15
5
qərq olmuĢ hansısa qəzəbi ifadə edirdi. “Daha bir qarabəniz Berden, lənətə gəlsin bu nəsli, – o
dedi.–Camaat elə biləcək ki, mənim uĢaqlarım kölə alverçisindəndi. Ġnnən belə də onun haqqında
bu cür düĢünəcəklər”. Oğlu ona diqqətlə qulaq asırdı, hətta arvadının qiyamçı deyil, ispan qızı
olduğunu belə atasına izah etməyə çalıĢmırdı. “Qara, boydan kasad köpək uĢağı! Bunların ona
görə boyu çıxmır ki, Allahın qəzəbinin ağırlığına tab gətirə bilmirlər; ona görə qaradılar ki, bəĢər
övladının kölə xisləti onların canını, qanını zəhərləyib”. Onun baxıĢları laqeyd, təəssübkeĢ və
inadcıl idi. “Amma biz indi onların hamısını – qarasını da, ağını da azadlığa çıxarmıĢıq. Ġnnən
belə onlar da ağarmağa baĢlayacaq. Yüz ildən sonra hamısı yenidən ağ adam olacaq. Bəlkə, onda
biz onlara Amerikaya qayıtmağa icazə verdik”. O susdu, yavaĢ-yavaĢ hirsi soyumağa baĢladı.
“Vallah, – birdən dedi, – qara olsa da, əsl kiĢi qaməti var. Babası kimi iri adam olacaq, atası
kimi liliputa oxĢamayacaq. Anası da, özü də nə qədər qarabəniz olsalar da, iri, cüssəli kiĢi
olacaq”.
Qadın tədricən qaranlıq çökən daxmada, çarpayıda Kristmasla diz-dizə oturub bunları
danıĢırdı. Bir saat ərzində heç biri yerindən tərpənməmiĢdi. Kristmas indi onun sifətini aydın
görmürdü; qadının qırıq-qırıq eĢidilən səsi onu, yaddaĢda heç bir əks-səda doğurmayan dincliyin
gətirdiyi mürgüdən yerində ləngər vuran qayıq kimi yüngülcə yırğalayırdı; onu qulağının bir
ucuyla dinləyirdi. “Onun da adı babamınkı kimi Kalvin idi, o da babam kimi hündürboyluydu,
hərçənd nənəmin nəslinə, bir də öz anasına çəkdiyi üçün qarabənizdi. Amma onun anası mənim
anam deyildi. Biz Kalvinlə atabir qardaĢ-bacıydıq. Babam ailədə on uĢağın, atam iki uĢağın,
Kalvin isə onların hamısının ən axırıncısıydı”. Sabiq kölə sahibi olan Sartoris adlı bir
konfederat
14
zabiti bu evdən iki mil aralıda – Ģəhərdə onu zəncilərin seçkilərdə iĢtirakı məsələsi
üstündə tapança ilə vurub öldürəndə iyirmi yaĢı təzəcə tamam olmuĢdu.
Qadın Kristmasa qəbirlərdən də danıĢdı; qardaĢının, babasının, atasının və onun iki
arvadının qəbirləri evdən yarım mil aralıda, otlaqdakı təpəcikdə, sidr ağaclarının altında
uyuyurdu; Kristmas onu dinməzcə dinləyə-dinləyə fikirləĢdi: “Eh-h. Ġndi də məni onlara
baxmağa aparacaq. Çarə yoxdur, getməliyəm”. Ancaq qadın onu ora aparmadı. O gecə o
qəbirlərin harda olduğunu, əgər istəsə gedib onlara baxa biləcəyini desə də, bir daha bu barədə
söz açmadı.
– Bəlkə də, onları tapa bilməzsiniz, – qadın dedi. – Çünki o gecə babamla Kalvini evə
gətirəndə, atam qaranlıq düĢənəcən gözlədi, sonra da onları aparıb basdırdı, qəbir yerlərini
gizlətdi, təpəcikləri yerlə bir eləyib üstünü Ģax-Ģəvəllə, zirzibillə örtdü.
– Gizlətdi? – Kristmas dedi.
Qadının səsində qadına məxsus heç bir hüzn, nisgil yox idi.
14
Konfederat – ABġ-da VətəndaĢ müharibəsi zamanı Cənub Ģtatlarının tərəfində döyüĢən ordu mənsubları
15
6
– Gizlətdi ki, heç kəs onları tapa bilməsin. Qazıb ordan çıxarmasın, bəlkə də, çıxarıb
murdarlamasın. – Sonra isə cüzi bir səbirsizliklə sözünə davam elədi. – Burda heç kimin bizi
görməyə gözü yox idi. Biz onlar üçün yankiydik. Gəlməydik. Gəlmədən də betər – düĢmən idik.
Torbagəzdirən, qarətçiydik. Müharibənin yaraları hələ yaddaĢlarda çox təzəydi, hətta məğlublar
belə ağıllanmağa macal tapmamıĢdılar. Guya, biz zənciləri qarətə, zorakılığa Ģirnikləndirirdik;
onlar buna belə ad qoymuĢdular. Ağların üstünlüyünü təhlükəyə salırdıq. Buna görə də təkqol
qoca bir adamı, ömründə səs verməyə hələ macal tapmamıĢ cavan bir uĢağı tapançadan açdığı iki
atəĢlə yerindəcə vurub öldürdüyünə görə polkovnik Sartorisi bu Ģəhərdə, mən bilən, az qala,
qəhrəman eləmiĢdilər. Bəlkə də, haqlıydılar. Bilmirəm.
– Yox bir? – Kristmas dedi. – Doğrudanmı, onlar belə bir Ģey eləyə bilərdilər? Ölüləri
qəbirdən qazıb çıxardardılar? Görəsən, qanı fərqli olan adamlar bir-birinə nifrət etməyə nə vaxt
son qoyacaqlar?
– Nə vaxt? – Qadın susdu. Sonra sözünə davam etdi. – Bilmirəm. Bilmirəm onları qazıb
çıxardardılar yoxsa yox. O vaxt mən hələ dünyaya gəlməmiĢdim. Mən Kalvin öldürüləndən on
dörd il sonra doğulmuĢam. Amma atam güman edirdi ki, onlar belə bir iĢ tutmağa qadirdilər.
Buna görə də o qəbirlərin üstünü basdırıb gizlətmiĢdi. Sonra Kalvinin də anası vəfat etdi, atam
onu da orda, Kalvinlə babamın yanında dəfn elədi. Beləliklə, ora hiss olunmadan bir növ bizim
ailə qəbiristanlığımıza çevrildi. Bəlkə də, atam onu orda dəfn etmək niyyətində olmamıĢdı.
Yadımdadı, mənim anam (onu Kalvinin anası vəfat edəndən dərhal sonra atamın xahiĢinə əsasən
bizim nyu-hempĢirli qohumlarımız göndərmiĢdilər. Axı atam tək qalmıĢdı. FikirləĢirəm ki,
babamla Kalvin burda dəfn olunmasaydılar, atam baĢqa yerə çıxıb gedərdi), anam deyərdi ki,
Kalvinin anası öləndə atam burdan birdəfəlik çıxıb getmək istəyirmiĢ. Amma Kalvinin anası yay
vaxtı, istidə öldüyündən onu Meksikaya, qohumlarının yanına aparmaq mümkün olmayıb. Ona
görə də burda dəfn edib. Yəqin, elə ona görə burda qalıb. Bəlkə də, artıq qocalmağa baĢladığı
üçün... Elə VətəndaĢ müharibəsində vuruĢanların da hamısı qocalıbmıĢ, zəncilər isə nə kimisə
öldürmüĢ, nə də zorlayıblarmıĢ. Bir sözlə, onu burda dəfn edib. O, qəbirin də üstünü basdırıb
gizlətməli olub, fikirləĢib ki, birdən kimsə onu görüb Kalvini, babamı yada sala bilər. Hər Ģey
çoxdan olub bitsə də, artıq əfsanəyə, nağıla çevrilsə də, risk eləmək istəməyib. Bir il sonra isə
Nyu-HempĢirdəki qohumumuza məktub göndərib. O məktubda yazıb: “YaĢım artıq əllini
haqlayıb. Ürəyim istəyən hər Ģey varımdır. Mənə yaxĢı bir arvad göndərin. Kimliyinin fərqi
yoxdur, təki yaxĢı evdarlığı olsun, yaĢı da otuz beĢdən aĢağı olmasın”. Elə həmin zərfin içinə
anamın qatarla gələ bilməsi üçün yolpulu da qoyub. Ġki aydan sonra anam bura gəlib və onlar
elə həmin gün evləniblər. Bu, onun üçün ildırım sürətli toy olub. Çünki birinci dəfə – Kalvinlə,
onun anası ilə Kanzasda babamı axtardıqları zaman – evlənmək üçün onlar düz on iki il
gözləyiblər. Ata evinə həftənin ortasında gəlib çıxdıqları üçün isə toyu bazar gününə saxlayıblar.