15
1
yaĢamıĢdı. On ildən sonra Qərbdən Missuriyə gəlib çıxmıĢdı. Gələndən üç həftə sonra, Kentukki
yolu ilə Karolinaya mühacirət edən
hugenot
1
ailəsindən bir qızla evlənmiĢdi. Toydan bir gün
sonra isə demiĢdi: “Artıq, ağlımı baĢıma yığmaq vaxtıdı”. Elə həmin gündən ağılını baĢına yığ-
mağa baĢladı. Toyun lap qızğın çağıydı, elə ordaca ilk addımını atdı: rəsmən bəyan elədi ki,
katolik kilsəsindən üz döndərir. Bunu toy salonunda bəyan elədi, israrla tələb etdi ki, bütün toy
iĢtirakçıları ona yaxĢı-yaxĢı qulaq assınlar, buna öz etirazlarını bildirsinlər; özü də etiraz məsələ-
sini xüsusi vurğuyla tələb etdi, hərçənd, etiraz edən-zad yox idi; daha doğrusu, dostları gəlib onu
ordan aparanacan olmadı. Ertəsi gün dedi ki, tamamilə ciddi danıĢır; o, qurbağa yeyənlərin, kölə
saxlayanların kilsəsinə mənsub olmaq istəmir. Bu hadisə Sent Luisdə baĢ vermiĢdi. Orda o özünə
ev aldı, bir ildən sonra ata oldu. Ata olandan sonra isə dedi ki, bir il əvvəl katolik kilsəsilə
əlaqəsini oğlunun ruhunu xilas etmək naminə kəsib; oğluna elə bələk vaxtından öz nyu-inqləndli
əcdadlarının dinini təlqin etməyə baĢladı. Yaxınlıqda unitarian
2
ibadətxanası yox idi, ingilis Bib-
liyasını isə Berden özü oxuya bilmirdi. Amma Kaliforniyada keĢiĢlərdən ispanca oxumağı
öyrənmiĢdi, körpə yeriyən kimi Berden (indi o özünü Berden adlandırırdı, çünki əsl soyadının
necə yazıldığını bilmirdi, keĢiĢlər isə bu adı ona məhz bu cür cızmağı öyrətmiĢdilər, zira kəndir,
bıçaq, yaxud da tapança dəstəyi onun əlinə qələmdən daha rahat yatırdı) ona Kaliforniyadan
gətirdiyi ispan kitabını oxumağa baĢladı; amma xarici dildəki mistikanın bu həzin, qulağaxoĢ
avazını tez-tez, yarısı Nyu-Ġnqlədin bitib-tükənmək bilməyən bazar günlərində atasından əxz
etdiyi cansıxıcı, boĢ məntiqdən, yarısı isə cəhənnəm odu və gerçək kükürdlə bağlı istənilən
kənd moizəçi-metodistinin həsəd apara biləcəyi kələ-kötür dualardan ibarət ekspromtlar və
mülahizələr korlayırdı. Onlar – ucaboy, arıq, nord sifətli kiĢi və dərisinin rənginə, bədən
quruluĢuna görə anasına çəkmiĢ balaca, qarabuğdayı, Ģux oğlan uĢağı otaqda tək oturmuĢdular;
sanki, baĢqa-baĢqa irqdən idilər. Oğlu beĢ yaĢına çatanda Berden bir nəfərlə köləlik üstündə
mübahisə edərkən onu vurub öldürdüyü üçün ailəsi ilə birlikdə qaçmaq, Sent Luisi tərk etmək
məcburiyyətində qaldı. “Demokratlardan mümkün qədər uzaq olmaq” üçün Qərbə tərəf üz tutdu.
Yeni məskən saldığı qəsəbə dükandan, dəmirçixanadan, kilsədən və iki meyxanadan ibarət
idi. Burada Berden vaxtının çoxunu kobud, gur səsilə köləliyi, kölə sahiblərini lənətləyərək
siyasətdən danıĢmaqla keçirirdi. Onun ad-sanı buralara da gəlib çıxmıĢdı; burada da bilirdilər ki,
daim üstündə tapança gəzdirir, buna görə də ona diqqətlə qulaq asır, ən azı, sözünü kəsmirdilər.
Bəzən, xüsusilə də Ģənbə axĢamları evə soda qatılmamıĢ viskidən, öz hay-küylü moizələrindən
buğlana-buğlana gəlib çıxardı. Sonra da ağır, kobud əlləriylə oğlunu möhkəm silkələyib yuxudan
1
Hugenotkar-XVI əsrin fransız protestantları
2
Unitarian – təriqət adı; unitarianlar Allahın üç sifətdə birləĢdiyini inkar edir, onun tək olduğuna inanır,
dini düĢüncə sərbəstliyinə xüsusi önəm verir, digər inanclara tolerant münasibət bəsləyir, fərdin mühüm olduğunu
və hər dini icmanın müstəqilliyini qəbul edirlər; onlar, eyni zamanda, mərkəzləĢmənin, bir dövlət sistemi daxilində
birləĢmənin tərəfdarı kimi çıxıĢ edirlər.
15
2
oyadardı (üç mavi gözlü qız uĢağı da doğduqdan sonra ana vəfat etmiĢdi). “Ya mən sənə iki Ģər
Ģeyə nifrət etməyi öyrədəcəm, – oğluna deyərdi, – ya da sənin dərinə saman təpəcəm. Bu iki Ģər
Ģeydən biri cəhənnəm, o biri isə kölə sahibləridir. EĢidirsən məni?”
– EĢidirəm, – oğlu cavab verərdi. – Heç eĢitməmək olur ki? Get yat, qoy mən də yatım.
O, din təbliğçisi, missioner deyildi. Odlu silaha əl atdığı əhəmiyyətsiz, həm də heç biri
ölümlə nəticələnməyən bir-iki epizod nəzərə alınmazsa, fikri-zikri, demək olar ki, yalnız öz
törəmələri ilə məĢğul idi. “Cəhənnəm olsun onların hamısı, – o öz uĢaqlarına deyirdi. – Amma
neçə ki, əl-qolumu iĢlədə bilirəm, Allah sevgisini zorla da olsa dördünüzün də beyninə
yeridəcəm”. Hər bazar günü bu iĢlə olurdu. Hər bazar bütün ailə yaxĢı-yaxĢı yuyunub, tərtəmiz
geyindikdən sonra – uĢaqlar çit, parusin paltarda, ata isə belindəki tapançadan bir tərəfi ĢiĢib
dombalan mahud pencəkdə, böyük qızının hər Ģənbə günü öz rəhmətlik anasından heç də pis
ütüləmədiyi yaxalıqsız büzməli köynəkdə olardı – zövqsüz bəzədilmiĢ tərtəmiz qonaq otağına
yığıĢır, Berden isə haçansa cildi qızıl suyuna çəkilmiĢ bərbəzəkli kitabdan onların heç birinin
anlamadığı dildə dini mətnlər oxuyurdu. Bu o vaxta kimi davam etdi ki, axırda oğlu evdən baĢ
götürüb qaçdı.
Oğlunun adı Nataniel idi. O, on dörd yaĢında evdən baĢ götürüb qaçdı, bir də düz on altı il-
dən sonra onların yanına qayıtdı; bütün bu müddət ərzində ondan yalnız ikicə dəfə Ģifahi xəbər
gəldi. Birinci dəfə Koloradodan, ikinci dəfə isə Meksikadan. Bu xəbərləri gətirənlər onun oralar-
da neylədiyi, nə iĢlə məĢğul olduğu barədə heç nə demədilər. “Mən ondan ayrılanda hər Ģey çox
yaxĢıydı”, – xəbər gətirən çapar dedi. Bu, ikinci çapardı; 1863-cü il idi və ondan xəbər gətirən
qonaq mətbəxdə əyləĢib, qabağına qoyulan səhər yeməyini saxta, yalançı bir ehtiramla
tıxıĢdırırdı. Ġkisi artıq xeyli böyümüĢ olan üç qız əyinlərində enli don, əllərində boĢqab, ağızları
azca ayrıla qalmıĢ halda taxta masanın böyründə dayanıb ona qulluq edirdilər, ata isə baĢını
yeganə qoluna söykəyib masa arxasında qonaqla üzbəüz əyləĢmiĢdi. Digər qolunu o, iki il əvvəl
Kanzasda süvari partizan dəstəsində döyüĢərkən itirmiĢdi; saqqalına, saçlarına artıq dən
düĢmüĢdü. Amma hələ də güclüydü, hələ də pencəyinin bir tərəfi belindəki tapançadan ĢiĢib
dombalmıĢdı.
– Balaca bir cəncələ düĢmüĢdü, – xəbər gətirən adam dedi. – Ancaq axırıncı dəfə onun
haqqında eĢitdiyim bu olub ki, vəziyyəti çox yaxĢıdı.
– Nə cəncələ? Hansı cəncələ? – Ata dərhal soruĢdu.
–Bir meksikalını öldürmüĢdü. O meksikalı iddia edirmiĢ ki, guya, oğlun onun atını
oğurlayıb. Özünüz bilirsiniz də, bu ispanlar, hətta bir meksikalını öldürüb-eləməyəndə belə ağ
adamlara necə münasibət bəsləyirlər. – Xəbər gətirən adam önündəki qəhvədən bir qurtum aldı.
– Bir də axı oralarda ciddi olmadan ötüĢmək mümkün deyil, ölkəyə o qədər naĢı, təcrübəsiz
adamlar axıĢıb gəlir ki... Çox minnətdaram, – o, önündəki boĢqaba bir neçə isti qarğıdalı kökəsi