlu çöküntüləri (dördüncü dövr gilləri, əhəngdaşlı qumlucalar, brekçiyalar və s) kimi əsas torpaqəmələgətirici süxurlar üzərində formalaşır. Yüngül süxurlar üzərində adətən şoranlaşmamış yüngül torpaqlar, duzlu ağır gilli süxurlar üzərində boz torpaqların şoranvari və şorakətvari növləri əmələ gəlir. Aşınma prosesləri intensiv şəkildə gedir.

Respublikamızın boz torpaqlar zonasının bioiqlim şəritinin yuxarıda göstərilən səciyyəvi xüsusiyyətləri bu şəraitin çox sərt olduğunu göstərir. Bu torpaqların morfoloji quruluşu, tərkib və xassələrində öz əksini tapır. Belə ki, boz torpaqlar üçün profilin zəif diferensasiyası və monoton quruluşlu, humusun və udma tutumunun aşağı olaması, mineral hissəciklərin dərindən parçalanması, yüksək karbonatlılıq və s. səciyyəvidir.

Azərbaycanın boz torpaqları humusla çox zəif təmin olunmuşdur. Torpaqların üst qatında onun miqdarı 1,4±0,1% təşkil edir. bir sıra növlərində humusun miqdarı 1,5-2,0% arasında tərəddüd edir.

Boz torpaqlar tipinin tərkibində açıq-boz, adi-boz, qədimdən suvarılan boz ibtidai boz torpaqlar yarımtipləri fərqləndirilir.



Açıq-boz torpaqlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan torpaqlar relyefin nisbətən cavan elementlərində yayılmışdır. Açıq-boz torpaqlar əsasən yovşan-efemer bitkiləri altında formalaşırlarş yerli iqlim şəraiti ilə əlaqədar olaraq torpaqəmələgəlmə prosesi yuyucu olmayan su rejimi şəraitində gedir. Rəng fonu etibarı ilə açıq boz torpaqların genetik horizontlarının aydın ifadə olunan fərqlənməsi (diferensasiyası) müşahidə olunmur və profil üçün monotonluq səciyyəvidir. Boz torpaqlar tipi üçün səciyyəvi olan yüksək karbonatlılıq bu yarımtip üçündə səciyyəvidir. Turşunun təsiri ilə torpaqlar səthdən etibarən qaynamağa başlayırlar. Karbonatlar nisbətən bərabər paylanmışdır, illüvial-karbonatlı horizont zəif inkişaf etmişdir. Bu torpaqlar üçün əsəs səciyəvi xüsusiyyət profilin aşağı hissəsində (60-80 sm) asan həll olunan duz və mineralların müşahdə edilməsidir.

Adi boz torpaqlar yarımtipi. Bu torpaqlar açıq-boz torpaqlardakına yaxın bioiqlim şəraitində formalaşırlar. Adi-boz torpaqlar açıq-boz torpaqlarla müqayisədə profilin daha yaxşı ifadə olunması ilə fərqlənir. Üst çürüntülü horizont dogər horizontlardan rənginin bir qədər tünd olması ilə fərqlənir. Təsvir edilən torpaqların üst horizontları bioloji cəhətdən yaxşı işlənmişdir. Karbonatlar yüksək miqdarda olmaqla prifildə qeyri bərabər paylanmışdır. Profilin orta hissəsində (B1) onin maksimum toplanması müşahidə olunur. Həmin horizont özünün bərkiməsi ilə seçilir. Karbonatlar profildə özünü müxtəlif konkresiyalar, xüsusilə ağ gözcüklər şəklində biruzə verir. Adi boz torpaqlarda humusun miqdarı açıq-boz torpaqlarda olduğundan bir qədər yüksək olub 1,5-2,0 % təşkil edir. Udulmuş əsasların miqdarı hər 100 q torpaqda 18-20 mq-ekv təşkil edir.

Qədimdən suvarılan (oazis) boz torpaqlar. Bu torpaqlar ilk dəfə Ş.G. Həsənov, M.P.Babayev tərəfindən təsvir edilmişdir. Qədimdən suvarılan boz torpaqlar formalaşmasında suvarma sularının (xüsusilə bulanıqlıq) gətirdiyi əsaslı gətirmələr çox böyük rol oynayır. Asılı materiallar uzun müddət torpağın üst qatında toplanır və daha yaxşı torpaqlarda aqroirriqasiya qatı (Ai) ayrılır. Bəzi hallarda bu qatın qalınlığı 1,0-0,5 m-ə çatır. Bu torpaqların üst qatı üçün bozumtul-qonur (qonur-qəhvəyimtil) rəng, topavari, topavari-kəltənvari struktur səciyyəvidir. Profilin monoton boz rəngdə olması bu torpaqların əsas dioqnostik göstəricilərindəndir.

Ibtidai (takırşəkilli) boz torpaqlar yarımtipi. Ibtidai torpaqlar relyefin daha az parçalanmış sahələrində, bəzi hallarda isə çökəkliklərdə formalaşərlar. Bu torpaqlara Sumqayıt-Siyəzən massivində daha geniş sahələrdə rast gəlmək mümkündür.

Təsvir edilən torpaqların yayıldığı ərazilərdə bitki örtüyü zəif inkişaf etməklə bütöv örtük əmələ gətirmir. Bitki örtüyü isə yovşan bitkisinin dı inkişaf etdiyi taxılkimilərdən ibarət efemerlərdən, duzlu sahələrdə şoranotu qruplarından ibarətdir. Isti yay mövsümündə bitki örtüyü quruyaraq məhv olur.



Bataqlıq torpaqları.

Azonal (zonadaxili) törəmə kimi bataqlıq torpaqları genetik cəhətdən zonal torpaqlarla bağlıdır və müxtəlif torpaq-iqlim zonalarında rast gəlmək mümkündür. Bu torpaqlar lokal şəkildə respublikamızın ustər dağlıq, istərsədə düzənlik ərazilərində təmsil olunmuşlar. Bataqlıq torpaqlar respublikamızda çəmən-bataqlıq torpaqlarla birlikdə düzənlik rayonlarında 137 min hektar sahəni əhatə edir. Bu torpaqlar əsasən Lənkəran və Kür-Araz ovalıqlarında, Naxçıvan düzənliyində, Alazan-Əyriçay vadisinin quru çöllərində, Dəvəçi rayonunun Ağzıbirçala gölü hövzəsində və s. səth və qrunt suları ilə izafi rütubətlənmənin yüksək olduğu ərazilərdə nisbətən geniş yayılmışdır. Təsvir edilən torpaqlar relyefin çökək elementlırində ətrafdan axan səth sularının və ya qrunt sularının uzunmüddətli təsiri nəticəsində təşəkkül tapır. Bu cür şəraitdə bataqlıq bitkilərinin inkişafı üçün şərait yaranır və onlar sürətlə inkişaf edir. Bataqlıq torpaqların inkişaf etdikləri ərazilər üçün halofitlər (qamış, ciyən, cil, sirkən, duzlaq çoqanı və s.) iştirak etdiyi su-bataqlıq bitki qruplaşmaları səciyyəvidir. Qeyd olunan bitkilər hər il torpağa böyük miqdarda (orta hesabla 200-250s/ha) fitokütlə verir.

Bataqlıq torpaqlarda humusun miqdarı yüksık olub, 5,5%-dən 17,8%-dək dəyişir. O, humusu horizontunda bərabər paylansada, dərinliyə doğru kəskin şəkildə azalır. Üzvi maddələrin zəif humifikasiyası və humusun tərkibində azotun az olamsı ilə əlaqədar C/N nisbəti çox genişdir. Humusun tərkibi fulvat tiplidir.

Bataqlıq torpaqlar tipinin hidroloji rejimindən, sualtı torpaqəmələgəlmənin davamiyyət müddətindən və torflaşmanın xarakterindən asılı olaraq 2 yarımtipi ayrılır: çürüntülü-bataqlıqlilli-bataqlıq.



Çürüntülü-bataqlıq torpaqları yarımtipi.

Göstərilən yarımtipə daxil olan bataqlıq torpaqları daha uzun müddətli sualtı torpaqəmələgəlmənin məhsuludur. Bu torpaqlarda bitki qalıqlarının çürüməsi prosesi çox yavaş gedir, torf qatının qalınlığı isə nisbətən az olur. Profilin orya hissəsinin yükəsk dərəcədə qleyləşməsi çürüntülü-bataqlıq torpaqları üçün səciyyəvi əlamətidir.



Lilli-bataqlıq torpaqları yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan bataqlıq torpaqları üçün bütün profilin qleyləşməsi, səthində lil hissəciklərinin xeyli toplanması səciyyəvidir. Çürüntülü-bataqlıq torpaqlarla müqayisədə lilli bataqlıq torpaqlarda humusun miqdarı nisbətən az olur.

Bataqlıq torpaqların yuyulmuş karbonatlı və şoranvari cinsləri fərqləndirilir. Izafi rütubətlənmə və su-fiziki xassələrinin əlverişli olması ilə əlaqədar olaraq bataqlıq torpaqları əsas hissəsi biçənək və örüşlər altındadır.



Çəmən-bataqlıq torpaqları

Çəmən bataqlıq torpaqları respublika ərazisində nisbətən məhdud sahədə yayılmışdır. Bu torpaqlar adətən relyefin alçaq və çökək elementlərində formalaşır. Çəmən bataqlıq torpaqları Mil–Qarabağ, Lənkəran, Quba–Xaçmaz, Salyan və Naxçıvan düzənliklərində kiçik massivlərlə təmsil olunmuşlar. Bu torpaqların əmələ gəlməsi və inkişafı izafi rütubətlənmə ilə sıx əlaqədardır. Torpaqəmələ gəlmə çəmən bitkilərindən çiyən, çil, kərmək (dəvəayağı), çığ, duzlaq şoğanı sirkən və s. əhəmiyyətli rol oynayır. Izafi rütubətlənmə şəraiti daşqın və tullantı suları, nəzarətsiz buraxılan suvarma sularının, eləcədə qrut sularının təsiri altında əmələ gəlir. Bu prosesdə qrunt sularının təsiri daha böyükdür. Çəmən–bataqlıq torpaqlarının yayıldığı rayonlarda qrunt suları müxtəlif dərinliklərdə yerləşir -40 sm–dən 80 sm–ə dək. Naxçıvan MR–də relyefin ən alçaq elementlərində yayılmış bu torpaqların əhatə etdiyi ərazilədə qrunt suları adətən 20–25 sm dərinlikdə yerləşir. Ilin rütubətli mövsümündə qrunt sularının səviyyəsi bir çox hallarda torpaq səthinə qədər qalxır, quraq mövsümündə isə 1,5m–dək dərinliyə düşür. Çəmən–bataqlıq torpaqların yayıldığı ərazilərin əsas hissələrində qrunt suları zəif dərəcədə minerallaşmışdır. Bəzi sahələrdə isə nisbətən cod tərkibli qrunt suları yayılır və onlar torpaqların sahələrinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Allüvial, bəzi yerlərdə karbonatlı allüvial–prolüvial, duzlu gillicəli, yaxud gillicəliçınqıllı çöküntülər əsas torpaqəmləgətirici süxuralar rolunu oynayır.

Çəmən–bataqlıq torpaqları bir sıra xarakterik morfoloji əlamətlərə malikdir. Belə ki, çəmən bataqlıq torpaqlarının inkişaf etdiyi xam sahələrdə torpaq sıthindı qalınlığı 5–8 sm–ə çatan çim qatı formalaşır. Profilin üst hissəsini əhatə edən humus horizontu yaxşı rənglənir, çox vaxt qara və qara–qonur rəngə malik olur. Bu horizont adətən rütubətli, suvaşqa və pis ifadə olunmuş struktura ilə seçilir. Quruduqda bozarır, çox bərkiyir və çatlayır. Humus horizontunun altında bozumtumtul –qonur, oxra və pas ləkəli, bir qədər qleyləşmiş keçid qatı yerləşir.

Çəmən bataqlıq torpaqları humusla yaşı təmin olunmuşdur. Naxçıvan MR–də karbonatlı çimli–bataqlıq torpaqlarında humusun miqdarı 4,15–5,77% arasında dəyişir və 85 sm dərinliyə kimi onun miqdarı cüzi şəkildə azalır. Anaerob bitki qalıqları tədricən parçalanır və parçalanmanın sonuncu məhsullarına kimi minerallaşır.

Duzlu ana süxurlar üzərində formalaşan və minerallaşmış qrunt sularının təsiri altında formalaşmış çəmən–bataqlıq torpaqlarında şoranlaşma əlmətləri üzə çıxır göstərilə torpaqların şorlaşmış variantlarına Kür–Araz ovalığının və Naxçıvan düzənliyinin quru rayonlarında və qismən Qanıx–Əyriçay vadisində rast gəlmək mümükündür.

Çəmən–bataqlıq torpaqları tipinin iki yarımtipi fərqləndirilir: çürüntülü çəmən–bataqlıqlilli çəmən–bataqlıq torpaqları:



Çürüntülü çəmən–bataqlıq torpaqları yarımtipi. Bu torpaqlar müxtəlifotlu çəmən bitkiləri altında formalaşır. Torpaqəmələgəlmə prosesinə nisbətən qısa dövrü əhatə edən yüksək izafi rütubətlənmə (sualtı rejim) şəraiti həlledici təsir göstərir. Çürüntülü çəmən–bataqlıq torpaqların profili üçün yaxşı inkişaf etmiş çəmən çimli və humuslu profilin qalın olmağı səciyyəvidir. Bu torpaqlar qida maddələri ilə yaşə təmin olunmuşlar və münbitlik səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir.

Lilli çəmən–bataqlıq torpaqları yarımtipi. Bu torpaqlar çəmən–bataqlıq altında inkişaf edir. Lilli çəmən–bataqlıq torpaqları uzun müddət səth, yaxud daşqın sularının təsiri altında formalaşırlar. Suyun tərkibində olan asılı lil hissəcikləri torpaq səthinə çökür. Torpaqəmələgəlmə şəraiti humufikasiya prosesi üçün əlverişli deyildir. Bu səbəbdən profildə humus horizontu zəif ifadə olunmuşdur. Uzun müddət davam edən izafi rütubətlənmənin təsiri altında demək olarki, bütün profilin qleyləşməsi müşahidə olunur. Çəmən–bataqlıq torpaqlarının yuyulmuş, karbonatlı, qleyli laylı cinsləri fərqləndirilir.

Şoran torpaqlar

Tərkibindəki mədəni bitkilərin normal inkişafına mane ola biləcək miqdarda suda həll olan duzlar olan torpaqlara şoran torpaqlar deyilir. Üst qatların duzlarla zəngin olaması bu torpaqların səciyyəvi xüsusiyyətidir. Zonadaxili torpaqlar kimi şoran torpaqlar zonal torpaqlar fonunda Azərbaycanın düzənlik rayonlarında quru–bozqır və səhra bozqır zonasında daha geniş yayılmışdır. Şoran torpaqlar republika ərazisinin 1,3–1,5%-ni əhatə edir. Mil–Qarabağ, Mil–Salyan, Şirvan düzlərində, Samur–Dəvəçi ovalığı, Naxçıvan düzü və Abşeron yarımadasının suvarılam zonalarında bu torpaqlar daha geniş yayılmışdır. Bu torpaqların şoranlığı qərbdən şərqə Xəzər dənizi sahillərinə doğru artır.

Kür–Araz ovalığında relyefin nisbətən çökək elementləri, bataqlıq və laqunların ətrafları, Xəzərin alçaq terraslarının allüvial düzənlikləri üçün allüvial şorlaşforması səciyyəvidir. Kür–Araz ovalığı ərazisinin üçdə iki hissəsində qrunt sularının səviyyəsi torpaq səthinə nisbətən 5m–dən dayazdır. Yayda suvarma mövsümündə qrut sularının səviyyəsinin daha da qalxması müşahidə olunur. Torpaq səthinə yaxın minerallı qrunt suları kapilyar hərəkəti ilə torpağın üst təbəqəsinə daxil olur və buxarlanma nəticəsində torpağı şorlaşdırır. Respublikamızın dağətəyi düzənliklərində dağ çaylarının konusları və vadilərində delüvial və delüvial–prolüvial şorlaşma formalarına təsadüf edilir. Göstərilən ərazilərdə suayrıcı və dağ əkinlərinə düşən atmosfer yağıntıları yer səthinə yaxın duzları həll edərək özü ilə bərabər dağətəyi düzənlik sahələrinə aparır. Burada toplanan müxtəlif duzlar torpaq və qruntun duzlaşmasına səbəb olur. Dellüvial–prolüvial şorlaşma formasında çay suları ilə gətirilən duzlar hesabına çay vadisi torpaqlarının şorlaşması gedir.

Respublikamızın şoran torpaqları duzların anion və kationlarının nisbətinə və morfoloji xüsusiyyətinə müxtəlif qruplara bölürlər.



Xloridli şoranlar– bu torpaqlarda ionunun miqdarı 40%-dən çox olur. Xloridli şoranlar Muğan düzündə, cənub–şərqi Şirvanda, Abşeron yarımadasında, Siyəzən–Sumqayıt massivində və s. geniş yayılmışdır. Sulfatlı şoranlar– bu şoranlarda sulfat ionu üstünlük təşkil edir. ümumi duzların 40%-dən çoxunu natrim–sulfat duzu təşkil edir. Göstərilən şoranlar cənubi Muğanda, Şirvanda və Qarabağ düzlərində və s. geniş yayılmışdır. Soda ilə şorlaşmış torpaqlar–bu növ torpaqlarda əsasən natrium–karbonat və bikorbonat duzları üstünlük təşkil edir. Sodalı şoranlara Qarabağ düzünün mərkəzi və Naxçıvanda MR Araz sahili hissələində təsadüf olunur. Qarışıq duzlarla şorlaşmış torpaqlar– bu torpaqlarda qarışıq tərkibli duzlar yayılmışdır.

Azərbaycanın şoran duz toplama xarakterindən və şəraitindən asılı olaraq iki genetik tipi fərqləndirilir–avtomorf və hidromorf şoranlar.



Qrunt suyu dərində yerləşən ana süxurlar üzərində əmələ gələn torpaqlara avtomorf şoranlar deyilir. Qrunt suları kifayət qədər dərində yerləşdiyindən torpaqəmələgəlmə prosesində iştirak etmirlər. Ana süxurlar əsasən üçüncü və dördüncü dövrün elüvial və delüvial süxurlardan ibarət olur. Avtomorf şoranlar yuyucu olmayan və dövrü tərləmə su rejimi şəraitində inkişaf edirlər. Bu tip şoranların üst qatında duzların miqdarı 1–2% olur, bir çox hallarda səthdə duz “qabığı” əmələ gəlir. Avtomorf şoranlar dağarası çökəkliklərdə Acınohur və Ceyrançölün meyilli şleyflərində, Qobustan və Gəyən düzlərində təmsil olunmuşlar. Bu tipik və şoranların takırlaşmış yarımtipləri fərqləndirilir.

Tipik şoranlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan şoran toapaqlar nəlbəkivari mikroçökəkliklərdə yayılmaqla əsas zonal torpaqlar fonunda ləkələr şəraitində təmsil olunmuşdur. Tipik şoranların üst qatında duzların miqdarı daha yüksəkdir.

Takırlaşmış şoranlar yarımtipi. Bitki örtüyündən məhrum olan bu şoranlar hamar səthə malik olur. Suda asan həll olan duzlar qabıq altı qatda daha çox toplanmışdır. Qabıq–torpaq səthi adətən çox kövrək və çatvari olur. Respublikamızın Mil–Qarabağ, Muğan–Salyan düzlərində, cənub–şərqi Şirvanda həmçinin Xəzər dənnizi sahil zonalarında relyefin nisbətən az parçalanmış sahələrində suvarılan ərazilərdə hidromorf şoranlar daha geniş yayılmışdır.

Tipik şoranlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan şoranlar boz və çəmən–boz torpaqlar fonunda daha geniş yayılmışdır. Şoranlaşmış və duzların toplanması yüksək dərəcədə minerallaşmış qrunt sularının təsiri altında baş verir. Göstərilən şoranların üst horizontu duzlarla zəngin (1,8–3,8%), qalınlığı az, yumuşaqolub, səpələnən (dağılan) yalançı struktura malikdir. Bu torpaqların profili çox vaxt bütövlükdəqleyləçir, sarı–pas ləkələrlə və gipsli yeni törəmələrlə təsadüf olunur. Tüksək karbonatlı olan bu torpaqların ağır gilli növmüxtəliflikləri üstünlük təşkil edir.

Təpəcikli şoranlar yarımtipi. Deflyasion–akkumlyativ formalı bu şoranların əmələ gəlməsi eol prosesləri ilə əlaqədardır. Onlara Abşeronun dənizsahili zolağında, cənub-şərqi Şirvanda daha çox təsadüf olunur. Bu rayonlarda küləyin (əsas şimal istiqamətli) təsiri ilə duzlu hissəciklər hərəkət edilərək ətraf sahələrə yayılır və rast gəldikləri şoran bitkilərinin (kərmək, qara şoran, şorangə və s.) gövdəsi ətrafında toplanaraq hündürlüyü 5-10 sm-ə çatan kiçik təpəciklər əmlə gətirirlər. Göstərilən şoranların profili çox primitiv quruluşa malik olur.

Nəm (şor) şoranlar yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan şoranlar Xızıri müasir terraslarında Abşeronun duzlu gölərinin dibində yayılmışdır. Bu sahələrdə qrunt suları səthə yaxın (0,8–1,0m) yerləşir. Yağıntılı mövsümdə qrunt suları səthə çıxır, minerallaşma dərəcəsi çox yüksək (125–95q/l) olan şoran göllər yaranır. Nəm şoranların profili çox primitivdir. Səthdə duz qabığı (qaysağı) yerləşir. Təsvir edilən şorların morfoloji quruluşu üçün profilin primitivliyi, onun bütövlükdə qleyləşməsi, qonur-göyümtül duz və gipslə zəngin gilli kütlədən ibarət olması səciyyəvidir.

Sodalı şoranlar. Sodalı şoranların tərkibində soda və natrium bikorbinat üstünlük təşkil edir. bu birləşmələrin təsiri ilə torpağların sukeçirmə qabiliyyəti tamamilə itir, strukturu zəifləyir. Sodalı şoranların mühitin reaksiyası qələvi və yüksək qələvidir (pH 8,9-9,9). Udulmuş əsasların 20-30 % udulmuş natriumdan ibarətdir. Bu torpaqlar yüksək karbonatlıdır. Sodalı şoranlara Qarabağ düzündə, tərtər çayının gətirmə konusunda, Həkəri və Qarqarçayın aşağı axınlarında – Arazsahili zolaqda təsadüf olunur. Təsvir edilən torpaqlar Kür-Araz ovalığında çəmən və çəmən–boz torpaqlar fonunda mürəkkəb kompleks yaradırlar.

Bataqlıq şoranları yarımtipi. Bataqlıq şoranları Kür-Araz ovalığının kasa şəkilli mikroçökəkliklərdə rast gəlinir. Səthə yaxın (0,8-1,0) yerləşən qrint suları şorlaşmada həlledici rol oynayır. Zonadaxili torpaqlar kimi bu şoranlara çəmən–bataqlıq torpaqları fonunda çox rast gəlinir.

Təkrar (irriqasiya) şoranları yarımtipi. Bu yarımtipə daxil olan şoralara əsasən Kür-Araz ovalığının suvarılan torpaqlarda rast gəlinir. Suvarmadan törəyən təkrar şorlaşma nəticəsində başlıca olaraq qrunt sularının səviyyəsinin yüksəlməsi ilə, suvarma sistemini kanallarında əmələ gələn filtrasiya ilə və çox vaxt suvarmada həddindən artıq su sərf edilməsi ilə sıx əlaqədardır. Təkrar şoranlar suda asan həll olunan duzların üst qatlarda daha çox toplanması və gilli tərkibə malik olması ilə səciyyələnir.

Respublikamızda şoran torpaqların mənimsənilməsi duzların torpaqlardan yuyulması və mədəniləşmə tədbirlərinin aparılması ilə əlaqədardır. Zəif şorlaşmış torpaqlarda norma və rejiminə riayət olunmalı, sahələr hamarlanmalı, növbəti əkin sistemi tətbiq edilməli suvarma arx və kanallar boyunca filtrasiya sularını buxarlandıran ağaclar əkilməli və s. tədbirlə həyata keçirilməli. Orta və şiddətli dərəcədə şorlaşmış torpaqlarda isə torpaqları su ilə yumaq tətbiq edilməlidir. Qrunt sularının səthə yaxın yerləşdiyi sahələrdə kollektor-drenaj şəbəkəsindən istifadə olunmalıdır.

Qumluqlar.

Respublikamızın ərazisində qumluqlar başlıca olaraq Xəzər sahili ovalıqda şox da geniş olmayan ərazidə yayılmışdır. Respublikamızın Xəzərsahili zolağı şimalda Samur çayı mənsəbindən başlayaraq, cənubda Astara çayın mənsəbinə kimi 800-dən artıq uzunluğa malikdir. Sahil boyu qumluqların eni 500–700 m-dən bəzi yerlərdə isə 5-7 km-ə kimi şatır. Xəzərsahili qumların ümumi sahəsi 8-0 min hektara yaxın olub zəif istifadə olunur. Son illərdə Xəzəri səviyyəsinin qalxması ilə əlaqədar olaraq sahil qumluqlarının müəyyən hissəsi dəniz sularının altında qalmışdır.

Qumaların genesizi əsasən geoloji proseslərlə izah olunur. Aşənma məhsullarına və küləyin təsiri ilə hissəciklər daha da xırdalanlr və öz yerini dəyişir. Respublikamızın ərazisində yayılmış qumluq sahələr genesizinə görə dəniz, eol-göl və allüvial qruplara bölünür.

Dəniz qumları Abşeron yarımadası sahillərində daha da geniş yayılmışdır. Dəniz sahili boyu uzanan sahil tirələri də həmin qumlardan təşkil olunmuşlar. Xəzər sahili bitki örtüyünün təşkil edən cil, yulğun, duzlaq çoğanı, qum yovşanı, vələmir, ətli qaraşoran, dəvətikanı və s. yarımörtülmüş və örtülmüş qumluqlarla müqayisədə çəlpaq sahələrdəki qumluqların hərəkəti müşahidə olunur.

Lənkərankəran ovalığının sahilboyu zolağında maqnetit-avqit qumları yayılmışdır. Balıqqulağı ilə zəngin qulmluqlar Abşeron yarımadası sahillərində daha geniş təmsil olunmuşlar. Eol-göl mənşəli qumluqlar əsasən Abşeron yarusu çöküntüləri ilə əlaqədar və lokal şəkildə Binəqədi rayonunda rast gəlinir. Allüvial qumlar Lənkəran ovalığı və sahilboyu meyilli düzənliklərdə yayılmışdır.

Qumluqlarda üzvi maddələr çox az olub (0,3-0,8%) ümumi azotun, fosforun və kaliumun miqdarı buna müvafiq olaraq cüzi miqdar təşkil edir. gilli qumlar istisna olmaqla qumluqlar əsasən şoranlaşmamışdır. Qumluqlardakı karbonatların miqdarı geniş həddə (3-29 %) dəyişir və başlıca olaraq ana süxurların və balıqqulağı qırıntılarının miqdarından asılı olur. Bu səbəbdən alt qatlarda toplanan rütubət toplana bilmir və nəmlik alt qatlarda saxlanır. Qumlarda torpaq əmələ gəlmə prosesi üçün nisbətən əlverişli şərait yalnız bitkilərlə bərkilmiş sahələrdə mövcud olur.

Qumların külık tərəfindən sovurulub aparılmasının qarşısını almaq üçün kompleks tədbirlər həyata keçirilməlidir. Hər şetdən əvvəl bitki örtüyünün mühavizə edilməsinə, müxtəlif ot kol və ağac bitkilərinin əkilməsinə diqqət yetirmək tələb olunur. Qumların hərəkətini məhdudlaşdərmaq üçün mexaniki və canlı çəpərlərin yaradılması, meşə zolaqlarının salınması, müxtəlif polimer və yapışdırıcı maddələrdən istifadə edilməsi faydalı ola bilər.
ədəbiyyat siyahısı:

Qərib Məmmədov “Torpaqşunaslıq və Torpaqşunaslıq coğrafiyasının əsasları”

 

 

 









Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə