Urganch innovatsion university



Yüklə 1,39 Mb.
səhifə8/101
tarix19.12.2023
ölçüsü1,39 Mb.
#150850
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   101
O`z. eng y.tarixi o`quv uslubiy majmua 2023

Yodda tuting!
O‘zbek xalqining etnik shakllanishida turkiy xalqlar xal qiluvchi asos bo‘lmasalalarda muhim rol o‘ynaganlar.
.
XIX asr oxirlari - XX asr boshlarida tatar mahrifat’arvari Hasan Ato Abushiy o‘zining 1907 yil yozib tugatilgan mashhur asari “Turkiy qavmlar tarixi” da shunday deb yozadi: “Avlodi Yofas (Nuh Payg‘ambar o‘g‘li) dan mo‘ng‘il qiyofatli bir odam (muarrixlar qovlincha turk) qavm va qabilasi ila Osiyo o‘rtalarinda Issiqko‘l va Oltoy tog‘lari tegrasina kelub yerlashmishdir. Zamon kub o‘tuvchi ham albatta ko‘baymishlar. Tabiiy avvalgi o‘rinlarini sig‘may turli tarafga sochilurg‘a majbur o‘lmishdirlar” (Ko‘rsatilgan asar. T., CHo‘l’on, 1995 yil, 20-bet).
Akademik A.R.Muhammadjonovning “O‘zbekiston tarixi” (T., “O‘qituvchi” 1994) kitobida yozilishicha, V asrning ikkinchi va VI asrning birinchi yarmida Oltoy va Janubiy Sibirda ashina qabilasining yabgulari Asanshod, Tuu va Buminlar (460-553) boshlig‘ida turkiy qabilalarning ittifoqi vujudga keladi. Qadimgi turk manbalarida bu ittifoq turk, turkel va turk bhdun kabi nomlar bilan tilga olinadi. VI asr o‘rtalarida Bumin boshliq bu turk ittifoqi tele qabilasini o‘ziga bo‘ysundirgach, Markaziy Osiyodagi eng kuchli Jujan hoqonligiga qaqshatqich zarba beradi. 551 yilda Bumin “Xoqon”, ya’ni hukmdor unvoniga muyassar bo‘lib, Markaziy Osiyoda yangi im’eriya - Turk hoqonligiga asos soladi. Oltoy Xoqonlikning markazi bo‘lib qoladi.
Bumin va uning ukasi Istemi Markaziy Osiyo va Janubiy Sibirda hukmronlikni mustahkamlab olgach, xoqonlik chegaralarini kengaytirishga kirishadilar. Qisqa vaqt ichida Yenisey daryosi bo‘ylarida yashovchi qirg‘izlar, janubiy-G‘arbiy Manjuriyaning mo‘ng‘il qabilasidan bo‘lgan kidanlar bo‘ysundiriladi. SHimoliy Xitoy viloyatlari bosib olinib, Xitoy im’eratori turklar bilan sulh tuzishga, keyinchalik esa, hatto, u yiliga yuz ming to‘’ i’ak mato hisobida hoqonlikka o‘l’on to‘lab turishga majbur bo‘ladi.
Turklar G‘arbga tomon muvaffaqiyatli yurishlar olib boradilar. G‘arbiy harakatlarga Istema boshchilik qiladi. Unga “yabg‘u hoqon” degan unvon beriladi. Tez orada Yettisuv va SHarqiy Turkistonga tutashgan yurtlarda yashovchi turkiy qabilalar bo‘ysundiriladi. 555 yildayoq turklar SHarqiy Turkistonning obod dehqonchilik viloyatlarining kattagina qismini va boy hunarmandchilik shaharlarini hamda O‘rta Osiyoning Sirdaryo va Orol dengizi bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng dasht mintaqasini butunlay egallab oladilar. Turklar hokimligi shu ‘aytlarda, shubhasiz, Xorazmga ham yoyilib, hoqonlik chegarasi Eftalitlar davlati hududlariga borib yondashadi.
SHuni ehtirof etish kerakki, ko‘chmanchi chorvadorlarning g‘arbga tomon yurishi oddiygina istilo emas edi. Balki bu Markaziy Osiyoda yashovchi turkiy qabilalarning SHarqiy Turkiston shimoli va O‘rta Osiyoning sharqidagi ulkan dashtli va tog‘li o‘lkalarga navbatdagi ko‘chib kelib o‘rnashishi edi. Qadimdan bu hududlarda yashab kelgan va til jihatidan turkiyzabon mahalliy ko‘chmanchilarning bir qismi turklarning harbiy boshqaruv tizimigina birikib, qolganlari esa qochib avarlarga borib qo‘shildi, ularning harbiy qudratini oshirib, turk nomi bilan SHarqiy Ovru’o dashtlariga borib o‘rnashdi.
558 yilga borganda turklar Yoyiq (Ural) va Itil (Volga) bo‘ylarini zabt etib, undan g‘arbda va SHimoliy Kavkazda bepoyon yerlarni olgan avarlar bilan to‘qnashdilar. G‘arbdagi bu ikki dushmanga uzil-kesil zarba berish maqsadida turklar Eron va Vizantiya bilan do‘stona aloqa o‘rnatishga intiladi. Turklar tazyiqi oqibatida bu davrda yuzaga kelgan qulay vaziyatdan foydalangan sosoniylar Toxariston, Zabuliston, Qobuliston va CHag‘oniyonni eftalitlardan tortib oladi.
Keyin ularning uchalasini ham yengib, VI asrning 60-70 yillarida o‘zlarining Buyuk Turk hoqonligini tuzdilar. Ammo o‘zaro urushlar natijasida 603 yil ular ikki davlatga - G‘arbiy Turk hoqonligi va SHarqiy Turk hoqonligiga bo‘linib ketdilar. SHarqiy hoqonlik markazi Oltoy, G‘arbiy hoqonlik Markazi Yettisuv bo‘lib, unga O‘rta Osiyo, Jung‘oriya va SHarqiy Turkiston kirar edi.
G‘arbiy hoqonlikning markazi Yettisuv edi. Hoqonning yozgi qarorgohi Isfijob yaqinidagi Mingbuloqda, qishkisi Suyob shahrida edi. Suyobning sharqiy tomonida dulu qabilasining besh o‘q eli yaylovlari joylashgan edi. G‘arbiy hoqonlik ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan SHarqiy hoqonlikdan mutlaqo ajralib turardi. SHarqiy hoqonlik aholisining asosiy qismi chorvador ko‘chmanchilardan iborat edi. G‘arbiy hoqonlik aholisining kattagina qismi esa o‘troq dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan mashg‘ul edi. Biroq hoqonlikning harbiy-mahmuriy tayanchi hisoblangan dulu va nushibi kabi qabila ittifoqlari zodagonlari o‘rtasida hokimiyat uchun tobora kuchayib borgan kurash oqibatida G‘arbiy turk hoqonligi zaiflashib, bo‘linib ketadi. Bunday vaziyatdan foydalangan Xitoyning Tan imperiyasi qo‘shinlari 657-679 yillarda Yettisuvga bostirib kiradi. Natijada hoqonlik xitoylarga qaram bo‘lib qoladi. Tan imperiyasi tazyiqi va uning yerli gumashtalariga qarshi g‘arbiy turklarning mutassil olib borgan kurashi natijasida VII asrning oxiriga kelib hoqonlik mustaqillikni tiklab oladi. Xitoy gumashtasi Xusrav Bo‘rishod mamlakatdan quvib chiqariladi. CHochdan to Beshbaliq va Turfanchagacha bo‘lgan viloyatlarda dulu qabila ittifoqidagi turkashlar hukmronligi o‘rnatiladi. Yangidan tiklangan bu turklar davlati tarixda Turkashlar hoqonligi nomi bilan shuhrat to‘adi. Keyinchalik Turkashlar hoqonligi SHarqda yarim asrdan oshiqroq vaqt davomida Tan imperiyasining bosqinchilarini daf etib, Xitoy qo‘shinlarining O‘rta Osiyo va SHarqiy Turkiston yerlariga bostirib kirishlariga yo‘l qo‘ymaydi. G‘arbga esa Movarounnahrga tomon bosib kelayotgan yangi dushman - Arab xalifaligi lashkarlariga qarshi Buxoro, So‘g‘d va SHosh aholisi bilan bir safda turib shiddatli janglarda qatnashadi.
Akademik A.Muxammadjonov biz yuqorida keltirilgan darsligida yozishicha O‘rta Osiyo xalqlarining, jumladan o‘zbek xalqining shaklanishida qorluqlar va o‘g‘uzlar kabi turkiy qabilalarning roli ham kattadir.
Qadimdan Oltoyning g‘arbida, so‘ngra Irtish daryosining o‘rta oqimida yashagan qorluqlar qadimiy turkiy qabilalardan hisoblangan. VI-VII asr o‘rtalarida qorluqlar Yettisuv o‘lkasiga kelib joylashgan. Ularning katta guruhi Talas va CHu daryolarining bo‘ylarida va Issiqko‘lgacha bo‘lgan hududda yashagan. VIII asr oxirida bu hududda Qorluqlar davlati tashkil to‘gan. podshohlari “yabg‘u” yoki “jabg‘u” deb yuritilgan. Bu davlat G‘arbiy va SHarqiy tomonlardan, Issiqko‘l sohillaridan to Ilk daryosi vodiysigacha turklarning jikil qabilasi, g‘arbdan o‘g‘uzlar yurti va Farg‘ona vodiysi, janubdan esa SHarqiy Turkiston bilan chegaradosh bo‘lgan. X asr arab geografi Ibn Havqalning Ma’lumoti bo‘yicha, qorluqlar yurti Farg‘ona vodiysi hududlaridan sharqqa tomon o‘ttiz kunlik masofaga cho‘zilgan. Bu davlatning ‘oytaxti CHu daryosidan shimolroqda joylashgan Suyob shahrida bo‘lgan.
Qorluqlar davlati bir tomondan SHarqiy Turkiston va ikkinchi tomondan Movarounnahr aholisi bilan yaqindan savdo-sotiq aloqalari olib borgan. U ayniqsa otar-otar qo‘ylar, teri, jun va hokazo chorva mahsulotlari bilan savdo qilgan. O‘zaro savdoda ayniqsa Movarounnahr savdogarlari va Yettisuvda so‘g‘diylarning qadim zamonlardayoq bunyod etilgan savdo mavzelari muhim rol’ o‘ynagan. Qo‘shni o‘lkalar va davlatlar bilan olib borilgan tashqi savdo aloqalarining kengayishi tufayli qorluklar Tibet aholisi hamda Yeniseyning yuqori oqimida yashab turgan qirg‘izlar bilan yaqin munosabatda bo‘ladilar.
Movarounnahrning o‘troq dehqonchilik vohalari va hunarmandchilik shaharlari bilan muttassil olib borilgan savdo aloqalari Yettisuvda qadimdan yashab kelayotgan aholining ijtimoiy va iqtisodiy hayotigagina emas, balki uning madaniy turmushiga ham tahsir etadi. Hech qanday harbiy kuch ishlatmasdan, tinchlik yo‘li bilan bu hududga avval moniy va xristian dinlari, so‘ngra musulmonchilik kirib kelgan. Ayrim Ma’lumotlarga qaraganda, IX asr oxirlaridayoq qorluqlar jabg‘usi islom dinini qabul etgan. X asr o‘rtalariga borganda qorluqlarning kattagina qismi musulmon bo‘lgan. Bu davrda Talosdan sharqda joylashgan bir qancha qorluq shaharlarida jome masjidlari bino qilingan. X asr oxirida Qoraxoniylar Movarounnahrni egallagach, qorluqlar SHosh vohasiga hamda Farg‘ona va Zarafshon vodiylariga ko‘chib kelib o‘rnashdilar. Keyinchalik ular asta-sekin Movarounnahrning mahalliy o‘troq dehqon va chorvador aholisi tarkibiga singib ketadilar.
VI asrning birinchi yarmida Xitoydan to Qora dengiz bo‘ylarigacha cho‘zilgan juda keng maydonda ko‘chmanchi chorvachilik bilan kun kechirgan turkiy qabilalarning yana bir jangovor ittifoqi yuzaga keladi. Tarix sahifalarida u to‘quzo‘g‘uzlar nomi bilan tilga olinadi. VI asrning ikkinchi yarmi va VII asrda ular Turk hoqonligi tarkibida bo‘lib, uning ijtimoiy va iqtisodiy hayotida, ayniqsa g‘arbga tomon qilgan harbiy yurishlarida faol qatnashadilar. Turk hoqonligi yemirilgach, To‘quzo‘g‘uzlarning kattagina qismi g‘uz yoki o‘g‘uz nomi ostida Sirdaryo havzasi hamda Orol dengizi bo‘yiga muqim o‘rnashib, bu hududda ular IX asr oxiri va X asr boshida turklarning yana bir yangi ittifoqi - O‘g‘uzlar davlatiga asos soladilar. O‘g‘uzlarning asosiy qismi Sirdaryoning adog‘i va uning o‘rta oqimi hamda sharqiy va shimoliy-sharqiy Orol bo‘yiga yondoshgan keng yaylovlarda yashagan.
O‘g‘uzlar asosan chorvachilik, xususan qo‘ychilik bilan shug‘ullanganlar. Ayrim o‘g‘uz qo‘ychivonlarining 100 ming boshgacha qo‘yi bo‘lgan. O‘g‘uz dashtining quyi oqimida joylashgan Xorazm hududlariga qishu-yoz otar-otar qo‘ylar haydab borilgan. ‘uxta yasalgan Sig‘noq kamoni va o‘qlari juda obro‘li bo‘lib, turli viloyatlarga olib ketilgan. O‘troq aholidan o‘g‘uzlar qimmatbaho i’ va i’ak matolar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, qurol va yaroqlar harid qilganlar. Natijada dehqonchilik viloyatlaridan Sirdaryo bo‘ylab o‘g‘uz shaharlariga g‘alla olib borilgan. Ammo o‘g‘uzlar o‘troq qo‘shni aholi bilan hamma vaqt ham tinch-totuv yashamaganlar. Kezi kelganda ular dehqonchilik viloyatlariga, ayniqsa SHosh va Xorazm yerlariga hujumlar qilib, aholiga omonlik bermaganlar. Obod dehqonchilik vohalarini ‘oymol etib, shahar va qishloqlarni talaganlar, aholining bir qismini asir qilib olib ketganlar.
O‘g‘uzlar ham shomonlik diniga sig‘inganlar. Tabiatning ajoyibotlari, sirli voqea va ashyolari ular uchun muqaddas hisoblangan va ularga ham sig‘inar edilar. O‘g‘uzlar urug‘ va qabila oqsoqollari yoki davlatmand urug‘doshlarining marhumlarini chuqur, to‘la shaklida kovlangan va usti gumbazli dahmalarga kiyim-kechagi, qurol-yarog‘lari bilan dafn etardilar. Agar marhum hayotlik chog‘ida yovgarchilik yoki harbiy yurishlarda qatnashib o‘z raqibini nobud etgan bo‘lsa, ularning soniga qarab qabr ustiga tosh haykallar o‘rnatilgan. O‘g‘uzlar tushunchasi bo‘yicha, u dunyoda ular marhum g‘oziylariga xizmat qilmog‘i lozim edi. Osoyishtalik davrida o‘troq dehqonchilik vohalari aholisi bilan olib borilgan doimiy ayirbosh, savdoning asrlar osha gavjumlashuvi oqibatida o‘g‘uzlar dashtiga asta-sekin islom dini kirib, o‘troq aholining madaniy tahsiri kuchayadi. X asrdan boshlab o‘g‘uzlar islom dinini qabul qiladilar.
X asrning birinchi choragida O‘g‘uzlar davlati shimoli-sharqdan qo‘zg‘algan qi’choqlar tomonidan qaqshatg‘ich zarbaga uchrab, bo‘linib ketadi. O‘g‘uzlar o‘z yurtini tark etib, ularning bir qismi g‘arbga tomon siljiydi. Umumiy turk nomi ostida Janubiy Rusiya dashtlariga borib o‘rnashadi. Ularning ikkinchi qismi esa avval Movarounnahrga kirib boradi va undan janubi-g‘arbga siljib, yangi sulola - saljuqlar boshchiligida Old Osiyo mamlakatlarini istilo qilishga kirishadi.
SHunday qilib, VIII asr oxiri va IX asr boshlarida Movarounnahrning shimoliy va shimoli-sharqiy hududlarida tashkil to‘gan va bir yarim asr hukm surgan ikki mustaqil turkiy davlat: qorluqlar hamda O‘g‘uzlar davlati faqat Movarounnahrgagina emas, balki butun O‘rta SHarq hamda Old Osiyo aholisining siyosiy hayotiga kuchli tahsir ko‘rsatdi. SHu bilan birga, ularning jangovor aholisi o‘z turmush tarzi va anhanalari bilan bu hududlarda yashovchi ko‘pgina xalqlarning etnik tarixida ham sezilarli iz qoldirdi. Masalan, qorluqlar qardosh o‘zbek va tojiklarning, o‘g‘uzlar esa turkman, ozarbayjon, qoraqal’oq, turk, shuningdek gagauzlarning etnogenezida muhim rol’ o‘ynaydilar.
X asr o‘rtalarida Issiqko‘lning janubi va Qoshg‘arda yashagan yag‘mo qabilalari kuchayib, avval o‘zlaridan shimoli-sharqroqda yashovchi jikil qabilalari bilan yagona ittifoqqa birlashadi. So‘ngra ular Yettisuvga xuruj qilib, qorluqlarni bo‘ysundiradi va bu ulkan hududda Qoraxoniylar davlatini tashkil qiladilar.
Yozma manbalarda yag‘molar turk qavmlari ichida madaniy jihatdan eng qolog‘i deb tahriflanadi. Ular asosan yilqichilik va qo‘ychivonlik bilan shug‘ullangan edi. Mo‘ynali hayvonlar hamda ov qushlarini ovlardi. Dehqonchilik bilan kam shug‘ullanardi. Yag‘molar turk qabilalari orasida eng jangovori hisoblangan. Jikillar esa yag‘molarga nisbatan birmuncha madaniyroq va boy qabila bo‘lgan. Ular qoramol, qo‘y va yilqi ‘odalariga ega bo‘lishgan. Qora uylarda yashasa ham, qorluqlarniki singari shahar va qishloqlari bo‘lgan. Yag‘mo va jikillarga nisbatan qorluqlar ancha madaniyatli aholi hisoblangan. Turk qabilalariga tegishli yurtlar orasida ular eng obod joylarga ega bo‘lishgan. Ularning mamlakatida qishloqlar bilan bir qatorda shaharlar ham bo‘lgan. Qorluqlarning ayrimlari mo‘ynali hayvonlar ovlash, qolganlari chorvachilik hamda dehqonchilik bilan shug‘ullangan.
Qorahoniylar davlatining tashkil topishida jikil va qorluqlar g‘oyat katta rol’ o‘ynaydilar. Davlatning yuqori mansablari va qo‘shinda ular muhim o‘rinlarni egallasalar-da, biroq honlik taxtiga yag‘mo boylari minganlar. Bu yangi turk davlatining podsholari “arslonxon” va “bug‘roxon” unvonlari bilan yuritilgan. Bu ikki oliy daraja buyuk hukmdor mahnosini anglatgan. Buyuklik yoki ulug‘lik esa qadimdan turkiy xaqlarda “qora” so‘zi bilan sifatlangan. SHu boisdan taxtga o‘tirgan arslonxon yoki bug‘roxonlar “qoraxon”, ya’ni ulug‘ xon hisoblangan. Ular hukmronlik qilgan davlat esa tirixda “Qoraxoniylar davlati” nomi bilan shuhrat to‘gan. Aslida “arslon” jikil qabilasining totemi ajdodi ibtidosi hisoblangan. “Bug‘ra” esa yag‘molarning totemasi bo‘lgan. U og‘ir yuk ko‘taradigan bichilgan tuya mahnosini anglatgan. podsholik darajasiga qabila totemlarining nomlari bilan nisbat berilishiga qaraganda, Qoraxoniylar davlatining asosini jikillar bilan yag‘molar tashkil etgan. Davlatni boshqarishda Qoraxoniylar qabilaviy udumining og‘alik tartibiga qathiy rioya qilingan. Bu udumga muvofiq qabila boshliqlari orasida eng yoshi ulug‘ini “arslonxon” yoki “bug‘roxon” darajasiga ko‘tarib, hukmdor, ya’ni qoraxon qilib saylashgan. Odatda u “tamg‘achxon”, ya’ni xonlar xoni deb yuritilgan.
X asr oxirida (992 yil) ular Movarounnahrga hujum boshlab, uni bosib oladi. SHunday qilib, X asr oxirida Somoniylar davlati o‘rnida ikkita yangi davlat tashkil to‘di: biri - Qoshg‘ardan Amudaryogacha cho‘zilgan SHarqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, SHosh, Farg‘ona va qadimgi So‘g‘dni o‘z ichiga olgan -- Qoraxoniylar davlati, ikkinchisi esa shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Kas’iy dengizining janubiy qirg‘oqlarigacha bo‘lgan viloyatlarni qamrab olagan G‘aznaviylar davlati edi. Garchi Amudaryo bu ikki turk davlatlari o‘rtasidagi chegara deb belgilangan bo‘lsa-da, ammo Qoraxoniylar Xurosonni zabt etilgan yurtning ajralmas qismi deb hisoblab, uni o‘z davlatiga qo‘shib olish uchun harakat qiladilar. Oradan ko‘p vaqt o‘tmay Qoraxoniylar bilan G‘aznaviylar o‘rtasida shiddatli urushlar boshlanadi. 1006 va 1008 yillarda Qoraxoniylar Xuroson ustiga ikki marta qo‘shin tortadilar. Balx, Tus va Nisho‘ur shaharlari zabt etiladi. Ularning harbiy yurishini Sulton Mahmudga qarshi bo‘lgan Xurosonning mulkdor feodallari qo‘llab-quvvatlaydilar. Lekin Mahmud G‘aznaviy Qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni o‘z davlati tasarrufida saqlab qolishga muvaffaq bo‘ladi. 1017 yilda Mahmud Xorazm ustiga lashkar tortib, uni bosib oladi. SHunday qilib, Xorazm davlati barham to‘adi.
Bu davrda Sirdaryo etaklarida yashovchi o‘g‘uzlardan ajralib chiqqan saljuqiylar kuchayib, o‘z vaqtida ularga yer berib homiylik qilgan g‘aznaviylarga qarshi tazyiq ko‘rsatdilar. Natijada saljuqiylar bilan jiddiy kurash boshlanadi.
1040 yilda Marv bilan Saraks (Seraxs) oralig‘idagi Dandaqxon degan joyda g‘aznaviylar bilan saljuqiylar qo‘shinlari to‘qnashadilar. Bo‘lib o‘tgan shiddatli jangda Mahmud G‘aznaviy qaqshatqich zarbaga uchraydi. Saljuqiylar G‘aznaviylar davlatining asosiy qismi hisoblangan shimoliy va g‘arbiy viloyatlarini egallab oladilar. Ular tasarrufida G‘azna, Qobul, Qandahor va ‘anjob viloyatlarigina qolib, u kichik feodal davlatga aylanadi. Sarkarda va hukmdor To‘g‘rulbek zamonida (1038-1063) Xorazm, Iroq Ajami (Iroqning Eron hududidagi qismi), Ozarbayjon, Kurdiston va Ko‘histon zabt etiladi. 1055 yilda saljuqiylar Bag‘dodda o‘z siyosiy hukmronliklarini o‘rnatadilar. Xalifa esa faqat diniy ishlardagina mutasaddi bo‘lib qoladi. Ray shahri Saljuqiylar davlatining ‘oytaxtiga aylantiriladi. Saljuqiylar bilan Qoraxoniylar o‘rtasidagi munosabatlar dastavval yaxshi bo‘lsa-da, ammo keyinchalik keskinlashib ketadi. Xorazm tomondan ular Xuttalon, CHag‘oniyon, Jand va Savronga yurish qilib, Qoraxoniylar bilan bir necha bor to‘qnashadilar. Bu ikki turk davlatlari o‘rtasida shiddatli janglar bo‘lib o‘tadi. Hatto, 1130 yilda saljuqiylar sultoni Sanjar Movarounnahrga lashkar tortib Qoraxoniylar davlatining ‘oytaxti Samarqandni ishg‘ol etadi. Natijada Qoraxoniylar Sulton Sanjarga tobe bo‘lib qoladilar.Saljuqlar butun Xurosonni, Xorazmni, G‘arbiy Eronni, Ozarbayjon va Iroqni, Armanistonni egalladilar. 1071 yili Vizantiyani yengib butun Kichik Osiyoni, keyinchalik Suriya va Falastinni, Gruziya, SHirvon va Movarounnahrni egallab, dunyoning qudratli davlatiga aylanadilar. Keyin inqiroz boshlandi. Avval Xorazm kuchayib ularga zarba berdi. Undan so‘ng qoraxitoylardan yengildilar. SHundan keyin Saljuqiylar davlati maydalanib ketdi. Mo‘g‘ullar hukumronligi davrida qayig‘ urug‘i Kichik Osiyoning shimoli-g‘arbiga ko‘chadi. Keyin mo‘g‘ullar saltanati inqirozga uchrab shu yerdagi o‘g‘uz-qayig‘ turklari Usmonli sulton deb e’lon etildilar va Usmonli Turkiyaga asos soldilar (1281 yilda). Bu sulola 1924-yilgacha, Turkiya res’ubikasi e’lon qilingunga qadar yashadi. 1924 yil Mustafo Kamol Otaturk Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti bo‘ldi.
SHimoliy G‘arbda turkiy xalqlar hozirgi Moldaviya (gagauzlar) gacha, Ukraina janubida Qrimgacha bordilar. SHimolda Boshqirdiston, Tatariston, SHimoliy Kavkazda CHecheniston, Dog‘iston, G‘arbiy Xitoyda (SHarqiy Turkiston) Sinjon Muxtor viloyati-turkiy davlatlardir, ya’ni bu xalqlarning shakllanishida turkiy qavmlar o‘z “hissalari”ni qo‘shganlar. SHuningdek, Kichik Osiyoning o‘zida mahalliy xalqlar bilan turkiy xalqlarning qo‘shilishi natijasida hozirgi turk xalqi paydo bo‘ldi.
Turkiy xalqlar tarixida, ularning siyosiy tuzumida urug‘chilik anhanalari hal qiluvchi rol’ o‘ynagan. SHuning uchun ham ular tarqoq yashadilar, uzoq davom etgan ittifoq tuza olmadilar. Bu esa ularni ‘arokandalikda ushlab turish va ko‘pincha, bosib olish imkoniyatini berdi. Hozirgi zamonda turkiyzabon xalqlar hamkorligi, ittifoqi umumjahon ahamiyatiga ega.Xalqning kelib chiqishi murakkab dolzarb muammo va umuman tarix fanining yutuqlari blan chambarchas bog‘liq. SHu kunlarga qadar xalqning kelib chiqishi yoki etnogenezi alohida fan sifatida shakllanib yetgani yo‘q, ammo yaqin kelajakda o‘zida qator ijtimoiy va tabiiy fanlar yutuqlarini mujassamlashtirgan etnogenez fani yuzaga kelishi shubha tug‘dirmaydi. Keyingi yillarda dunyo olimlari hamkorligida “Jahon xalqlarining etnik tarixi” nomli ko‘p jildlik zalvorli (fundamental) asar ustida ilmiy tadqiqotlar olib borilishi fikrimizning isbotidir. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi olimlari ham o‘z hissasini qo‘shishi zarur.
Xalqlarning kelib chiqishi muammosi ustida ilmiy tadqiqot olib boruvchi mutaxassislar bir necha shartlarga rioya qilishi maqsadga muvofiqdir. Xalqning kelib chiqishi uzoq davom etgan murakkab jarayon ekanligini hamisha ko‘zda tutib, ilmiy tadqiqotlarni kom’leks tarzda olib borish kerak. Sababi, ayrim fan sohasi yutuqlari (tarix, arxeologiya, etnografiya, antro‘ologiya, tarixiy tilshunoslik va yozma manbaalar) ko‘p qirrali etnogenez muammosining bir tomoninigina ochib berishga qodir. Bu esa yana bir bor xalqning kelib chiqishi muammosi nihoyatda murakkabligidan dalolat beradi.
Markaziy Osiyo xalqlarining kelib chiqish tarixiga bag‘ishlangan qator ilmiy anjumanlar o‘tkazilishiga qaramasdan, bu sohada ko‘pgina yechilmagan masalalar mavjud. Keyingi 25 yil davomida O‘zbekistonda keng miqyosda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida o‘zbek xalqi etnogenezi sohasida muhim Ma’lumotlarni qo‘lga kiritishga muvaffaq bo‘lindi. Bu esa Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqining kelib chiqish tarixiga oid yangi fikr va mulohazalar yuritish imkonini bermoqda. Quyida biz o‘zbek xalqining kelib chiqish tarixiga katta hissa qo‘shayotgan ijtimoiy va tabiiy fanlarga chegaradosh antro‘ologiya (odam haqidagi fan) natijalari asosida o‘zbek xalqining etnik tarixiga oid fikrlar va mulohazalar to‘g‘risida gap yuritamiz.
Markaziy Osiyo hududida qadimgi tosh (paleolit) davridan to hozirgi zamonga qadar 270 nafar qadimiy yodgorlik to‘ilmalari va hozirgi davrda yashovchi 51 etnografik guruh (30 ming kishi)ning antro‘ologik o‘rganilishi bu mulohazalarning asosini tashkil etadi.
Fanda o‘zbek xalqining kelib chiqishi tarixini o‘rganishni qaysi davrdan boshlash kerakligi haqida umumiy fikr yo‘q. Qator olimlar etnogenezni yozma manbalarda xalq nomi (etnonimi) tilga olingan davrdan boshlashni maqsadga muvofiq deb biladilar. Ikkinchi guruh olimlar esa bu jarayonni mumkin qadar qadimiy davrlardan boshlash kerak, deb hisoblaydilar. Birinchi fikr tarafdorlari o‘zbek xalqining kelib chiqish tarixini bundan ikki yarim ming yil oldindan, ya’ni Erondagi Behistun qoya toshida, mixxat yozuvlarida, Markaziy Osiyoda yashovchi sak, massaget, so‘g‘d, xorazmiy va hakozo qadimiy xalqlar haqidagi Ma’lumotlar uchragan davrdan boshlashni aytadi. SHaxsan biz ikkinchi guruh tadqiqotchilar nuqtai nazari tarafdorimiz. CHunki bu masalada fan hozirgi kunda qator yutuqlarni qo‘lga kiritdi. Farg‘ona vodiysidagi Selungur va Surxondaryodagi Teshiktoshdan topilgan qadimgi ajdodlarimiz qoldiqlari O‘zbekistonning Afrika va Old Osiyo hududlari bilan bir qatorda, hozirgi zamon odamlarining paydo bo‘lishi jarayoni yuz bergan hudud tarkibiga kirishi fanda uzil-kesil isbotlandi. Ayrim olimlar tomonidan bildirilgan Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston, qadimiy davrlardagi mongoloid irq shakllangan hududga kiradi, degan fikrning ilmiy asossizligini antro‘ologik Ma’lumotlar tasdiqladi. Bizning fikrimizcha, o‘zbek xalqining kelib chiqishi tarixini o‘rganishni qancha erta davrlardan boshlasak, uning tarkibida hozirgi kunlargacha saqlanib kelinayotgan irqiy va etnik unsurlarning mahalliy xalq tarkibiga kirgan davri uning nisbiy miqdori to‘g‘risida shunchalik keng fikr yurita olamiz.
O‘zbek xalqiga xos Markaziy Osiyo ikki daryo oralig‘idagi irqning shakllanish davri, makoni va tarixi masalalarida fanda yaqingacha yagona fikr yo‘q edi. Bir guruh olimlar bu irq bundan 6-8 ming yil ilgari, ikkinchi guruh mutahassilar 3 ming yil ilgari shakllangan desa, uchinchi bir guruh olimlari esa XVI asrda shakllandi deb hisoblar edilar. Antro‘ologik izlanishlar natijasida mualliflar ikki daryo oralig‘i irqining shakllanishi, juda boy antro‘ologik Ma’lumotlar asosida, bundan 2200-2300 yil ilgari boshlanganini isbotladilar. Qator ilmiy asarlarda o‘zbek xalqining shakllanishida sakkiz muxim davr sanab o‘tilardi. Bular
qatorida Ahmoniylar, Makedoniyalik Iskandar, Arab Xalifaligi va Mo‘g‘ullar istilosi tilga olinadi. Haqiqatdan, bu zabt etishlar Markaziy Osiyo, jumladan, O‘zbekiston xalqlari madaniyatiga, tiliga, turmush tarziga, albatta o‘z tahsirini o‘tkazgan. Ammo bu yurishlarning mahalliy xalqlarni irqiy va etnik tarixiga bo‘lgan tahsiri kam bo‘lganini alohida tahkidlab o‘tmoqchimiz. Antro‘ologik nuqtai nazardan qaraganda, ular mahalliy xalq “qonini” yoki genetikasini tubdan o‘zgartira olmadilar. Ular son jihatidan ko‘pchilikni tashkil etgan mahalliy aholi tarikibiga singib ketgan. Bu o‘rinda mahalliy (substrat) va kelgindi (su’erstrat) aholisi orasidagi o‘zaro munosabatlarni eslatib o‘tish joiz. Ko‘p sonli mahalliy aholi tarkibiga kelgindi guruhlarning singib ketishi, kelgindi guruhlarning mahalliy aholidan ustun bo‘lishi; kelgindi xalqlar teng sonli bo‘lishi va nihoyat, mahalliy va kelgindi xalqlar aralashuvi natijasida ikkalasiga ham o‘xshash yangi xalq, guruh, elat paydo bo‘lish holarini kuzatish mumkin. O‘zbekiston hududida, barcha tarixiy davrlarda maxsus antro‘ologik tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, mahalliy xalq kelgindi aholidan hamisha ustun bo‘lgan.
Antro‘ologik izlanishlar orasida o‘zbek xalqining kelib chiqishi tarixida muhim ahamiyat kasb etgan uch tarixiy davrga alohida to‘xtalib o‘tmoqchimiz. Birinchidan, miloddan avvalgi III-II asrlarda O‘rta Osiyoning dasht mintaqalarida hozirgi o‘zbek xalqiga xos antro‘ologik qiyofa shakllana boshlagan. Bu esa fanda yangicha keng tarqalgan fikrlar, ya’ni o‘zbeklarga xos Markaziy Osiyodagi ikki daryo oralig‘i irqi Volga daryosi bo‘ylarida va Uralda sarmat qabilalari tarkibida shakllanib tarqaldi, degan yoki bir irq Baykal ko‘li atrofida va Mo‘g‘uliston cho‘llarida shakllanib tayyor holda mahalliy aholiga o‘z irqini tarqatdi, degan fikrlardan voz kechishni taqozo etadi.
Olib borilgan tadqiqotlar o‘zbeklarga xos antro‘ologik qiyofa dastavval, Sirdaryoning o‘rta havzasi tumanlarida, ya’ni Toshkent vohasi, Farg‘ona vodiysi, qisman Xorazmda va Janubiy Qozog‘istonning CHimkent viloyatlarida, Yettisuv mintaqasida miloddan avvalgi I ming yillik oxirida shakllana boshlaganligi aniqlandi. Miloddan avvalgi III-II asrlarda bu aholi bir necha yo‘nalishda Markaziy Osiyoning markaziy va janubiy viloyatlariga kirib borgan. Bu antro‘ologik tadqiqot natijalari yozma holda ma’lum bo‘lgan xalqlarning janubga yurishi va Yunon-Baqtriya davlatining istilo etilishi va Buyuk Kushon saltanatining bar’o
bo‘lishi davriga mos keladi. Antro‘ologiya bu yurish haqida quyidagi Ma’lumotlarni beradi. Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi cho‘l aholisi Sirdaryo quyi oqimidan Markaziy Qizilqum orqali (Uchquduq, Tomdi, Yuzquduq, Ko‘kchatosh) Samarqand atroflariga (Kattaqo‘rg‘on, Orlat), so‘ngra Qashqadaryoning Qarshi shahri atroflariga (Erqo‘rg‘on) orqali Surxondaryo viloyatidagi (Ko‘hna Termiz, Dalvarzin, SHohte’a, Ayritom) qadimiy shahar va qishloqlariga kirib joylashganlar. Keyinchalik ular janubiy Turkistonga o‘tib ketganlar. Ularning ikkinchi guruhi qadimiy Buxoro vohasi orqali Turkmanistonning janubiy viloyatlariga, bir qismi esa hozirgi SHimoliy Afg‘onistonning SHibirg‘on shahri atoflarigacha yetib borgan (Tillate’a). Natijada o‘zbeklar va tekisliklarda yashovchi tojiklarga xos ‘omir-farg‘ona antro‘ologik unsur Markaziy Osiyoda keng tarqalgan.
Turkistonni bosib olish masalasi rus podsholari va imperatorlarini doimo diqqat markazida bo‘lgan. turkistonni Rusiyaga qaram qilish uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri amaliy ochiq harakat Petr I davridan boshlandi.
U o‘zining Sharq qa nisbatan tajavo`zkorlik siyosatini, Markaziy Osiyo va Hindiston yerlariga suqlanib qarayotganligini yashirib ham o‘tirmadi.
«Sharq bilan aloqada Qirg‘iziston tasarrufi kalit va darvoza hisoblanadi. Shuning uchun, millionlab so‘m sarflansa ham Qirg‘izistonni bo‘ysundirish yoki hech bo‘lmasa, u yerda Rusiya ta’sirini o‘rgatish zarurdir.» (o‘sha kitob 12-bet.)
Petr I o‘z fikrlarini amalga oshirish uchun amaliy tadbirlarni ishlab chiqdi. O‘zining tajaovo`zkorlik siyosatini amalga oshirish maqsadida 1717 yilda knyaz Bekovich-Cherkaskiyni katta qo‘shin bilan yuboradi. Biroq bu harakatga Xiva xoni Sherg‘ozixon o`zil kesil chek qo‘yadi. Ammo Rusiya hukmdrolari o‘z niyatlarini amalga oshirish maqsadida, 1717 yilda Omsk, 1718 yilda Semipalatinsk, 1720 yili Ust-Kominagorsk, 1720 yilda Orenburg harbiy qal’alari qurildi.
XVIII asrning o‘zida chor ma’murlari yovo`z niyatlarini amalga oshirish uchun hozirgi Qozog‘iiston hududlarida 46 ta katta, 96 ta kichik harbiy qal’alar qurganlar.
Shunday qilib, 1839-1840 yillarda podsho Nikolay I ning buyrug‘i bilan Orenburg harbiy gubernatori A. Perovskiy katta qo‘shin bilan Xivaga qarab yo‘lga chiqdi. Ammo u orqaga qaytishga majbur bo‘ldi.
Turkiston yerlarini bosib olishning yangi to‘lqini 1847 yilda boshlandi. Shu yili sirdaryoning Orol dengiziga quyiladigan joyi Qo‘qon xoniga qarshi Raim harbiy qal’a egallandi va ruslar o‘zini Orol harbiy qal’asi barpo qilindi
1852 yili rus qo‘shinlari Oq machitni (Qizil o‘rda) egallandi-jang 22 kun davom etdi.
Turkistonni bosib olish masalasi podshoh Aleksandr II –tomonidan 1859-1861 yillarda o‘tkazilgan saroy kengashida muhokam qilindi va birinchi navbatda Qo‘qon xonligini bir yoqli qilish va unga qarshi harbiy harakatlarni boshlashga qaror qilindi. Shu tariqa, 1864 yildan g‘arbdan Veryovkin, Sharq tomondan Chernyaev qo‘shinlari urush harakatlarini boshlab yubordilar.
Shu tariqa Toshkentni 1865 yil 15 iyunda zabt, 1865 yil 17 iyunda Toshkent Rossiya imperisiyaning tarkibiy qismiga aylanganligini haqidagi bitimga imzo chekildi.
1868 yil 22 iyunda Kaufman bilan amir Mo`zaffar o‘rtasida sulh bitimi imzolandi.
1873 yil 12 avgustda Xiva xoni Muhammad Rahimxon bilan Kaufman o‘rtasida Gandimiyon qishlog‘ida sharnoma imzolandi va Xiva xonligi Rossiyani vassaliga aylantirildi.
1876 yil Po‘latxon boshchiligidagi qo‘zg‘olon bostirildi (1873-1876 y.) va Rossiya imperatori Aleksandr II farmoni bilan, Qo‘qon xonligi tugatilib, Farg‘ona viloyati to`zilib, Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi. Viloyatga esa, Skobelev xarbiy gubernator etib tayinlandi.
1877-1885 yillar davomida Oloy vodiysida, Qizil Arovat, Ashxabod, Marv bosib olindi va 1895 yilda Pomirdagi chegaralar belgilangan. Angliya, Afgoniston hukumatlari bilan shartnomalar to`zildi va O‘rta Osiyo Rossiyaning to‘la mustamlakasiga aylandi.
O‘rta Osiyoni bosib olgan Rossiya oldida, bu o‘lkani boshqarish, idora qilish usulini ham ishlab chiqishdek tadbirlarni amalga oshirishga kirishdi.
Rossiya harbiy vaziri D. Milyubid va podsho maslahatchisi, V. Girs 1867 yilda «Turkiston o‘lkasini boshqarish tartibi » haqida qonun loyihasini to`zdilar, u Vazirlar Kengashi tomonidan tasdiqlandi va Amaliy kuchga kirdi. Turkiston gerneral-gubernatorligi tashkil etilib, o‘lkada mutloq hokimiyat uning qo‘liga o‘tdi. General gubernotorlik kengashi va To‘rtko‘l bo‘limidan iborat mahkama to`zildi.
1-bo‘lim. Ma’muriy va nazorat,
2-bo‘lim. Moliyaviy va xo‘jalik,
3-bo‘lim.soliqlar va shaharlar mablag‘lari ishlarini boshqargan,
4-bo‘lim. Maxsus bo‘lim deb atalgan.
General gubernator bir vaqtda podshoh noibi, harbiy okrug qo‘shinlari qo‘mondoni, bosh mirshab, bosh prokuror bo‘lgan. u Buxoro amiri faoliyatini Rossiya imperatori agentligi orqali, Xiva xoini esa Amudaryo bo‘limi boshlig‘i orqali nazorat qilib turgan. Turkiston general gubernatorligi viloyatlarga, viloyat uezdlarga, uezdlar uchastkalarga bo‘lingan.
Viloat harbiy gubernatorligiga, general darajasidagi, uezd boshlig‘iga kapitan darajasidagi zobitlar tayinlangan. Mazkur to`zilmaning negizi-o‘zagi uezd bo‘lib, uning boshlig‘i general –gubernator tomonidan tasdiqlangan va katta vakolatga ega bo‘lgan. Uezd boshlig‘i ma’muriy, politsiya, harbiy hokimiyatni o‘zida birlashtirgan. Odamlarga jarima solish, 7 kunga hibsda saqlash mumkin bo‘lgan, shu boisdan uni «xokim to‘ra» deb ham atashgan.
Qishloqlarni boshqarish uchun uchastka boshlig‘iga bo‘ysinuvchi bo‘lis (volost) va ovul, ma’muriy boshqaruvi joriy etildi. 1-2 ming xonodon yashovchi bo‘lus, 1X2 yo`z o‘tovli hudud ovul deb atalardi. Tub yerli aholi orasidan bo‘lus boshqaruvchisi (oqsoqol yoki mingboshi) qishloq oqsoqollari—(yo`z boshi , elliy boshi, o‘n boshi) hamda ovul oqsoqollari , ularning o‘rinbosarlari saylanadigan bo‘ldi. Ammo, bu mahalliy aholi vakillari ularning qo‘lida qo‘g‘irchoq bo‘lganlar.
Toshkent shahrini boshqarish Nizomi ishlab chiqildi va u 1877 yili Sank –Peterburgda maqullangach, kuchga kirdi.
Nizomga ko‘ra—shahar dumasi va boshqarma saylandi. 3000, 1000, 500 so‘mlik mulkka ega bo‘lganlargina saylov huquqiga ega bo‘ladilar xolos. Ushbu mablag‘i bo‘lmaganlar saylov huquqidan mahrum edilar.
Duma – farmoyish beruvchi organ bo‘lib, uning Rossiyaliklardan saylangan oqsoqollar boshqargan.
Hokim – noiblardan saylanuvchi shahar boshqarmasi tashkil etadi, ijro etuvchi hokimiyat organ vazifasini bajaradi.
O‘lkada tashkil etilgan politsiya va sud idoralari ham mustamlakachilik tartibini mustahkamlashga, mahalliy aholini har qanday norozilik harakatini bo‘g‘ish va bostirishga qaratilgan edi.
Chorizmning ma’muriy idora usuli o‘lkani iqtisodiy o‘zlashtirish, aholini ma’naviy jihatdan tobelikda saqlash, ruslashtirish siyosati bilan uyg‘unlashtirilgan edi.
Xulosa shuki: Rossiyaning mustmalakachilik siyosati; 1) Markaziy Osiyo xalqlarining milliy davlatchiligimizdan mahrum qildi; 2) ularni taraqqiyotning ummusivilizatsiya jarayonlarida mustaqil ishtirok etish yo‘llarini kesib qo‘ydi; 3) jamiyatning ijtimoiy jarayonlariga jiddiy zarar yetkazdi.
II masala. 1917 yilning 15-22 noyabrida Turkiston o‘lkasi ishchi, Askar va dehqon deputatlari sho‘rosining III s’ezdida Turkistonni boshqaradigan bolg‘sheviklardan iborat hukumat idoralari tashkil topdi. Ya’ni o‘lka hokimiyatining siyosiy xarakteri va strukturasi turdi. Ushbu qurultoy qarorlari to‘la to‘kis shovinistik va millatchilik ruhi bilan bitilgan qarorlar qabul qildi.
Avvalo, Turkiston o‘lka Xalq Komissarlar sho‘rosi raisi etib, shovinist F. I. Kolesov, uning o‘rinbosari qilib Zeleski saylandi.
Qurultoyda Komissarlik (vazirlikka to‘g‘ri keladi) lavozimlari ham quyidagicha taqsimlandi. hammasi bo‘lib 14 komissarlikni tashkil qiladi.
temir yo‘llar Pochta va telegraf komissari – Kolesov
Xalq maorifi komissari – Permezskiy
Oziq-ovqat ishlari komissari – Domogatskiy
Tashqi ishlar komissari – Perefilov
Mehnat komissari – Poltaratskiy
Savdo vasanoat komissari – Lyapin
Dehqonchilik komissari – Chegodaev va hakozo
Ushbu hukumat tarkibiga birorta mahalliy millat vakillaridan kiritilmadi. Ular mahalliy xalqning na tilini, na dinini, na madaniyatini, na milliy urf-odatlarini, bu yerda asrlarosha tarkib topgan tarixiy, iqtisodiy va siyosiy munosabatlarini bilmas edilar. Ayniqsa, bu o‘lkada jahonga tanilgan Fan va diniy ta’lim maskani bo‘lib aniq va dunyoviy fanlar yo`zasidan jahon sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo‘shgan allomalarni eshitmaganlar. Bu hol keyinchalik o‘lkada Sho‘rolar hokimiyati «tartib qoidalarini» o‘rnatish chog‘ida o‘zining eng yaramas va jirkanch qiyofasini ko‘rsatdi.
Chunki bu Yevropadan yuborilgan tasodifiy rahbar unsurlar mahalliy shart sharoitlar bilan hisoblashmadilar. Turkistonda ulug‘ rus shovinistik siyosatini zo‘rlik yo‘li bilan davom ettirdilar.
Zo‘rlik va xalqlarni ezishga qaratilgan sovet rejimi o‘zining ilk davridan boshlab Turkistondagi tub xalqlarga nisbatan mustamlakachilik siyosatini yuritdi.
Chor Rossiyasini mustamlakachilik tizimi sobiq sovet Rossiyasi davrida yanada takomillashtirildi. Turkiston xalqini istak va xohishlarini ro‘yobga chiqargan, Turkiston muxtor hukumatining xalq o‘rtasidagi obro‘-e’tibori va nufo`zi bolshe’sheviklarni tashvishga solib qo‘ydi. Nihoyat, Turkiston muhtoriyati hukumati bolsheviklarning qonli hujumi oqibatida ag‘darib tashlandi.
Turkiston muhtoriyati hukumati atigi 72 kun umr ko‘rgan bo‘lsa, ham u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da’vat etdi. Rossiya va Turkistondagi yo`z berayotgan siyosiy bo‘hronlarni oldini olish maqsadida RSFSRning bolsheviklar rahbarlari oldida Milliy davlatchilik qurilishning sovetcha amaliyotiga muhim o‘zgartirishlar va to`zatishlar kiritish zarurligini hisobga olib, shoshilinch ravishda chaqirilgan sovetlarning III-Umum rossiya s’ezdida (1918 yil 10-12 yanvar) «Rossiya sovet respublikasining Sovet milliy respublikalarining federasiyasi sifatida ta’sis etiladi» deb e’lon qilindi. Bunda Turkistonga ham prinsipial ahamiyat berildi. RSFSR milliy ishlar xalq komissarligi huzurida alohida musulmonlar ishlari bo‘yicha komissariat tuzuldi.
O‘lkada «sovet avtonomiyasi»ni bevosita tashkil etishni RKP(b) MK va RSFSR XKM Turkistonning favqulodda vakolati berilgan P.A.Kobozev zimmasiga yuklandi. V. I. Leninning vakili Toshkentga 1918 yil aprel oyining boshida yetib keldi. 20 aprelda Turkiston sovetlarining V s’ezdi ish boshladi. U respublikaning rasmiy maqomini tasdiqlash lozim edi. 1918 yil 20 aprel kuni tegishli sinfiy mezonlar asosida saylangan s’ezd delegatlari «Rossiya sovet federasiyasining Turkiston sovet Respublikasi haqida Nizom»ni qabul qildilar.
Unda o‘lqadagi sotsialistik davlatchilik to`zilishining asoslari belgilab berilgan edi. Ushbu hujjatga muvofiq Turkiston o‘lkasining butun hududi uning geografik chegaralarida, Buxoro va Xivani istisno qilgan holda, «Rossiya federasiyasining Turkiston respublikasi» deb e’lon qilindi va u «avtonom» tarzda boshqarilib, RSFSR Markaziy hukumatini tan oladi hamda o‘z faoliyatini markaziy hukumat bilan muvofiqlashtiradi, deb belgilab qo‘yildi.
Nizom markaziy va mahalliy davlat organlarining mavjud to`zilmasi va funksiyalarini mustahkamlab qo‘ydi: 1) ishchi soldat, dehqon deputatlari Sovetlari s’ezdi Turkiston Respublikasining oliy qonun chiqaruvchi organi, 2) markaziy ijroiya qo‘mita doimiy oliy qonun chiqaruvchi organ, 3) Xalq komissarlari sovet ijroiya organi, 4) sovetlar va ularning ijroiya qo‘mitalari – joylardagi hokimiyat deb e’lon qilindi.
Shunday qilib, Turkiston muxtoriyatida mujassam bo‘lgan o‘ziga xos milliy davlatchilikni siqib chiqarish g‘oyasining lenincha strategiyasidan kelib chiqqan holda, «sovetlar asosidagi avtonomiya», «milliy o‘z taqdirini o‘zi belgilash»ning sovet varianti deb e’lon qilindi.
Amalda u tub joy aholiga amaldagi suverenitetni bermadi, o‘lkaning «sotsialistik markazga qaramligiga yo‘naltirilgan edi.»
Buni «Rossiya sotsialistik sovet federasiyasining Turkiston Respublikasi Konstitutsiyasi» tasdiqlar edi.
Unga muvofiq mudofaa, tashqi aloqalar, pochta telegraf, dengiz ishlari, temir yo‘llar, bojxona, savdo-sanoat va moliya sohalari, federal hukumati qo‘lida bo‘lishi alohida aytib o‘tilgan.
Mahalliy aholining rasmiy e’lon qilingan «avtonom huquqlari» faqat tashviqot maqsadini ko‘zlar edi. Mahalliy millat vakillaridan chiqqan davlat arboblari – Turkiston ASSR XK Kengashi raisi K. Otabaev, TKP MQ kotibi N. To‘raqulov, TASSR MIK raisi – Rahimboboev, F. Xo‘jaev, A. Ikromovlar Turkistonda yo`z berayotgan siyosiy xatoliklarni ro‘y-rost tanqid qildilar. Biroq ularni barchasini repressiya qilindi. Shunday qilib, oktyabr’ to‘ntarashidan keyingi dastlabki yillar, sotsializm to‘la va o`zil kesil g‘alabasiga, rivojlangan sotsializm deb atalgan yillarda ham sovet sotsialistik davlatchiligining faol tarzda zo‘rlab tiqishtirilishi davri bo‘ldi. Milliy davlat o‘z taqdirini o‘zi hal etishdan iborat qonuniy huquqidan mahrum qilinganligi O‘zbekiston jamiyati turli qatlamlarining kuchli ijtimoiy va davlat to`zumini joriy etishga muvofiq bo‘ldi.
Sovet davrining tajribasi shuni yaqqol ko‘rsatdiki, komunistik to`zumning totalitar mustamlakachilik tabiati sovet tarixining barcha bosqichlardia ham uni modifikatsiya qilishga bo‘lgan barcha urinishlarga qaramay o‘z tamoyiliga ko‘ra o‘zgarmasdan qolaverdi. Bunday ahvol sobiq ittifoq tarkibidagi, jumladan O‘zbekistonda ham o‘rnatilgan sovet davlatchiligining mafkurasi va tabiati bilan bevosita bog‘liq edi. O‘zbekiston Prezidenti I. A. Karimov sovet sotsialistik davlatchiligi tarixiga baho berar ekan, buni bizning xalqimizga zo‘rlab tiqishtirganligini ta’kidlab o‘tib, u xalqimizning tub ma’naviy, axloqiy, diniy qadriyatlariga mos kelmas edi. Markazdan turib boshqariladigan, idora qildinadigan davlat mao‘inasi qandaydir bir manqurtga, o‘z urug‘-avlodini ham o‘z xalqini tarixini ham bilmaydigan kishilarga mo‘ljallangan edi, - deganlarida haq gapni aytgan edilar.(Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T. 2.t. 1996 y. 6 bet)
Imperiya markazining siyosati Turkistonda yoqqol ko‘zga tashlanuvchi qiyofa kasb etdi.og‘izda mahalliy xalqlarni o‘ziga xos rivojlanish mumkinligini e’lon qilib, yangi hokimiyat amalda mazkur jarayonlarning namoyon bo‘lishiga to‘siqlik qiladi, tub joy aholini davlat boshqaruviga jalb etishi ochiqdan-ochiq qarshilik ko‘rsatdi.
Bol’sheviklarning hatti harakatlari mahalliy halqlarning sovetlarga qarshi kayfiyatini kuchaytirdi. E’lon qilingan milliy davlatchilik –Turkiston muxtoriyati zo‘rlik bilan ag‘darildi. Unga qarshi istiqlolchilik kurashi kelib chiqdi. 1918-1922 yil dekabrigacha bol’sheviklar Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm xalq respublikalari markazga qaram bo‘lgan hududlar sifatida xilma-xil nayranglarni amalga oshirdi.
Partiyaning yuqori doiralarida milliy masala bo‘yicha o‘tkir munozara avj olib ketdi. (1921-1922 y). 1922 yilning dekabr’ oyida SSSR tashkil topganligi tantanali ravishda e’lon qilindi. Bu sotsialistik davlatchilikning o`zil-kesil tugallangan shaklini mujassam etivchi Sovet Ittifoqi avvalboshdanoq, milliy respublikalarning yo‘lboshchilari umid qilganlaridek suveren davlatlar hamdo‘stligi sifatida emas, balki rasmiy federasiyaning sub’ektlari mustaqillikni barcha tashqi ramzlariga (o‘z konstitutsiyasiga, bayrog‘i va madhiyasi)ga ega bo‘lgani holda amaldagi suveren huquqlardan mahrum va uning tarkibidan chiqa olmaydigan qudratli davlat sifatida dunyoga keldi.
Ittifoqda respublikalar xususan O‘zbekistonning sovet davri tarixi juda o‘xshash bo‘lib, salbiy, fojiaviy voqealarga ham, shuningdek,ijobiy rivojlanish faktlariga ham boydir.
Oktyabrdan so‘ngi dastlabki yillar sovet sotsialistik davla
tchiligining faol tarzda zo‘rlab tiqishtirishi davri bo‘ldi. Milliy davlat o‘z taqdirini o‘zi hal etishdan iborat qonuniy huquqidan mahrum qilinganligi Turkiston jamiyati turli qatlamlarini noroziligiga sabab bo‘ldi.Xalqimizning mustaqil davlatchiligi mustaqillikni qo‘lga kiritish orqali vujudga keldi


TO'MARIS

Yüklə 1,39 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   101




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə