Sharq sivilizatsiyasi va tarix fakulteti


I. YEVROPADAGI INQILOB HARAKATLARNING FRANSIYA MISOLIDAGI TALQINI



Yüklə 0,51 Mb.
səhifə5/9
tarix06.04.2022
ölçüsü0,51 Mb.
#85110
1   2   3   4   5   6   7   8   9
To\'ychiyev Shaxzod Kurs ishi.

I. YEVROPADAGI INQILOB HARAKATLARNING FRANSIYA MISOLIDAGI TALQINI.



    1. Fransiyada inqilob arafasidagi ijtimoiy – siyosiy vaziyat.


XIX asrning 40 -yillarida qishloq va shahar aholisining keng ommasi juda tez qashshoqlashib bordi. Shuning uchun ham 1841-yildan 1847-yilgacha Fransiyada ishchi va dehqonlar hamma joyda kurashga otlandilar. Ishchilar dehqonlar bilan birgalikda ko‘p vaqtda hukumat askarlari va politsiya bilanqonli jang qildilar. 1846-1848-yillardagi stachkalar ichida Riv-J‘e shaxtyorlarining aprel oyidagi ish tashlashi alohida o‘rin tutadi, bu ish tashlash bir yarim oycha davom etgan edi. Shahar va qishloq aholisining keng tabaqalari shaxtyorlarning ish tashlashini qo‘llab – quvvatladi. Tur shaxrida noyabr oyida ko‘tarilgan ish tashlash harakati siyosiy tus olib, Tur ishchilarining qishloq kambag‘allari bilan aloqa bog‘laganliklarini ko‘rsatdi. 1841-yilda aholini va soliq obyektlarini ro‘yxatga olish munosabati bilan ko‘tarilgan g‘alayonlar zo‘r inqiloblashtiruvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Ba‘zi joylarda soliq inspektorlari paydo bo‘lgan vaqtdayoq minglab dehqonlar, hunarmandlar, ishchilar qo‘zg‘aldilar. Inspektorlar haydab yuborilardi, ro‘yxat yirtib tashlanardi, faqat katta harbiy qismlar kelgach, ko‘pincha qattiq barrikada janglaridan keyingina ro‘yxatchilarning ishi yangidan boshlanardi.

1841-yilda Tuluzada ( iyul), Klermon-Ferranda ( 9-10 sentabr), Lill (avgust-sentabr) va uning atrofida ko‘tarilgan katta qo‘zg‘alonlarda shaharlar va ular atrofidagi qishloqlarning ming-minglab aholisi qatnashdi.Tuluza, Klermon – Ferran va boshqa ko‘pgina shaharlarda 1841-yilda soliqlarga qarshi ko‘tarilgan g‘alayonlar vaqtida ko‘chalarda inqilobiy gimn yangradi. Xalq katta harbiy qismlar kelguncha, bir oz vaqt g‘alaba qozondi. Bu jarayonlarda 1840-yil oktabrda hokimiyatni o‘z qo‘liga olgan Gizoning faoliyatiga to‘xtalishimiz muhim hisoblanadi. U rasman faqat tashqi ishlar ministiri lavozimida bo‘lsada, haqiqatda 1848-yil inqilobiga qadar hokimiyatni o‘z qo‘lida tutib kelgan ministrlikning boshlig‘i edi.

1847-yil sentabrda Gizo rasmiy ravishda Ministrlar sovetining raisi bo‘ldi.1 Konservatorlarga aylanib ketgan sobiq liberal Gizoning hokimiyat tepasiga kelishi iyul monarxiyasining butun siyosatida o‘ngga qarab burilish yuz berganini bildirar edi.Xalqaro ishlarda bu burilish Fransiya dushmanlariga, uning savdo sohasidagi raqiblariga yon berishdan iborat edi. Fransiya Angliyaning Yaqin Sharqda ustunlik qilishini tan oldi va o‘zining Misr, Suriya, Marokashdagi bosqinchilik planlarini amalga oshirishni kechiktirdi. Fransiya hukumati Gaiti oroli ustida kelib chiqqan janjal vaqtida ( 1843-1845) ham Angliyaga yon berdi. Gizo hukumati 1846-yilda Polsha mustaqilligining so‘nggi qoldig‘ini tugatishga to‘sqinlik qilishga jur‘at qilmasdan, Krakov shahrining Avstriya imperiyasiga qo‘shib olinishiga rozi bo‘ldi.Fransiya Gizo hukumatining xohishi bilan Shvetsariyadagi fuqarolar urushi vaqtida reaksion Zonderbund tomonini oldi. Bu esa Fransiya diplomatiyasining yana bir mag‘lubiyati edi.2 Gizoning reaksion siyosati sanoat burjuaziyasi o‘rtasidagi oppazitsion kayfiyatni kuchaytirdi va Fransiyadagi butun mehnatkash aholining noroziligini keskinlashtirib yubordi. Fransiyada siyosiy muvozanatning keskinlashuviga juda muhim iqtisodiy voqealar: 1845-1846 yillardagi kartoshka, bug‘doy, no‘xat hosili unmaganligi va 1847-yil kuzida Angliyada boshlanib, sal vaqt ichida Yevropa qit‘asidagi malakatlarga yoyilib ketgan umumiy savdo-sanoat inqirozi katta turtki bo‘ldi hamda yangi burjua-demakratik inqilobining boshlanishini tezlashtirdi. Fransiyada ham, Angliyadagi singari, sanoat inqirozi oldidan sanoat yuksaldi, shuningdek temiryo‘l qurilishida spekulyatsiya juda avj oldi.

Qishloq xo‘jaligida yuz bergan ofatlar Angliyada ham juda katta ta‘sir ko‘rsatdi.Chetdan keltirilgan.

1847 yilkuzida Londondagi pul vahimasi ana shunday sharoitda ko‘tarildi.Angliya banki, uning ketidan boshqa banklar ham pul berishni kamaytirdi.Natijada ko‘pgina savdo-sanoat firmalari sindi. Bularning hammasi Fransiyada ham takrorlandi; lekin Fransiyadagi inqirozning inqilobiy vaziyatda yetilishi bilan katta xususiyatlari bor edi. Fransiyada kredit ishlari ilgari ham Angliyadagi darajada rivojlanmagan edi; shu sababli, Angliyadan farq qilib, Fransiyada 1847-yilning so‘nggi oylarida inqiroz eng yuqori nuqtasiga yetmagan edi ( buning ahamiyati juda katta edi). Aksincha, 1847-yilning so‘nggi oylarida juda ko‘p mayda savdogarlar va sanoatchilargina sindi. Shu bilan birga inqiroz sharoitida chet el bozorida savdo qilolmay qolgan katta-katta –Parij savdogarlari o‘z ishlarini ichki bozordagi savdo –sotiq bilan saqlab qolmoqchi bo‘ldilar.― Ular katta – katta firmalar tuzdilar, bu firmalarning raqobati mayda baqqollarni va do‘konlarni ko‘plab xonavayron qila boshladi. Parij burjuaziyasining bu qismi ichida ko‘p kishilarning sinishi va fevral kunlarida bu qismning inqilobiy xatti-harakatda bolishining sababi ham shu edi.

1848 – yil boshlarida chet ellarga metall ishlash sanoati buyumlari, polotno, jun va shoyi tovarlar hamda ko‘pgina boshqa buyumlar chiqarish kamaydi. 1847-yilgi moliya inqirozi ham katta va alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. 1847-yildagi davlat defitsiti butun byudjetining 25 % ga yetdi.Davlatning qarzga botishi moliya aristakratiyasi uchun foydali edi.Ya‘ni, doimiy davlat defitsiti, agar u, davlatni sindirish xavfini tug‘dirmasa, bankirlar birja vakillari uchun- davlatga qarz berib turuvchilar uchun haqiqiy daromat manbai edi.Lekin 1847-yildagi inqiroz sharoitida moliyachilarning shaxsiy mafaatparastligi moliya aristokratiyasining o‘ziga zarar yetkazdi, omonat kassalari bo‘shab qoldi, pul quyuvchilarning o‘z pullarini qaytarib oldilar.Gizo davlatning sinishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida, ichki zayom chiqarishga majbur bo‘ldi. Iqtisodiy inqiroz va hosilsizlik natijasida mehnatkashlar ommasining, mayda burjuaziya keng tabaqalarining ahvoli 1846-1847 yillarda juda ham o‘girlashib ketdi. Shu munosabat bilan ommaning aktivligi kuchaydi, bu aktivlik g‘alla spekulyatlarining uylari va omborxonalariga qilingan hujumlarda, ish tashlashlarda aks etdi. 1847-yilda oziq-ovqat qahatchiligiga qarshi ko‘tarilgan g‘alayonlar ichida Byuzans shahrida ikkita g‘alla spekulyarining o‘ldirilishi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. 1847-yildagi ish tashlash harakatiga Nant shahridagi g‘isht teruvchilar va binokor ishchilarning, ko‘pdan-ko‘p qamoqqa olishlarga va shaharda harbiy qismlar bo‘lishiga qaramay, uch oy chamasi ya‘ni 1847-yil sentabrgacha davom etgan ish tashlashlari zo‘r matonat va uyushqoqlik bilan o‘tkazildi. Ziyofat kompaniyasi deb atalgan kompaniya 1847-yilda yangidan boshlanib ketdi. Ishchilar, 1840-yildagidek, ba‘zi ziyofatlarda qatnashdilar. 1848-yil 2 yanvarda Limojda bo‘lib o‘tgan ziyofat alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu ziyofatni Per Leruga atab uyushtirilgan edi, lekin ziyofatda qatnashgan ishchilar o‘zlarining ma‘lum maqsad va vazifalarini ko‘rsatishga ham harakat qiladilar. 1847-yilda ― progressiv konservatorlarning yangi burjua-monarxistlar gruppasi vujudga keldi. Bu gruppaga orleanist publitsist de Jirarden boshchilik qildi. U 1847-yilda: ― Biz– oppazitsiyadamiz, ammo oppazitsiyadan emasmiz‖ dedi. Bu gruppaning vujudga kelishi ― yuqori tabaqalar inqirozi‖ ning o‘ziga xos ko‘rinishi edi.

Haqiqatdan ham, kechagina Lui-Filipp monarxiyasining sodiq tarafdorlari bo‘lgan ― progressiv konservatorlar‖ hukumat tepasidagi partiyadan faqat chuqur siyosiy inqiroz sharoitidagina ajralib chiqa oladilar. ―Progressiv kuchlarning dasturi boshda faqat iqtisodiy islohatlar bilangina cheklangan edi, lekin keyin ― progressiv konservatorlar‖ ham saylov islohatini yoqlab chiqdilar. Monarxistlarning ilgari ham oppazitsiyada bo‘lgan boshqa bir gruppasiga, avvalgicha, advokat Odilon Barro boshchilik qildi: ― sulola oppozitsiyasi deb atalgan bu gruppa ham orleanistlardan iborat bo‘lsada, u monarxist yirik savdosanoat burjuaziyasiga mansub bo‘lgan shunday doiralarning partiyasi sifatida vujudga keldiki, bu doiralar davlat hokimiyatidan foydalanmas edi.3

Inqilob arafasidagi ijtimoiy hayot va siyosiy vaziyatga A.I.Gersenning


qarashlariga e‘tibor beradigan bo‘lsak, u aytadiki, Fransiyada feodalizm yo‘q edi. Lekin qirol Lui Filipp davrida siyosiy hokimiyat faqat burjuaziyaning yuqori tabaqasi qo‘lida edi. Kapitalizm rivojlangan sari sanoat burjuaziyasi boyib bordi. Lekin Fransiyada burjuaziyaning keng qatlamlari hatto saylov huquqiga ham ega emas edilar. Siyosiy jihatdan huquqsiz bo‘lgan ishchilar sinfining ahvoli ham nihoyatda og‘ir edi. A.I.Gersen Fransiyada 1848-yilgi inqilobiy vaziyat burjua keng qatlamlarining o‘z siyosiy huquqsizligidan noroziligi va ishchilar sinfining kapitalistik ekspluatatsiyaga qarshi kurashi natijasida vujudga kelgan edi deb yanada soddalashtirib izohlab beradi . Bundan tashqari mamlakatda iqtisodiy muommolar ham yuzaga keldi. Kartoshka kasalligi orqasidan paydo bo‘lgan qahatchilik munosabati bilan Fransiyada xalq ommasining ahvoli keskin yomonlashdi. Kartoshka kasalligi 1845-1847-yillar mobaynida butun Yevropa bo‘ylab tarqalgan edi. Buning oqibatida asosiy yeguligi kartoshka bo‘lgan kammag‘allarning ahvoli ancha og‘irlashib qoldi.

1847-yilda navbatdagi iqtisodiy inqiroz boshlanib, bir qancha kapitalistik davlatlarni qamrab oldi. Fransiyada sanoat ishlab chiqarishi 50% ga qisqardi, ommaviy ishsizlik boshlandi.4 Burjuaziya qattiq turib, saylov islohatini o‘tkazishni talab qildi. Ko‘p kishilik banket-majlislar tashkil qilinib, qadah ko‘tarish bahonasi bilan siyosiy nutqlar so‘zlandi. Ishchilar burjuaziyaning saylov haqidagi talabini qo‘llab quvvatladilar.

Hukumat poraxo‘rlik, har xil firibgarlik botqog‘iga botib ketdi va yirik burjuaziyaning bir qismi oldida ham o‘z obro‘yini yo‘qotib qo‘ydi. Mamlakatda inqilobiy vaziyat kundan kun avj olib ketdi12 . 23-fevralda qo‘shinlar qurolsiz olomonni o‘qqa tutdi, 50 dan ortiq kishi o‘ldirildi. Shundan keyin butun mehnatkash patij aholisi kurashga otlandi. Mamlakat bo‘ylab barrikada janglari avj olib, qurolli to‘qnashuv Parij shahrining deyarli barcha ko‘chalari bo‘ylab tarqaldi. Barrikada janglarining asosiy qatnashchilari hunarmandlar, ishchilar hamda mayda burjuaziya vakillaridan iborat edi. Biroq yirik burjuaziya jamoasi namoyishchilarga qarshi uyushqoqlik bilan harakat qilishdi, barrikadalar soni kengayishining oldini olish uchun barcha choralardan foydalandi. Hukumat qo‘shinlari yirik burjuaziya va ayrim feudal-monarxiya tarafdorlari yordami bilan namoyishchilar o‘rtasiga ixtilof solishga urindilar, namoyishchilarni turli yolg‘on g‘oyalari bilan chalg‘itishga intildi. Ammo qo‘zg‘alonchilar bu aldovlarga uchmadilar, ularni shiddat bilan harakat qilishda ayrim yetakchi inqilobchilar ma‘naviy qo‘llab-quvvatladilar. Shulardan biri Ogyust Blank bo‘lib, u qo‘zg‘alonchilarni hukumat tomonidan berilayotgan moddiy yordam va ijtimoiy imtiyozlar vaqtinchalik ekanligini hamda siyosiy huquqlarni deyarli bajarmasliklarini uqtiradi .

1848-yil 25- fevralda mamlakat bo‘ylab yirik namoyish yuzaga keldi, namoyishchilar hukumat rahbarlariga qat‘iy talablar qo‘yishdilar. Namoyishchilarning talablari birinchi navbatda mamlakatdagi ijtimoiy huquqlar va siyosiy boshqaruv tuzumi haqida edi.


    1. 1848-yil inqilobining boshlanishi va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga


      Yüklə 0,51 Mb.

      Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə